Liczydłomatematyka · webp.pl

Matura rozszerzona – czerwiec 2019 – zadanie 11

Matura rozszerzona · 2019 · Czerwiec · stereometria · 6 punktów

Podstawą ostrosłupa prawidłowego $ABCS$ jest trójkąt równoboczny $ABC$ o boku długości $6$. Na krawędziach bocznych $BS$ i $CS$ wybrano punkty, odpowiednio $D$ i $E$, takie że $|BD|=|CE|$ oraz $|DE|=4$. Płaszczyzna $ADE$ jest prostopadła do płaszczyzny ściany bocznej $BCS$ ostrosłupa.

Ostrosłup prawidłowy ABCS z punktami D i E na krawędziach bocznych

Oblicz objętość tego ostrosłupa.

Odpowiedź (klucz CKE)
$18\sqrt{2}$

Rozwiązanie przygotowane z pomocą AI — sprawdź rachunki

Rozwiązanie wygenerowane przez AI — sprawdź rachunki.

Oznaczmy: podstawa ABC trójkąt równoboczny o boku a=6. Ostrosłup prawidłowy trójkątny, więc spodek wysokości S' to środek trójkąta ABC. Niech H oznacza spodek wysokości ostrosłupa (czyli S'). Wysokość ostrosłupa oznaczmy H=|SH|. W trójkącie równobocznym ABC wysokość podstawy h_p = a√3/2 = 6√3/2 = 3√3, a promień okręgu opisanego R = (2/3)h_p = 2√3, promień wpisanego r = √3.

Płaszczyzna ADE jest prostopadła do płaszczyzny BCS. Rozważmy trójkąt BCS: jest to trójkąt równoramienny (boczne krawędzie równe). Niech |BS|=|CS|=l. Z warunku prostopadłości: jeśli płaszczyzna ADE ⟂ płaszczyźnie BCS, to prosta będąca ich przecięciem jest prostopadła do płaszczyzny BCS. Przecięciem płaszczyzn ADE i BCS jest prosta DE (bo D i E leżą na BCS). Zatem DE ⟂ płaszczyźnie BCS, czyli DE ⟂ każdej prostej w BCS przechodzącej przez punkt przecięcia, w szczególności DE ⟂ BC.

W trójkącie BCS: DE jest odcinkiem łączącym punkty na ramionach BS i CS, równoległym do podstawy BC? Nie, bo DE=4, BC=6, więc nie jest równoległy. Ale skoro DE ⟂ płaszczyźnie BCS, to DE ⟂ BC i DE ⟂ każdej prostej w tej płaszczyźnie. W szczególności DE ⟂ BC. Oznaczmy przez F środek odcinka BC. W trójkącie równoramiennym BCS wysokość SF leży w płaszczyźnie BCS i jest prostopadła do BC. Zatem DE jest równoległe do SF (bo oba są prostopadłe do BC w tej samej płaszczyźnie?). Nie, DE nie leży w płaszczyźnie BCS, ale jego rzut na tę płaszczyznę jest prostopadły do BC. Ponieważ DE jest prostopadły do płaszczyzny BCS, to jego rzut na tę płaszczyznę to punkt, więc DE jest prostopadły do każdej prostej w BCS, czyli w szczególności do BC i do SF. Zatem DE jest prostopadły do BC, ale nie leży w płaszczyźnie BCS.

Wprowadźmy układ współrzędnych: początek w punkcie F(0,0,0), oś x wzdłuż BC, oś y wzdłuż SF (w płaszczyźnie BCS), oś z prostopadle do płaszczyzny BCS (wtedy DE będzie równoległe do osi z). Współrzędne: B(-3,0,0), C(3,0,0). Niech S ma współrzędne (0,h_s,0), gdzie h_s = wysokość ściany bocznej BCS (od F do S). Wtedy długość bocznej krawędzi l = |BS| = √((-3-0)^2+(0-h_s)^2) = √(9+h_s^2). Punkty D i E leżą odpowiednio na BS i CS. Ponieważ |BD|=|CE|, to D i E są symetryczne względem płaszczyzny przechodzącej przez S i prostopadłej do BC. Przyjmijmy, że D dzieli BS w pewnym stosunku: BD:DS = t:(1-t), podobnie E na CS. Współrzędne D = B + t(S-B) = (-3,0,0) + t(3, h_s, 0) = (-3+3t, t h_s, 0). Podobnie E = C + t(S-C) = (3,0,0) + t(-3, h_s, 0) = (3-3t, t h_s, 0). Zauważmy, że D i E mają tę samą współrzędną y i z=0, bo leżą w płaszczyźnie BCS. Ale DE ma być prostopadły do płaszczyzny BCS, czyli DE ma kierunek osi z. To oznacza, że D i E muszą mieć te same współrzędne x i y, aby wektor DE był równoległy do osi z. Ale wtedy DE byłoby punktem. Sprzeczność z |DE|=4. Zatem nasze założenie, że D i E leżą w płaszczyźnie BCS, jest błędne: skoro DE jest prostopadły do płaszczyzny BCS, to D i E nie mogą oba leżeć w tej płaszczyźnie (chyba że DE=0). Zatem D i E leżą na krawędziach bocznych BS i CS, ale niekoniecznie w płaszczyźnie BCS? Przecież krawędzie BS i CS leżą w płaszczyźnie BCS, więc D i E są na nich, więc muszą leżeć w płaszczyźnie BCS. To prowadzi do sprzeczności. Zatem interpretacja: płaszczyzna ADE jest prostopadła do płaszczyzny BCS, ale nie oznacza to, że DE jest prostopadłe do BCS. To przecięcie tych płaszczyzn jest prostą prostopadłą do BCS. Przecięciem płaszczyzn ADE i BCS jest prosta przechodząca przez D i E, czyli DE. Zatem DE leży w obu płaszczyznach, więc leży w BCS. Skoro DE leży w BCS i jest prostopadłe do płaszczyzny BCS (bo płaszczyzny są prostopadłe, a ich krawędź jest prostopadła do drugiej płaszczyzny), to DE jest prostopadła do każdej prostej w BCS przechodzącej przez punkt na DE, czyli w szczególności DE ⟂ BC i DE ⟂ BS itd. Ale DE leży w BCS, więc jeśli DE ⟂ BC i DE leży w tej samej płaszczyźnie, to DE jest wysokością trójkąta BCS opuszczoną na BC? Nie, bo wysokość z S na BC to SF, a D i E są na BS i CS. Zatem DE może być równoległe do SF. Skoro DE ⟂ BC i SF ⟂ BC, to DE ∥ SF. Ponadto, ponieważ DE leży w BCS, to D i E muszą leżeć na prostych równoległych do SF przechodzących przez punkty na BS i CS. To możliwe tylko jeśli D i E są tak dobrane, że odcinek DE jest równoległy do SF. Wtedy długość DE = 4. Oznaczmy odległość D od BC jako y_D, podobnie E. Ponieważ DE ∥ SF, to y_D = y_E. Zatem D i E mają tę samą współrzędną y (w układzie z osią y wzdłuż SF). Współrzędne: B(-3,0), C(3,0), S(0,h_s). Niech D = (-3+3t, t h_s) na BS, E = (3-3t, t h_s) na CS (symetria). Wtedy długość DE = |x_E - x_D| = |(3-3t) - (-3+3t)| = |6-6t| = 6|1-t|. Z warunku |DE|=4 mamy 6|1-t|=4, czyli |1-t|=2/3, więc t=1/3 lub t=5/3. t=5/3 odpada, bo t∈[0,1]. Zatem t=1/3. Wtedy D = (-3+3*(1/3), (1/3)h_s) = (-2, h_s/3), E = (2, h_s/3). Sprawdźmy: DE = 4, ok.

Teraz płaszczyzna ADE jest prostopadła do BCS. Warunek prostopadłości płaszczyzn: jeśli dwie płaszczyzny są prostopadłe, to każda prosta w jednej z nich, prostopadła do ich krawędzi przecięcia, jest prostopadła do drugiej płaszczyzny. Tutaj krawędzią przecięcia jest DE. W płaszczyźnie ADE poprowadźmy prostą przez A prostopadłą do DE. Ta prosta musi być prostopadła do płaszczyzny BCS. Punkt A wierzchołek podstawy. Współrzędne A: w trójkącie równobocznym ABC, przyjmijmy A(0, h_A), gdzie h_A to wysokość trójkąta. Środek podstawy to F(0,0). Wysokość trójkąta ABC to 3√3, więc współrzędne: A(0, 2√3?) Ustalmy: B(-3,0), C(3,0), A(0, 3√3) jeśli F(0,0) to A(0, 3√3)? Nie, wysokość trójkąta równobocznego to a√3/2 = 3√3, więc odległość A od BC to 3√3. Jeśli BC na osi x, a F w (0,0), to A ma współrzędne (0, 3√3) lub (0, -3√3). Przyjmijmy A(0, 3√3). Wtedy ostrosłup prawidłowy, więc spodek wysokości ostrosłupa to środek trójkąta równobocznego, czyli punkt O = (0, √3) (bo środek ciężkości dzieli wysokość w stosunku 2:1 od wierzchołka). Czyli O(0, √3). Wysokość ostrosłupa H = |SO|. Współrzędne S: S leży na prostej prostopadłej do podstawy przez O, więc S(0, √3, H) w przestrzeni. Ale wcześniej przyjęliśmy S w płaszczyźnie BCS jako S(0, h_s, 0) w układzie z płaszczyzną BCS jako płaszczyzną xy. To nie jest spójne. Potrzebujemy spójnego układu współrzędnych.

Przyjmijmy układ: płaszczyzna podstawy ABC: A(0,0,0), B(6,0,0), C(3, 3√3, 0) – to nie wygodne. Lepiej: środek podstawy O(0,0,0), B(3,0,0), C(-3,0,0), A(0, √3? Nie). Standardowo: trójkąt równoboczny w płaszczyźnie Oxy: A(0,0), B(6,0), C(3, 3√3). Środek trójkąta O = ( (0+6+3)/3 , (0+0+3√3)/3 ) = (3, √3). Przesuńmy tak, aby O w (0,0): nowe współrzędne: A(-3, -√3), B(3, -√3), C(0, 2√3). Wtedy O(0,0). Wysokość ostrosłupa: S(0,0,H). Współrzędne: A(-3, -√3, 0), B(3, -√3, 0), C(0, 2√3, 0), S(0,0,H). Płaszczyzna BCS: punkty B(3,-√3,0), C(0,2√3,0), S(0,0,H). Znajdźmy równanie płaszczyzny BCS. Wektory: CB = B-C = (3-0, -√3-2√3, 0-0) = (3, -3√3, 0), CS = S-C = (0-0, 0-2√3, H-0) = (0, -2√3, H). Normalna do BCS: n = CB × CS = |i j k; 3 -3√3 0; 0 -2√3 H| = i*(-3√3*H - 0*(-2√3)) - j*(3*H - 0*0) + k*(3*(-2√3) - (-3√3)*0) = i*(-3√3 H) - j*(3H) + k*(-6√3) = (-3√3 H, -3H, -6√3). Można podzielić przez -3: (√3 H, H, 2√3). Zatem płaszczyzna BCS: √3 H x + H y + 2√3 z = d. Podstawiamy punkt B: √3 H*3 + H*(-√3) + 2√3*0 = 3√3 H - √3 H = 2√3 H, więc d=2√3 H. Równanie: √3 H x + H y + 2√3 z = 2√3 H.

Punkty D i E leżą na BS i CS. Znajdźmy ich współrzędne z warunku |BD|=|CE| i |DE|=4. Parametryzacja: D = B + t(S-B) = (3,-√3,0) + t((-3, √3, H))? S-B = (0-3, 0+√3, H-0) = (-3, √3, H). Zatem D = (3-3t, -√3+√3 t, tH). Podobnie E = C + u(S-C) = (0,2√3,0) + u(0,-2√3, H) = (0, 2√3-2√3 u, uH). Warunek |BD|=|CE|: |BD| = t|BS|, |CE| = u|CS|, ale |BS|=|CS|, więc t=u. Zatem u=t. Współrzędne E = (0, 2√3-2√3 t, tH). Obliczmy |DE|^2 = (x_E-x_D)^2+(y_E-y_D)^2+(z_E-z_D)^2 = (0-(3-3t))^2 + (2√3-2√3 t - (-√3+√3 t))^2 + (tH - tH)^2 = (-3+3t)^2 + (2√3-2√3 t + √3 - √3 t)^2 + 0 = (3(t-1))^2 + (3√3 - 3√3 t)^2 = 9(t-1)^2 + 27(1-t)^2 = 9(1-t)^2 + 27(1-t)^2 = 36(1-t)^2. Zatem |DE| = 6|1-t|. Z warunku |DE|=4: 6|1-t|=4 => |1-t|=2/3 => t=1/3 lub t=5/3 (odrzucamy). Zatem t=1/3. Wtedy D = (3-1, -√3+√3/3, H/3) = (2, -2√3/3, H/3), E = (0, 2√3-2√3/3, H/3) = (0, 4√3/3, H/3).

Teraz płaszczyzna ADE: punkty A(-3,-√3,0), D(2, -2√3/3, H/3), E(0, 4√3/3, H/3). Znajdźmy jej równanie. Wektory: AD = D-A = (5, -2√3/3+√3, H/3) = (5, √3/3, H/3), AE = E-A = (3, 4√3/3+√3, H/3) = (3, 7√3/3, H/3). Normalna płaszczyzny ADE: n_AD = AD × AE = |i j k; 5 √3/3 H/3; 3 7√3/3 H/3| = i*( (√3/3)*(H/3) - (H/3)*(7√3/3) ) - j*(5*(H/3) - (H/3)*3) + k*(5*(7√3/3) - (√3/3)*3 ) = i*( (√3 H/9) - (7√3 H/9) ) - j*(5H/3 - 3H/3) + k*(35√3/3 - √3) = i*(-6√3 H/9) - j*(2H/3) + k*(35√3/3 - 3√3/3) = (-2√3 H/3, -2H/3, 32√3/3). Można podzielić przez 2/3: (-√3 H, -H, 16√3). Zatem równanie płaszczyzny ADE: (-√3 H)x + (-H)y + (16√3)z = d. Podstawiamy punkt A: (-√3 H)*(-3) + (-H)*(-√3) + 16√3*0 = 3√3 H + √3 H = 4√3 H, więc d=4√3 H. Równanie: -√3 H x - H y + 16√3 z = 4√3 H.

Warunek prostopadłości płaszczyzn ADE i BCS: płaszczyzny są prostopadłe, gdy ich wektory normalne są prostopadłe. Wektor normalny BCS: n_BCS = (√3 H, H, 2√3) (lub proporcjonalny). Wektor normalny ADE: n_ADE = (-√3 H, -H, 16√3). Ich iloczyn skalarny: n_BCS·n_ADE = √3 H * (-√3 H) + H * (-H) + 2√3 * 16√3 = -3H^2 - H^2 + 2*16*3 = -4H^2 + 96. Warunek prostopadłości: iloczyn skalarny = 0, czyli -4H^2 + 96 = 0 => H^2 = 24 => H = 2√6 (H>0).

Obliczamy objętość ostrosłupa: V = 1/3 * P_p * H. Pole podstawy: trójkąt równoboczny o boku 6: P_p = a^2√3/4 = 36√3/4 = 9√3. Zatem V = 1/3 * 9√3 * 2√6 = 3√3 * 2√6 = 6√18 = 6*3√2 = 18√2.

‹ Poprzednie zadanieNastępne zadanie ›

Cały arkusz: Matura rozszerzona 2019 · Czerwiec · wszystkie arkusze — matura rozszerzona