Dany jest ostrosłup prawidłowy trójkątny $ABCD$ o podstawie $ABC$. Płaszczyzna zawierająca krawędź $AB$ podstawy i prostopadła do krawędzi bocznej $CD$ przecina tę krawędź w punkcie $E$, przy czym $\frac{|CE|}{|DE|}=\frac{3}{11}$. Oblicz stosunek pola powierzchni całkowitej tego ostrosłupa do pola podstawy $ABC$.
Matura rozszerzona – czerwiec 2025 – zadanie 13
Matura rozszerzona · 2025 · Czerwiec · stereometria · 5 punktów
Odpowiedź (klucz CKE)
Rozwiązanie przygotowane z pomocą AI — sprawdź rachunki
Rozwiązanie wygenerowane przez AI — sprawdź rachunki.
Oznaczmy krawędź podstawy jako $a$, a wysokość ostrosłupa jako $H$. W ostrosłupie prawidłowym trójkątnym $ABCD$ podstawa $ABC$ jest trójkątem równobocznym o boku $a$, a krawędzie boczne $AD$, $BD$, $CD$ są równej długości $l$.
Płaszczyzna przechodząca przez $AB$ i prostopadła do $CD$ przecina $CD$ w punkcie $E$. Z warunku prostopadłości, odcinek $AE$ (lub $BE$) jest wysokością trójkąta $ACD$ (lub $BCD$) opuszczoną z $A$ (lub $B$) na $CD$. Ponieważ $AD = BD = l$, punkt $E$ jest spodkiem wysokości z $A$ na $CD$.
Z podanego stosunku $\frac{|CE|}{|DE|} = \frac{3}{11}$ oznaczmy $|CE| = 3x$, $|DE| = 11x$, więc $|CD| = 14x = l$.
W trójkącie $ACD$ o bokach $AC = a$, $AD = l$, $CD = l$ wysokość $AE$ dzieli podstawę $CD$ na odcinki $CE$ i $DE$. Z twierdzenia Pitagorasa dla trójkątów $AEC$ i $AED$ mamy: $|AE|^2 = a^2 - (3x)^2 = l^2 - (11x)^2$. Podstawiając $l = 14x$ otrzymujemy: $a^2 - 9x^2 = (14x)^2 - 121x^2 = 196x^2 - 121x^2 = 75x^2$, czyli $a^2 = 84x^2$.
Wysokość ostrosłupa $H$ to odległość wierzchołka $D$ od płaszczyzny $ABC$. W trójkącie równobocznym $ABC$ środek $S$ jest spodkiem wysokości ostrosłupa. Długość $DS = H$. Z twierdzenia Pitagorasa w trójkącie $ADS$: $l^2 = H^2 + R^2$, gdzie $R$ to promień okręgu opisanego na podstawie $ABC$: $R = \frac{a\sqrt{3}}{3}$. Podstawiając $l = 14x$ i $a^2 = 84x^2$: $R = \frac{\sqrt{84x^2}\cdot\sqrt{3}}{3} = \frac{\sqrt{252}x}{3} = \frac{6\sqrt{7}x}{3} = 2\sqrt{7}x$.
Zatem $l^2 = (14x)^2 = 196x^2 = H^2 + (2\sqrt{7}x)^2 = H^2 + 28x^2$, więc $H^2 = 168x^2$, czyli $H = \sqrt{168}x = 2\sqrt{42}x$.
Pole podstawy: $P_p = \frac{a^2\sqrt{3}}{4} = \frac{84x^2\sqrt{3}}{4} = 21\sqrt{3}x^2$.
Pole powierzchni bocznej: trzy ściany boczne są trójkątami równoramiennymi o podstawie $a$ i ramionach $l$. Pole jednej ściany: $\frac{1}{2}a\cdot h_b$, gdzie $h_b$ to wysokość ściany bocznej (np. w trójkącie $ACD$: $h_b = AE$). Wcześniej mieliśmy $|AE|^2 = a^2 - 9x^2 = 84x^2 - 9x^2 = 75x^2$, więc $h_b = \sqrt{75}x = 5\sqrt{3}x$. Zatem pole boczne: $P_b = 3\cdot\frac{1}{2}a\cdot h_b = \frac{3}{2}\cdot\sqrt{84}x\cdot5\sqrt{3}x = \frac{3}{2}\cdot2\sqrt{21}x\cdot5\sqrt{3}x = 15\sqrt{63}x^2 = 15\cdot3\sqrt{7}x^2 = 45\sqrt{7}x^2$.
Pole całkowite: $P_c = P_p + P_b = 21\sqrt{3}x^2 + 45\sqrt{7}x^2$.
Stosunek $\frac{P_c}{P_p} = \frac{21\sqrt{3}x^2 + 45\sqrt{7}x^2}{21\sqrt{3}x^2} = 1 + \frac{45\sqrt{7}}{21\sqrt{3}} = 1 + \frac{15\sqrt{7}}{7\sqrt{3}} = 1 + \frac{15\sqrt{21}}{21} = 1 + \frac{5\sqrt{21}}{7}$.
Uprośćmy: $\frac{5\sqrt{21}}{7} \approx \frac{5\cdot4,583}{7} \approx \frac{22,915}{7} \approx 3,273$, więc stosunek $\approx 4,273$, co nie jest liczbą całkowitą. Sprawdźmy inaczej: być może ściany boczne są przystającymi trójkątami, ale $AE$ nie jest wysokością ściany bocznej? $AE$ jest wysokością trójkąta $ACD$, ale opuszczoną na $CD$, czyli jest wysokością tej ściany. Zatem $h_b = AE = \sqrt{75}x = 5\sqrt{3}x$. Wtedy $P_b = 3\cdot\frac{1}{2}\cdot a\cdot h_b = \frac{3}{2}\cdot\sqrt{84}x\cdot5\sqrt{3}x = \frac{15}{2}\sqrt{252}x^2 = \frac{15}{2}\cdot6\sqrt{7}x^2 = 45\sqrt{7}x^2$, jak wyżej.
Zauważmy, że w odpowiedzi podano 6. Może błąd? Sprawdźmy jeszcze raz: stosunek $\frac{P_c}{P_p} = 1 + \frac{P_b}{P_p} = 1 + \frac{45\sqrt{7}x^2}{21\sqrt{3}x^2} = 1 + \frac{45\sqrt{7}}{21\sqrt{3}} = 1 + \frac{15\sqrt{21}}{21} = 1 + \frac{5\sqrt{21}}{7}$. To nie jest 6.
Być może trzeba obliczyć pole powierzchni całkowitej inaczej: może chodzi o pole powierzchni całkowitej jako suma pola podstawy i pól trzech ścian bocznych, ale ściany boczne są trójkątami $ACD$, $BCD$, $ABD$? W ostrosłupie prawidłowym trójkątnym wszystkie krawędzie boczne są równe, więc ściany boczne są trójkątami równoramiennymi. Wszystkie obliczenia są poprawne.
Sprawdźmy jeszcze raz stosunek $\frac{|CE|}{|DE|} = \frac{3}{11}$. Może trzeba było skorzystać z podobieństwa? Albo inna interpretacja: płaszczyzna zawierająca $AB$ i prostopadła do $CD$ – może to płaszczyzna $ABE$, gdzie $E$ jest spodkiem wysokości z $C$ na $AB$? Nie, $E$ leży na $CD$.
Zastosujmy współrzędne: umieśćmy podstawę $ABC$ w płaszczyźnie $z=0$: $A=(0,0,0)$, $B=(a,0,0)$, $C=(\frac{a}{2},\frac{a\sqrt{3}}{2},0)$. Wierzchołek $D=(x_D,y_D,H)$. Z równości $AD=BD=CD=l$ można wyznaczyć $D$. Następnie warunek prostopadłości: płaszczyzna przez $AB$ (o wektorze normalnym prostopadłym do $AB$ i do wektora $CD$) – skomplikowane.
Może jest prostszy sposób: zauważmy, że w trójkącie równoramiennym $ACD$ wysokość $AE$ dzieli podstawę $CD$ w stosunku $3:11$. Z twierdzenia o dwusiecznej? Nie, to nie dwusieczna. Dla trójkąta równoramiennego $ACD$ ($AC=AD=a$) wysokość $AE$ jest także środkową, więc $CE=ED$ – sprzeczność z $3:11$. Zatem trójkąt $ACD$ nie jest równoramienny? Przecież w ostrosłupie prawidłowym trójkątnym wszystkie krawędzie boczne są równe, więc $AC=AD=a$? Nie: $AC$ to krawędź podstawy, $AD$ to krawędź boczna. W ostrosłupie prawidłowym trójkątnym podstawa jest trójkątem równobocznym, a krawędzie boczne są równej długości, ale krawędzie boczne nie są równe krawędziom podstawy. Zatem $AC=a$, $AD=l$, więc trójkąt $ACD$ nie jest równoramienny (chyba że $a=l$, ale nie musi). Więc moje założenie, że $AD=BD=CD=l$ jest poprawne, ale $AC=a \neq l$. Zatem w trójkącie $ACD$ boki to $AC=a$, $AD=l$, $CD=l$. Czyli jest równoramienny z ramionami $AD=CD=l$? Nie: $AD=l$, $CD=l$, ale $AC=a$. Zatem ramiona to $AD$ i $CD$, a podstawa to $AC$. Wobec tego wysokość opuszczona z $D$ na $AC$ jest środkową, ale wysokość $AE$ opuszczona z $A$ na $CD$ nie jest środkową. Zatem stosunek $CE:DE=3:11$ jest możliwy.
W trójkącie $ACD$ o bokach $AC=a$, $AD=l$, $CD=l$ wysokość $AE$ dzieli podstawę $CD$ na odcinki $CE$ i $DE$. Z twierdzenia Pitagorasa: $AE^2 = a^2 - CE^2 = l^2 - DE^2$. Podstawiając $CE=3k$, $DE=11k$: $a^2 - 9k^2 = l^2 - 121k^2$, czyli $l^2 - a^2 = 112k^2$.
Z drugiej strony, w podstawie $ABC$ trójkąt równoboczny o boku $a$. Środek $S$ to punkt przecięcia wysokości. Wysokość ostrosłupa $H=DS$. W trójkącie $ADS$: $AD^2 = H^2 + AS^2$, gdzie $AS = \frac{2}{3}$ wysokości podstawy = $\frac{2}{3}\cdot\frac{a\sqrt{3}}{2} = \frac{a\sqrt{3}}{3}$. Zatem $l^2 = H^2 + \frac{a^2}{3}$.
Potrzebujemy jeszcze jedno równanie: odległość $D$ od płaszczyzny $ABC$ można też wyrazić przez objętość: $V = \frac{1}{3}P_p H = \frac{1}{3}\cdot\frac{a^2\sqrt{3}}{4}\cdot H = \frac{a^2\sqrt{3}H}{12}$. Z drugiej strony objętość ostrosłupa $ABCD$ można obliczyć jako $\frac{1}{3}\cdot P_{ACD}\cdot d(B, ACD)$, ale to skomplikowane.
Rozważmy trójkąt $ACD$. Jego pole można obliczyć na dwa sposoby: $P_{ACD} = \frac{1}{2}\cdot CD\cdot AE = \frac{1}{2}\cdot 14k\cdot AE$ oraz $P_{ACD} = \frac{1}{2}\cdot AC\cdot h_D$, gdzie $h_D$ to wysokość opuszczona z $D$ na $AC$. Z twierdzenia Pitagorasa w trójkącie $AED$: $AE^2 = l^2 - (11k)^2 = l^2 - 121k^2$. Wiemy też, że $l^2 = H^2 + \frac{a^2}{3}$.
Można też skorzystać z faktu, że krawędź $CD$ jest prostopadła do płaszczyzny $ABE$, więc $CD \perp AB$. W ostrosłupie prawidłowym trójkątnym krawędzie boczne są nachylone pod tym samym kątem do płaszczyzny podstawy, ale niekoniecznie są prostopadłe do jakiejś krawędzi podstawy. Warunek prostopadłości $CD$ do płaszczyzny przez $AB$ oznacza, że $CD$ jest prostopadła do każdej prostej w tej płaszczyźnie przechodzącej przez punkt przecięcia, w szczególności do $AB$. Zatem $CD \perp AB$. To ważne! W ostrosłupie prawidłowym trójkątnym krawędzie boczne nie są prostopadłe do krawędzi podstawy, ale tutaj z warunku zadania wynika, że $CD$ jest prostopadła do $AB$. Zatem w podstawie trójkąta równobocznego $AB$ jest prostopadła do $CD$. Ale $CD$ jest krawędzią boczną, więc jej rzut na podstawę to odcinek łączący spodek wysokości ostrosłupa $S$ z punktem $C$. W trójkącie równobocznym $AB$ nie jest prostopadła do $SC$ (chyba że $S$ jest środkiem $AB$, ale $S$ jest środkiem trójkąta). Sprzeczność? Nie, bo prostopadłość $CD \perp AB$ nie oznacza prostopadłości ich rzutów.
Z warunku $CD \perp AB$ wynika, że iloczyn skalarny $\overrightarrow{CD} \cdot \overrightarrow{AB} = 0$. To da nam dodatkowe równanie.
Wprowadźmy układ współrzędnych: $A=(0,0,0)$, $B=(a,0,0)$, $C=(\frac{a}{2},\frac{a\sqrt{3}}{2},0)$. Wierzchołek $D=(x_D,y_D,H)$. Wtedy $\overrightarrow{AB}=(a,0,0)$, $\overrightarrow{CD}=(x_D-\frac{a}{2}, y_D-\frac{a\sqrt{3}}{2}, H-0)$. Warunek $\overrightarrow{CD}\cdot\overrightarrow{AB}=0$ daje: $a\cdot(x_D-\frac{a}{2}) = 0$, czyli $x_D=\frac{a}{2}$.
Z równości $AD=BD=l$: $AD^2=x_D^2+y_D^2+H^2 = \frac{a^2}{4}+y_D^2+H^2=l^2$, $BD^2=(x_D-a)^2+y_D^2+H^2 = (\frac{a}{2}-a)^2+y_D^2+H^2 = \frac{a^2}{4}+y_D^2+H^2=l^2$ – tożsame. Z $CD=l$: $(x_D-\frac{a}{2})^2+(y_D-\frac{a\sqrt{3}}{2})^2+H^2 = 0^2+(y_D-\frac{a\sqrt{3}}{2})^2+H^2=l^2$. Porównując z $AD^2$: $\frac{a^2}{4}+y_D^2+H^2 = (y_D-\frac{a\sqrt{3}}{2})^2+H^2$, czyli $\frac{a^2}{4}+y_D^2 = y_D^2 - a\sqrt{3}y_D+\frac{3a^2}{4}$, więc $\frac{a^2}{4} = -a\sqrt{3}y_D+\frac{3a^2}{4}$, stąd $a\sqrt{3}y_D = \frac{3a^2}{4}-\frac{a^2}{4}=\frac{a^2}{2}$, więc $y_D=\frac{a}{2\sqrt{3}}=\frac{a\sqrt{3}}{6}$.
Zatem $D=(\frac{a}{2},\frac{a\sqrt{3}}{6},H)$. Wtedy $AD^2=\frac{a^2}{4}+\frac{a^2}{12}+H^2=\frac{a^2}{3}+H^2=l^2$, co zgadza się z wcześniejszym.
Teraz punkt $E$ leży na $CD$ i $\frac{CE}{DE}=\frac{3}{11}$. Oznaczmy $\overrightarrow{CE}=\lambda\overrightarrow{CD}$ dla pewnego $\lambda$. Wtedy $E=C+\lambda\overrightarrow{CD}$. Z warunku $\frac{CE}{DE}=\frac{3}{11}$: $\frac{CE}{ED}=\frac{3}{11}$, czyli $\frac{CE}{CD-CE}=\frac{3}{11}$, więc $11CE=3CD-3CE$, $14CE=3CD$, więc $CE=\frac{3}{14}CD$, zatem $\lambda=\frac{3}{14}$. Stąd $E=C+\frac{3}{14}\overrightarrow{CD}$.
Płaszczyzna przez $AB$ i prostopadła do $CD$ zawiera $A$, $B$, $E$. Ale $A=(0,0,0)$, $B=(a,0,0)$, $E$ obliczmy: $\overrightarrow{CD}=D-C=(0,\frac{a\sqrt{3}}{6}-\frac{a\sqrt{3}}{2},H)=(0,-\frac{a\sqrt{3}}{3},H)$. Zatem $E=C+\frac{3}{14}\overrightarrow{CD}=(\frac{a}{2},\frac{a\sqrt{3}}{2},0)+\frac{3}{14}(0,-\frac{a\sqrt{3}}{3},H)=(\frac{a}{2},\frac{a\sqrt{3}}{2}-\frac{a\sqrt{3}}{14},\frac{3H}{14})=(\frac{a}{2},\frac{7a\sqrt{3}}{14}-\frac{a\sqrt{3}}{14},\frac{3H}{14})=(\frac{a}{2},\frac{6a\sqrt{3}}{14},\frac{3H}{14})=(\frac{a}{2},\frac{3a\sqrt{3}}{7},\frac{3H}{14})$.
Płaszczyzna $ABE$ ma być prostopadła do $CD$, co już wykorzystaliśmy ($CD\perp AB$ i $CD\perp AE$?). Sprawdźmy: $\overrightarrow{AE}=E-A=(\frac{a}{2},\frac{3a\sqrt{3}}{7},\frac{3H}{14})$. Iloczyn skalarny $\overrightarrow{CD}\cdot\overrightarrow{AE}=(0,-\frac{a\sqrt{3}}{3},H)\cdot(\frac{a}{2},\frac{3a\sqrt{3}}{7},\frac{3H}{14})=0\cdot\frac{a}{2}+(-\frac{a\sqrt{3}}{3})\cdot\frac{3a\sqrt{3}}{7}+H\cdot\frac{3H}{14}=-\frac{a\sqrt{3}}{3}\cdot\frac{3a\sqrt{3}}{7}+\frac{3H^2}{14}=-\frac{3a^2}{7}+\frac{3H^2}{14}=0$ (bo płaszczyzna jest prostopadła do $CD$, więc $CD$ jest prostopadły do każdej prostej w tej płaszczyźnie przechodzącej przez $E$, w szczególności do $AE$). Zatem $-\frac{3a^2}{7}+\frac{3H^2}{14}=0$, czyli $\frac{3H^2}{14}=\frac{3a^2}{7}$, więc $H^2=2a^2$, $H=a\sqrt{2}$.
Teraz $l^2=AD^2=\frac{a^2}{3}+H^2=\frac{a^2}{3}+2a^2=\frac{7a^2}{3}$, więc $l=a\sqrt{\frac{7}{3}}$.
Pole podstawy: $P_p=\frac{a^2\sqrt{3}}{4}$.
Pole powierzchni bocznej: trzy ściany boczne. Ściana $ACD$: boki $AC=a$, $AD=l$, $CD=l$. Pole obliczymy ze wzoru Herona: $p=\frac{a+2l}{2}$. $P_{ACD}=\sqrt{p(p-a)(p-l)^2}$. Ale łatwiej: $P_{ACD}=\frac{1}{2}\cdot CD\cdot AE$, gdzie $AE$ to wysokość opuszczona z $A$. Z wcześniejszych oznaczeń: $CE=\frac{3}{14}CD=\frac{3}{14}l$, $DE=\frac{11}{14}l$. Z twierdzenia Pitagorasa: $AE^2=a^2-CE^2=a^2-\frac{9}{196}l^2$. Podstawiając $l^2=\frac{7a^2}{3}$: $AE^2=a^2-\frac{9}{196}\cdot\frac{7a^2}{3}=a^2-\frac{9\cdot7a^2}{196\cdot3}=a^2-\frac{63a^2}{588}=a^2-\frac{21a^2}{196}=a^2-\frac{3a^2}{28}=\frac{28a^2}{28}-\frac{3a^2}{28}=\frac{25a^2}{28}$, więc $AE=\frac{5a}{\sqrt{28}}=\frac{5a}{2\sqrt{7}}$.
Zatem $P_{ACD}=\frac{1}{2}\cdot l\cdot AE=\frac{1}{2}\cdot a\sqrt{\frac{7}{3}}\cdot\frac{5a}{2\sqrt{7}}=\frac{1}{2}\cdot a\cdot\frac{5a}{2\sqrt{3}}=\frac{5a^2}{4\sqrt{3}}$.
Pole boczne $P_b=3\cdot P_{ACD}=3\cdot\frac{5a^2}{4\sqrt{3}}=\frac{15a^2}{4\sqrt{3}}=\frac{15a^2\sqrt{3}}{12}=\frac{5a^2\sqrt{3}}{4}$.
Pole całkowite $P_c=P_p+P_b=\frac{a^2\sqrt{3}}{4}+\frac{5a^2\sqrt{3}}{4}=\frac{6a^2\sqrt{3}}{4}=\frac{3a^2\sqrt{3}}{2}$.
Stosunek $\frac{P_c}{P_p}=\frac{\frac{3a^2\sqrt{3}}{2}}{\frac{a^2\sqrt{3}}{4}}=\frac{3}{2}\cdot4=6$.
Cały arkusz: Matura rozszerzona 2025 · Czerwiec · wszystkie arkusze — matura rozszerzona