W trapez prostokątny $ABCD$ wpisano okrąg o środku $O$, który w punkcie $P$ jest styczny do dłuższego ramienia $BC$ tego trapezu (zobacz rysunek).

Wykaż, że jeżeli $|BP|=p$ i $|CP|=q$, to obwód trapezu jest równy $2\left(\sqrt{p}+\sqrt{q}\right)^2$.
Matura rozszerzona · 2015 · Zbiór zadań CKE · planimetria · 4 punkty
W trapez prostokątny $ABCD$ wpisano okrąg o środku $O$, który w punkcie $P$ jest styczny do dłuższego ramienia $BC$ tego trapezu (zobacz rysunek).

Wykaż, że jeżeli $|BP|=p$ i $|CP|=q$, to obwód trapezu jest równy $2\left(\sqrt{p}+\sqrt{q}\right)^2$.
Rozwiązanie wygenerowane przez AI — sprawdź rachunki.
W trapez prostokątny wpisano okrąg, więc suma długości podstaw jest równa sumie długości ramion: $AB + CD = AD + BC$.
Oznaczmy: $AB = a$ (dłuższa podstawa), $CD = b$ (krótsza podstawa), $AD = h$ (wysokość, bo trapez prostokątny), $BC = c$ (ramię nachylone). Z własności stycznych do okręgu: odcinki stycznych poprowadzonych z jednego punktu są równe. Niech punkt styczności okręgu z ramieniem $AB$ to $K$, z $AD$ to $L$, z $CD$ to $M$, z $BC$ to $P$. Wtedy: $BK = BP = p$, $CP = CQ = q$ (gdzie $Q$ to punkt styczności przedłużenia $CD$? Uwaga: trapez ma tylko cztery boki, więc $P$ jest na $BC$, a $C$ to wierzchołek przy kącie prostym? Sprawdźmy: trapez $ABCD$ prostokątny, kąty proste przy $A$ i $D$, więc $AB \parallel CD$, $AD \perp AB$, $AD \perp CD$. Wtedy $BC$ to ramię nachylone. Zazwyczaj oznaczenia: $A$ – lewy dolny, $B$ – lewy górny, $C$ – prawy górny, $D$ – prawy dolny, ale w treści: trapez prostokątny $ABCD$, okrąg wpisany, $P$ styczny do dłuższego ramienia $BC$. Dłuższe ramię to $BC$ (bo $AD$ jest wysokością, a $AB$ i $CD$ to podstawy). Zatem $BC$ jest przeciwprostokątną trójkąta prostokątnego o przyprostokątnych: różnica podstaw i wysokość. Niech $AB = a$, $CD = b$, $AD = h$, $BC = c$. Wtedy $c = \sqrt{(a-b)^2 + h^2}$. Z własności stycznych: odcinki stycznych z wierzchołków są równe. Niech $BK = BP = p$, $CP = C? = q$. Ale $C$ jest końcem ramienia $BC$, więc z punktu $C$ są dwie styczne: jedna do ramienia $BC$ (punkt $P$), druga do podstawy $CD$ (punkt styczności $M$). Wtedy $CM = CP = q$. Podobnie z punktu $B$: $BK = BP = p$, gdzie $K$ to punkt styczności na $AB$. Ponadto $AL = AK$ (z $A$), $DM = DL$ (z $D$). Oznaczmy $AK = AL = x$, $DM = DL = y$. Wtedy: $AB = a = AK + KB = x + p$, $CD = b = CM + MD = q + y$, $AD = h = AL + LD = x + y$, $BC = c = BP + PC = p + q$. Obwód trapezu: $L = a + b + c + h = (x+p) + (q+y) + (p+q) + (x+y) = 2x + 2y + 2p + 2q = 2(x+y+p+q)$. Ale $x+y = h$, więc $L = 2(h + p + q)$. Chcemy pokazać, że $L = 2(\sqrt{p} + \sqrt{q})^2 = 2(p + 2\sqrt{pq} + q) = 2(p+q) + 4\sqrt{pq}$. Zatem musimy udowodnić, że $h = 2\sqrt{pq}$.
Rozważmy trójkąt prostokątny o przyprostokątnych $(a-b)$ i $h$, i przeciwprostokątnej $c$. Mamy $a-b = (x+p) - (q+y) = x+p - q - y = (x-y) + (p-q)$. Ale $h = x+y$. Trudno bezpośrednio. Zauważmy, że $c = p+q$. Z twierdzenia Pitagorasa: $(a-b)^2 + h^2 = (p+q)^2$. Wyraźmy $a-b$ i $h$ przez $x,y,p,q$: $a-b = (x+p) - (q+y) = x - y + p - q$, $h = x+y$. Podnieśmy do kwadratu: $(x-y+p-q)^2 + (x+y)^2 = (p+q)^2$. Rozwińmy: $(x-y)^2 + (p-q)^2 + 2(x-y)(p-q) + x^2 + 2xy + y^2 = p^2+2pq+q^2$. Ale $(x-y)^2 + x^2+2xy+y^2 = (x^2 -2xy+y^2) + x^2+2xy+y^2 = 2x^2+2y^2$. Zatem: $2x^2+2y^2 + (p-q)^2 + 2(x-y)(p-q) = p^2+2pq+q^2$. Przekształćmy prawą stronę: $p^2+2pq+q^2 = (p-q)^2 + 4pq$. Wtedy równanie: $2x^2+2y^2 + (p-q)^2 + 2(x-y)(p-q) = (p-q)^2 + 4pq$. Skracamy $(p-q)^2$: $2x^2+2y^2 + 2(x-y)(p-q) = 4pq$. Podzielmy przez 2: $x^2+y^2 + (x-y)(p-q) = 2pq$. To nie wydaje się oczywiste. Spróbujmy inaczej: wykorzystajmy fakt, że okrąg jest wpisany w trapez, więc promień $r = h/2$? Nie, w trapez wpisany okrąg musi spełniać warunek $a+b = c+h$ (suma podstaw = suma ramion). Mamy $a+b = (x+p)+(q+y) = x+y+p+q = h + p+q$, oraz $c+h = (p+q)+h$. Rzeczywiście $a+b = c+h$, więc warunek wpisania jest spełniony. To daje tożsamość, nie nową informację.
Poszukajmy związku między $p,q$ a $h$. Zauważmy, że trójkąt $BPC$ jest podzielony punktem styczności $P$ na dwa odcinki $BP=p$, $CP=q$. Promień okręgu $OP$ jest prostopadły do $BC$ w $P$. Oznaczmy środek okręgu $O$. Wtedy $OP = r = h/2$, bo $AD$ jest średnicą? Nie, $AD$ jest wysokością, ale okrąg jest wpisany, więc $AD$ jest styczna w punktach $L$ i? Wysokość $AD$ jest styczna do okręgu w dwóch punktach? Nie, $AD$ to odcinek łączący punkty styczności $L$ i? W rzeczywistości $AD$ jest styczna do okręgu tylko w jednym punkcie? W trapez prostokątny $ABCD$ z wpisanym okręgiem: okrąg jest styczny do wszystkich czterech boków. Do $AB$ w $K$, do $BC$ w $P$, do $CD$ w $M$, do $AD$ w $L$. Punkt $L$ leży na $AD$, ale $AD$ to odcinek od $A$ do $D$, więc okrąg jest styczny do $AD$ tylko w jednym punkcie $L$. Zatem $AD$ nie jest średnicą. Promień $r$ jest równy odległości od $O$ do każdego boku. W szczególności $r$ to odległość od $O$ do $BC$. Niech $O$ rzutujemy na $BC$ w $P$, więc $OP = r$. Ale $r$ też jest odległością od $O$ do $AB$ i $CD$. Zauważmy, że $O$ leży na symetralnej odcinka łączącego punkty styczności na równoległych podstawach? Można skorzystać z podobieństwa trójkątów. Rozważmy trójkąt prostokątny o wierzchołkach: $B$, $O$ i rzut $O$ na $AB$? Alternatywnie: poprowadźmy z $O$ prostopadłe do $AB$, $BC$, $CD$, $AD$. Otrzymujemy prostokąty. Niech $r$ promień. Wtedy $BK = p$, $AK = x$, $AL = x$, $LD = y$, $DM = y$, $MC = q$. Zauważmy, że $h = AD = AL + LD = x+y$. Z twierdzenia Pitagorasa w trójkącie $BPC$? Nie, $BC$ to przeciwprostokątna w trójkącie o przyprostokątnych $BE$ i $EC$, gdzie $E$ to rzut $C$ na $AB$. Wtedy $BE = a-b$, $EC = h$. Ale $BE$ można też wyrazić przez $p$ i $q$? Zobaczmy: z punktu $B$ mamy styczne $BK = p$, z punktu $C$ styczne $CM = q$. Ale $BE = a-b = (x+p) - (q+y) = x-y+p-q$. To nie pomaga.
Skorzystajmy z pola trapezu na dwa sposoby. Pole $S = \frac{(a+b)h}{2}$. Z drugiej strony, ponieważ okrąg jest wpisany, pole $S = r \cdot \frac{a+b+c+h}{2}$, ale to jest to samo co $S = \frac{(a+b)h}{2}$, bo $a+b = c+h$. Można też pole wyrazić jako $S = r \cdot s$, gdzie $s$ to połowa obwodu, ale $s = \frac{a+b+c+h}{2} = a+b$ (bo $a+b = c+h$). Zatem $S = r \cdot (a+b)$. Ale $r = h/2$? Nie, to nieprawda ogólnie. W trapez wpisany okrąg, promień $r = \frac{h}{2}$ tylko gdy trapez jest równoramienny? Sprawdźmy: odległość między równoległymi podstawami to $h$, ale okrąg wpisany musi mieć średnicę nie większą niż $h$, a środek leży w połowie wysokości tylko gdy trapez jest równoramienny. W trapez prostokątny nie jest równoramienny (chyba że szczególny przypadek). Zatem $r$ nie musi być $h/2$. Jednak z własności stycznych: odległość od $O$ do $BC$ to $r$. Niech $O$ rzutujemy na $BC$ w $P$. Wtedy $OP = r$. Rozważmy trójkąt $BOC$. Pole trójkąta $BOC$ można obliczyć jako $\frac{1}{2} \cdot BC \cdot OP = \frac{1}{2} (p+q) r$. Z drugiej strony, pole $BOC$ można wyrazić jako sumę pól $BOP$ i $COP$: $\frac{1}{2} BP \cdot r + \frac{1}{2} CP \cdot r = \frac{1}{2} p r + \frac{1}{2} q r = \frac{1}{2} r(p+q)$, to samo. To nie daje nowego związku.
Skorzystajmy z twierdzenia Pitagorasa w trójkątach $OBK$ i $OCM$. Niech $OK = r$, $OM = r$, $OP = r$. Trójkąt $OBK$ prostokątny (kąt przy $K$): $OB^2 = OK^2 + BK^2 = r^2 + p^2$. Podobnie $OC^2 = r^2 + q^2$. Rozważmy trójkąt $BOC$. Zastosujmy twierdzenie cosinusów: $BC^2 = OB^2 + OC^2 - 2 \cdot OB \cdot OC \cdot \cos \angle BOC$. Ale $\angle BOC = 180^\circ - \angle BOP - \angle COP$. Nie wiemy kątów. Można też poprowadzić z $O$ prostopadłą do $AB$ i $CD$. Oznaczmy przez $R$ rzut $O$ na $AB$, przez $S$ rzut $O$ na $CD$. Wtedy $OR = r$, $OS = r$. Odcinek łączący rzuty na równoległe podstawy ma długość $h - 2r$? Nie, odległość między podstawami to $h$, a $O$ leży między nimi. Jeśli $OR \perp AB$, $OS \perp CD$, to $RS = h$, ale $O$ leży między $R$ i $S$, więc $OR + OS = 2r$, ale $RS = h$, więc $h = RS \ge OR+OS = 2r$, równość gdy $O$ leży na $RS$, czyli gdy trapez jest równoramienny. W trapez prostokątnym $O$ nie leży na odcinku łączącym rzuty, bo są przesunięte w poziomie. Zatem $h \gt 2r$.
Kluczowy pomysł: wykorzystajmy fakt, że okrąg jest wpisany w czworokąt, więc sumy przeciwległych boków są równe: $AB+CD = AD+BC$. Mamy $AB = x+p$, $CD = q+y$, $AD = x+y$, $BC = p+q$. Podstawiając: $(x+p)+(q+y) = (x+y)+(p+q)$, co jest tożsamością. To nie pomaga.
Zauważmy, że trójkąty $OBP$ i $OCP$ są prostokątne, ale to znamy. Może skorzystać z podobieństwa trójkątów? Rozważmy trójkąt $BOC$ i wysokość $OP$. W trójkącie prostokątnym $BOC$? Nie, $BOC$ nie jest prostokątny. Jednak $OP$ jest wysokością. Można wyrazić $\angle OBP$ itd. Inny sposób: popatrzmy na kąty. Ponieważ $OK$ i $OP$ są prostopadłe do $AB$ i $BC$, to $\angle KBO = \angle PBO$ (bo $\triangle OBK \cong \triangle OBP$ – wspólna przeciwprostokątna, przyprostokątne $BK=BP=p$? Nie, $BK=BP$ z własności stycznych, ale $OK=OP=r$, więc trójkąty są przystające). Zatem $OB$ jest dwusieczną kąta $B$. Analogicznie $OC$ jest dwusieczną kąta $C$. W trapez prostokątny kąty przy podstawie $AB$ to $\angle ABC$ i $\angle BAD = 90^\circ$. Niech $\angle ABC = \alpha$. Wtedy $\angle BCD = 180^\circ - \alpha$ (bo $AB \parallel CD$). Dwusieczne dzielą te kąty na połowy: $\angle OBC = \frac{\alpha}{2}$, $\angle OCB = \frac{180^\circ - \alpha}{2} = 90^\circ - \frac{\alpha}{2}$. W trójkącie $BOC$ suma kątów: $\frac{\alpha}{2} + (90^\circ - \frac{\alpha}{2}) + \angle BOC = 180^\circ$, więc $\angle BOC = 90^\circ$. Zatem $\angle BOC = 90^\circ$. To kluczowe! Dwusieczne kątów przy ramieniu $BC$ są prostopadłe. W czworokącie z wpisanym okręgiem suma kątów przy dwusiecznych? Sprawdźmy: w czworokącie $ABCD$ kąty $B$ i $C$ sumują się do $180^\circ$ (bo $AB \parallel CD$). Dwusieczne kątów $B$ i $C$ przecinają się pod kątem $90^\circ$. Rzeczywiście, jeśli $\angle B + \angle C = 180^\circ$, to $\frac{\angle B}{2} + \frac{\angle C}{2} = 90^\circ$, więc w trójkącie $BOC$ kąt przy $O$ to $180^\circ - (\frac{\angle B}{2} + \frac{\angle C}{2}) = 90^\circ$. Zatem $\triangle BOC$ jest prostokątny przy $O$. Mamy $OP$ jest wysokością poprowadzoną z wierzchołka kąta prostego na przeciwprostokątną $BC$. Z własności trójkąta prostokątnego: $OP^2 = BP \cdot PC$ (kwadrat wysokości równy iloczynowi odcinków, na które dzieli przeciwprostokątną). Czyli $r^2 = p \cdot q$. Stąd $r = \sqrt{pq}$.
Teraz wyraźmy $h$ przez $r$. Zauważmy, że $h = AD = AL + LD = x+y$. Ale $x$ i $y$ można wyrazić przez $r$ i $p,q$? Z trójkątów prostokątnych $OBK$ i $ODM$? Nie, $OD$ nie jest dwusieczną? $OD$ jest dwusieczną kąta $D$, ale $\angle D = 90^\circ$ (trapez prostokątny, kąt przy $D$ prosty). Zatem $OD$ dzieli kąt prosty na połowy, więc $\angle ODL = 45^\circ$. W trójkącie $ODL$ prostokątnym przy $L$ (bo $OL \perp AD$), kąt $ODL = 45^\circ$, więc $OL = LD$, czyli $r = y$. Podobnie w $A$: $\angle A = 90^\circ$, $OA$ dwusieczna, więc $\angle OAL = 45^\circ$, w trójkącie $OAL$: $OL = AL$, czyli $r = x$. Ale wtedy $x = y = r$, więc $h = 2r$. Czy to możliwe? W trapez prostokątny z wpisanym okręgiem, jeśli kąty przy podstawie są proste, to dwusieczne tych kątów tworzą kąty $45^\circ$, więc trójkąty $OAL$ i $ODL$ są prostokątne i równoramienne, stąd $AL = OL = r$, $LD = OL = r$, więc $h = AD = 2r$. Zatem $h = 2r$. Wcześniej mamy $r = \sqrt{pq}$, więc $h = 2\sqrt{pq}$.
Obwód trapezu: $L = a+b+c+h = (a+b) + (c+h)$. Ale $a+b = c+h$, więc $L = 2(a+b)$ lub $L = 2(c+h)$. Obliczmy $a+b = (x+p)+(q+y) = (x+y) + p+q = h + p+q = 2\sqrt{pq} + p+q$. Zatem $L = 2(2\sqrt{pq} + p+q) = 2(p+q+2\sqrt{pq}) = 2(\sqrt{p}+\sqrt{q})^2$. Co kończy dowód.
Odpowiedź: obwód trapezu wynosi $2(\sqrt{p}+\sqrt{q})^2$.
Cały arkusz: Matura rozszerzona 2015 · Zbiór zadań CKE · wszystkie arkusze — matura rozszerzona