Wiedza o społeczeństwie — podstawa programowa 2017, II etap (klasy 4–8)

Źródło: Dz.U. 2017 poz. 356 z późn. zm., załącznik nr 2 w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) — tekst dosłowny.

Cele kształcenia — wymagania ogólne

1. Wiedza i rozumienie: wyjaśnia podstawowe prawidłowości życia społecznego, w tym funkcjonowania grup społecznych oraz społeczności lokalnej i regionalnej oraz wspólnoty etnicznej i państwowej;
2. Wiedza i rozumienie: uzasadnia znaczenie procedur demokratycznych i stosuje je w życiu szkoły oraz grup, w których uczestniczy;
3. Wiedza i rozumienie: wyjaśnia znaczenie aktywności obywatelskiej;
4. Wiedza i rozumienie: przedstawia zasady ustroju Rzeczypospolitej Polskiej i podstawowe organy władz publicznych;
5. Wiedza i rozumienie: ma podstawową wiedzę na temat praw człowieka, środków masowego przekazu oraz wybranych spraw międzynarodowych;
6. Wiedza i rozumienie: wykorzystuje swą wiedzę do interpretacji wydarzeń życia społecznego, w tym publicznego.
7. Wykorzystanie i tworzenie informacji: znajduje informacje na temat życia społecznego, w tym publicznego;
8. Wykorzystanie i tworzenie informacji: wykorzystuje informacje do tworzenia własnej wypowiedzi na temat wydarzeń z życia społecznego, w tym publicznego.
9. Rozumienie siebie oraz rozpoznawanie i rozwiązywanie problemów: rozpoznaje własne potrzeby i potrzeby innych;
10. Rozumienie siebie oraz rozpoznawanie i rozwiązywanie problemów: wyjaśnia związek między godnością a prawami, które mu przysługują;
11. Rozumienie siebie oraz rozpoznawanie i rozwiązywanie problemów: przedstawia własne prawa i obowiązki;
12. Rozumienie siebie oraz rozpoznawanie i rozwiązywanie problemów: powiększa treść własnej tożsamości lokalnej, regionalnej, etnicznej i obywatelskiej;
13. Rozumienie siebie oraz rozpoznawanie i rozwiązywanie problemów: rozpoznaje przypadki łamania praw w swoim otoczeniu;
14. Rozumienie siebie oraz rozpoznawanie i rozwiązywanie problemów: argumentuje zasadność postaw obywatelskich – m.in. odpowiedzialności, troski o dobro wspólne i tolerancji;
15. Rozumienie siebie oraz rozpoznawanie i rozwiązywanie problemów: rozpoznaje problemy najbliższego otoczenia i szuka ich rozwiązań.
16. Komunikowanie i współdziałanie: komunikuje się w sprawach życia społecznego, w tym publicznego, oraz dyskutuje i przedstawia własne argumenty w wybranych sprawach tego typu;
17. Komunikowanie i współdziałanie: rozpoznaje przypadki wymagające postaw asertywnych;
18. Komunikowanie i współdziałanie: współpracuje z innymi – dzieli się zadaniami i wywiązuje się z nich;
19. Komunikowanie i współdziałanie: wykazuje konieczność współdziałania w życiu społecznym i wyjaśnia istotę samorządności;
20. Komunikowanie i współdziałanie: korzysta z prostych procedur oraz z możliwości, jakie stwarzają obywatelom instytucje życia publicznego – wskazuje, gdzie załatwić proste sprawy urzędowe.

Treści nauczania — wymagania szczegółowe

Społeczna natura człowieka

• S17WOS.I.1 uzasadnia, że człowiek jest istotą społeczną; wyjaśnia znaczenie potrzeb społecznych człowieka (kontaktu, przynależności, uznania) — ułóż lekcję
• S17WOS.I.2 wymienia cechy grup społecznych; charakteryzuje grupę koleżeńską i grupę nastawioną na realizację określonego zadania; uzasadnia, że efektywna współpraca przynosi różne korzyści — ułóż lekcję
• S17WOS.I.3 rozpoznaje sytuacje wymagające podjęcia decyzji indywidualnej i grupowej; wyjaśnia i stosuje podstawowe sposoby podejmowania wspólnych decyzji — ułóż lekcję
• S17WOS.I.4 podaje przykłady trudnych społecznie sytuacji, w których należy zachować się asertywnie; uzasadnia, że można zachować dystans wobec nieaprobowanych przez siebie zachowań innych ludzi lub przeciwstawić się im — ułóż lekcję
• S17WOS.I.5 uzasadnia, że konflikt w grupie może wynikać z różnych przyczyn (sprzeczne interesy, inne cele); przedstawia sposoby rozwiązywania konfliktów oraz analizuje ich zalety i wady — ułóż lekcję

Rodzina

• S17WOS.II.1 charakteryzuje rodzinę jako grupę społeczną; przedstawia rolę rodziców i osób starszych w rodzinie; analizuje wartości ważne dla jego rodziny — ułóż lekcję
• S17WOS.II.2 analizuje wpływ, jaki rodzina wywiera na dzieci; przedstawia prawa i obowiązki dzieci w rodzinie — ułóż lekcję
• S17WOS.II.3 wyjaśnia, jak funkcjonuje gospodarstwo domowe; wymienia główne źródła jego dochodów i kategorie wydatków, planuje jego budżet — ułóż lekcję

Szkoła i edukacja

• S17WOS.III.1 przedstawia funkcje szkoły — ułóż lekcję
• S17WOS.III.2 charakteryzuje klasę szkolną i życie szkolnej społeczności; przedstawia działania samorządu uczniowskiego — ułóż lekcję
• S17WOS.III.3 wymienia prawa i obowiązki ucznia; rozpoznaje przypadki naruszania praw uczniów oraz pracowników szkoły; przedstawia sposoby dochodzenia praw, które zostały naruszone — ułóż lekcję

Prawa człowieka

• S17WOS.IV.1 uzasadnia, że godność człowieka jest podstawą różnych systemów moralnych; wyjaśnia, że jest ona źródłem powszechnych, przyrodzonych, nienaruszalnych i niezbywalnych wolności i praw człowieka; analizuje sformułowania preambuły Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka — ułóż lekcję
• S17WOS.IV.2 wykazuje różnice między prawami a wolnościami człowieka (na przykładzie praw i wolności osobistych zawartych w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej) — ułóż lekcję
• S17WOS.IV.3 wymienia prawa dzieci i analizuje przepisy Konwencji o prawach dziecka — ułóż lekcję
• S17WOS.IV.4 podaje przykłady działań Rzecznika Praw Dziecka — ułóż lekcję
• S17WOS.IV.5 wymienia prawa i wolności polityczne zawarte w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; wykazuje, że dzięki nim człowiek może mieć wpływ na życie publiczne — ułóż lekcję
• S17WOS.IV.6 wykazuje, że prawa człowieka muszą być chronione; wyjaśnia rolę Rzecznika Praw Obywatelskich i podaje przykłady jego działań — ułóż lekcję
• S17WOS.IV.7 przedstawia przykłady działań organizacji pozarządowych na rzecz ochrony praw człowieka; uzasadnia potrzebę przeciwstawiania się zjawiskom braku tolerancji wobec różnych mniejszości — ułóż lekcję

Nieletni wobec prawa

• S17WOS.V.1 rozpoznaje zachowania związane z przemocą fizyczną i psychiczną, w tym werbalną, wobec siebie i innych; wymienia osoby i instytucje, które należy powiadomić w takich sytuacjach — ułóż lekcję
• S17WOS.V.2 przedstawia korzyści i zagrożenia wynikające z korzystania z zasobów Internetu; rozpoznaje przemoc w cyberprzestrzeni i wyjaśnia, jak należy na nią reagować — ułóż lekcję
• S17WOS.V.3 wyjaśnia, na jakich zasadach nieletni odpowiadają za popełnienie wykroczeń i przestępstw — ułóż lekcję
• S17WOS.V.4 przedstawia uprawnienia policjantów i funkcjonariuszy innych służb porządkowych oraz swoje prawa w kontakcie z tymi służbami — ułóż lekcję

Społeczność lokalna

• S17WOS.VI.1 wymienia zadania samorządu gminnego — ułóż lekcję
• S17WOS.VI.2 przedstawia, jak zorganizowany jest urząd gminy (miasta / dzielnicy) — ułóż lekcję
• S17WOS.VI.3 wymienia organy stanowiące i wykonawcze w gminie (mieście / dzielnicy); przedstawia, jak są one wybierane i jak mogą zostać odwołane; podaje uprawnienia tych organów — ułóż lekcję
• S17WOS.VI.4 podaje, kto pełni funkcje wójta / burmistrza / prezydenta miasta i przewodniczącego rady gminy / miasta; znajduje w mediach lokalnych informacje na temat publicznych działań osób pełniących funkcje w organach samorządu terytorialnego — ułóż lekcję
• S17WOS.VI.5 znajduje i przedstawia informacje na temat swojej gminy, wydarzeń i postaci z jej dziejów — ułóż lekcję
• S17WOS.VI.6 rozpoznaje problemy społeczne swojej społeczności lokalnej (np. wynikające z sytuacji demograficznej, gospodarczej, infrastrukturalnej); formułuje sądy dotyczące tych problemów — ułóż lekcję

Społeczność regionalna

• S17WOS.VII.1 znajduje i przedstawia podstawowe informacje o swoim regionie, wydarzenia i postaci z jego dziejów; lokalizuje własne województwo i powiaty wchodzące w jego skład oraz pozostałe województwa — ułóż lekcję
• S17WOS.VII.2 wymienia przykładowe zadania samorządu powiatowego i województwa — ułóż lekcję
• S17WOS.VII.3 wymienia organy stanowiące i wykonawcze samorządu powiatowego i województwa; przedstawia, jak są one wybierane i jak mogą zostać odwołane; podaje zadania tych organów — ułóż lekcję
• S17WOS.VII.4 przedstawia tradycje i zwyczaje swojej społeczności regionalnej — ułóż lekcję

Wspólnoty narodowe / etniczne i ojczyzna

• S17WOS.VIII.1 wyjaśnia, co oznacza być Polakiem lub członkiem innej wspólnoty narodowej / etnicznej oraz co łączy człowieka z ojczyzną – Polską; przedstawia te więzi na własnym przykładzie — ułóż lekcję
• S17WOS.VIII.2 wyjaśnia, czym obywatelstwo różni się od narodowości; wymienia konstytucyjne obowiązki obywatela — ułóż lekcję
• S17WOS.VIII.3 analizuje symbole Rzeczypospolitej Polskiej; wyjaśnia, czym powinna przejawiać się postawa patriotyczna młodego i dorosłego człowieka — ułóż lekcję
• S17WOS.VIII.4 wymienia mieszkające w Polsce mniejszości narodowe i etniczne, grupę posługującą się językiem regionalnym oraz grupy migrantów (w tym uchodźców) i lokalizuje miejsca ich zwartego zamieszkiwania; przedstawia – za Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej – prawa przysługujące etnicznym grupom mniejszościowym — ułóż lekcję
• S17WOS.VIII.5 uzasadnia, że można pogodzić różne tożsamości społeczno-kulturowe (regionalną, narodową / etniczną, państwową / obywatelską, europejską); rozpoznaje przejawy ksenofobii, w tym rasizmu, szowinizmu i antysemityzmu, oraz uzasadnia potrzebę przeciwstawiania się tym zjawiskom — ułóż lekcję

Udział obywateli w życiu publicznym – społeczeństwo obywatelskie

• S17WOS.IX.1 podaje cnoty obywatelskie (np. odpowiedzialność, troska o dobro wspólne, aktywność, przedsiębiorczość, solidarność, roztropność, tolerancja, odwaga cywilna); wykazuje, odwołując się do działań wybitnych Polek i Polaków, znaczenie ich urzeczywistnienia dla pożytku publicznego — ułóż lekcję
• S17WOS.IX.2 przedstawia cele i formy działań organizacji pozarządowych aktywnych w społeczności lokalnej i regionie; wykazuje, że działalność tego typu prowadzi do realizacji różnorodnych potrzeb — ułóż lekcję
• S17WOS.IX.3 przedstawia cele i przykłady działania organizacji społecznych skupiających młodych ludzi w Polsce; wyjaśnia ideę wolontariatu i przedstawia formy działalności wolontariuszy — ułóż lekcję
• S17WOS.IX.4 przedstawia formy wpływania obywateli na decyzje władz samorządowych, przykłady realizacji lokalnych inicjatyw mieszkańców finansowanych z budżetów obywatelskich oraz przedsięwzięć podejmowanych przez młodzieżowe rady gminy / miasta — ułóż lekcję
• S17WOS.IX.5 uzasadnia potrzebę przestrzegania zasad etycznych w życiu publicznym; rozpoznaje przejawy ich łamania i podaje skutki takich działań — ułóż lekcję

Środki masowego przekazu

• S17WOS.X.1 przedstawia funkcje i rodzaje środków masowego przekazu; wyjaśnia znaczenie środków masowego przekazu dla wolności słowa — ułóż lekcję
• S17WOS.X.2 znajduje w mediach wiadomości na wskazany temat; odróżnia informacje o faktach od komentarzy i opinii; wyjaśnia, na czym powinna polegać rzetelność dziennikarzy — ułóż lekcję
• S17WOS.X.3 wskazuje cele kampanii społecznych; analizuje materiały z wybranej kampanii tego rodzaju — ułóż lekcję
• S17WOS.X.4 wykazuje znaczenie opinii publicznej; znajduje w Internecie komunikaty z badań opinii publicznej oraz odczytuje i interpretuje proste wyniki takich badań — ułóż lekcję

Demokracja w Rzeczypospolitej Polskiej

• S17WOS.XI.1 wymienia podstawowe cechy i funkcje państwa; wyjaśnia, czym zajmuje się władza państwowa — ułóż lekcję
• S17WOS.XI.2 wyjaśnia zasadę suwerenności narodu; przedstawia sprawy, które mogą być poddane pod referendum — ułóż lekcję
• S17WOS.XI.3 wyjaśnia zasadę przedstawicielstwa (demokracji pośredniej); przedstawia zasady wyborów do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej oraz zasady działania i najważniejsze kompetencje izb parlamentu — ułóż lekcję
• S17WOS.XI.4 wyjaśnia zasadę pluralizmu politycznego; wymienia partie polityczne, których przedstawiciele zasiadają w Sejmie Rzeczypospolitej Polskiej ; przedstawia cele działania partii politycznych oraz wykazuje, że konkurują one w życiu publicznym; znajduje informacje na temat działań wybranej partii (jej struktur regionalnych lub centralnych) — ułóż lekcję
• S17WOS.XI.5 wyjaśnia zasadę republikańskiej formy rządu; przedstawia sposób wyboru i podstawowe kompetencje Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej; znajduje informacje o działaniach urzędującego Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej — ułóż lekcję
• S17WOS.XI.6 wyjaśnia zasadę państwa prawa, w tym zasady niezależności sądów i niezawisłości sędziów; wyjaśnia zasadę dwuinstancyjności postępowania sądowego — ułóż lekcję
• S17WOS.XI.7 wyjaśnia zasadę konstytucjonalizmu; podaje szczególne cechy konstytucji; znajduje w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przepisy dotyczące wskazanej kwestii; podaje kompetencje Trybunału Konstytucyjnego Rzeczypospolitej Polskiej — ułóż lekcję
• S17WOS.XI.8 wyjaśnia zasadę trójpodziału władzy; objaśnia konieczność poparcia większości sejmowej dla Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej (bądź jej działań); przedstawia podstawowe kompetencje Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej; podaje imię i nazwisko urzędującego prezesa Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej; wykazuje, że decyzje podejmowane w wybranym ministerstwie mają wpływ na życie jego rodziny — ułóż lekcję

Sprawy międzynarodowe

• S17WOS.XII.1 wymienia cele i przejawy działania Organizacji Narodów Zjednoczonych i Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego — ułóż lekcję
• S17WOS.XII.2 wymienia cele działania Unii Europejskiej; przedstawia podstawowe korzyści związane z obecnością Polski w tej organizacji dla pracowników i osób podróżujących; znajduje informacje o wykorzystaniu funduszy unijnych w swojej gminie lub swoim regionie — ułóż lekcję
• S17WOS.XII.3 przedstawia działalność Polski w Organizacji Narodów Zjednoczonych, Unii Europejskiej i Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego — ułóż lekcję
• S17WOS.XII.4 formułuje sądy w sprawach wybranych problemów społecznych współczesnego świata; rozważa propozycje działań w kierunku poprawy warunków życia innych ludzi na świecie — ułóż lekcję

Warunki i sposób realizacji

Nadrzędnemu celowi kształcenia w zakresie wiedzy o społeczeństwie – kształtowaniu postaw obywatelskich i prowspólnotowych – sprzyjać ma nabywanie wiedzy i rozwijanie umiejętności dotyczących kolejnych kręgów środowiskowych, z którymi styka się uczeń: od rodziny i szkoły przez wspólnotę lokalną i regionalną, aż do wspólnoty narodowej, państwowej i międzynarodowej. Kształcenie to ma umożliwiać rozwój umiejętności refleksyjnej obserwacji otaczającej rzeczywistości społecznej, w tym życia publicznego. Konieczna jest taka realizacja treści nauczania, aby uczniowie rozumieli przydatność poszczególnych zagadnień w codziennym życiu człowieka – członka poszczególnych grup i wspólnot społecznych. Sprzyjać to ma rozwojowi umiejętności rozpoznawania i rozwiązywania prostych problemów w życiu społecznym. Kształcenie to ma także prowadzić do ugruntowania postaw szacunku dla dziedzictwa narodowego i ogólnoświatowego oraz ciekawości poznawczej, otwartości i tolerancji.

W nauczaniu wiedzy o społeczeństwie powinno się stwarzać sytuacje edukacyjne, w których uczeń stosuje i doskonali swoje kompetencje komunikacyjne i społeczne, w tym poszczególne metody autoprezentacji, rozwiązywania konfliktów i problemów, współdecydowania – np. w realizacji wymagań szczegółowych określonych w dziale I pkt 2–5 czy dziale III pkt 2. Ma ono także uświadomić uczniom ich własne prawa i obowiązki. Treści nauczania sformułowano tak, aby uczeń miał świadomość wpływu obywateli na życie publiczne – przy czym poza formami konwencjonalnymi uwypuklono także te niekonwencjonalne. Sprzyjać ma to kreowaniu aktywnych postaw w życiu społecznym, ale i brania odpowiedzialności za własne wybory i czyny.

W celu rozwijania umiejętności komunikacji i współdziałania powinno się stosować różne metody pracy grupowej, w tym uczniowskie projekty edukacyjne (każdy uczeń powinien uczestniczyć w dwóch projektach – np. w realizacji wymagań szczegółowych określonych w dziale VI pkt 5 i dziale VII pkt 4). Należy także wykorzystywać różne formy dyskusji – np. w realizacji wymagań szczegółowych określonych w dziale VI pkt 6, dziale VIII pkt 5, dziale IX pkt 5 i dziale XII pkt 4.

W kształceniu kompetencji pozyskiwania, gromadzenia, porządkowania, analizy i prezentacji informacji o życiu społecznym, w tym publicznym, powinna być wykorzystywana technologia informacyjno-komunikacyjna. Istotne jest korzystanie ze stron internetowych instytucji publicznych, w tym organów samorządowych, organów władzy publicznej, czy organizacji społecznych. Niezbędna jest również praca z różnymi typami przekazu (np. interaktywnymi). W miarę możliwości ważne byłoby również pozyskiwanie informacji w toku wycieczki edukacyjnej (w tym wirtualnej, wykorzystując dedykowane aplikacje) do wybranych instytucji np. do urzędu gminy (miasta / dzielnicy). Można także – za zgodą rady pedagogicznej i rodziców – realizować niektóre treści nauczania poprzez lekcje organizowane we współpracy z poradniami psychologiczno-pedagogicznymi, instytucjami oferującymi usługi poradnictwa zawodowego oraz organizacjami pozarządowymi.

Najczęściej zadawane pytania

Wszystkie przedmioty dotychczasowej podstawy