Biologia — podstawa programowa 2017, II etap (klasy 4–8)

Źródło: Dz.U. 2017 poz. 356 z późn. zm., załącznik nr 2 w brzmieniu nadanym rozporządzeniem z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 996) — tekst dosłowny.

Cele kształcenia — wymagania ogólne

1. Znajomość różnorodności biologicznej oraz podstawowych zjawisk i procesów biologicznych. Uczeń:
2. Znajomość różnorodności biologicznej oraz podstawowych zjawisk i procesów: opisuje, porządkuje i rozpoznaje organizmy;
3. Znajomość różnorodności biologicznej oraz podstawowych zjawisk i procesów: wyjaśnia zjawiska i procesy biologiczne zachodzące w wybranych organizmach i w środowisku;
4. Znajomość różnorodności biologicznej oraz podstawowych zjawisk i procesów: przedstawia i wyjaśnia zależności między organizmem a środowiskiem;
5. Znajomość różnorodności biologicznej oraz podstawowych zjawisk i procesów: wykazuje, że różnorodność biologiczna jest wynikiem procesów ewolucyjnych.
6. Planowanie i przeprowadzanie obserwacji oraz doświadczeń; wnioskowanie w oparciu o ich wyniki. Uczeń:
7. Planowanie i przeprowadzanie obserwacji oraz doświadczeń; wnioskowanie w oparciu: określa problem badawczy, formułuje hipotezy, planuje i przeprowadza oraz dokumentuje obserwacje i proste doświadczenia biologiczne;
8. Planowanie i przeprowadzanie obserwacji oraz doświadczeń; wnioskowanie w oparciu: określa warunki doświadczenia, rozróżnia próbę kontrolną i badawczą;
9. Planowanie i przeprowadzanie obserwacji oraz doświadczeń; wnioskowanie w oparciu: analizuje wyniki i formułuje wnioski;
10. Planowanie i przeprowadzanie obserwacji oraz doświadczeń; wnioskowanie w oparciu: przeprowadza obserwacje mikroskopowe i makroskopowe preparatów świeżych i trwałych.
11. Posługiwanie się informacjami pochodzącymi z analizy materiałów źródłowych. Uczeń:
12. Posługiwanie się informacjami pochodzącymi z analizy materiałów źródłowych: wykorzystuje różnorodne źródła i metody pozyskiwania informacji;
13. Posługiwanie się informacjami pochodzącymi z analizy materiałów źródłowych: odczytuje, analizuje, interpretuje i przetwarza informacje tekstowe, graficzne i liczbowe;
14. Posługiwanie się informacjami pochodzącymi z analizy materiałów źródłowych: posługuje się podstawową terminologią biologiczną.
15. Rozumowanie i zastosowanie nabytej wiedzy do rozwiązywania problemów biologicznych. Uczeń:
16. Rozumowanie i zastosowanie nabytej wiedzy do rozwiązywania problemów: interpretuje informacje i wyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe między zjawiskami, formułuje wnioski;
17. Rozumowanie i zastosowanie nabytej wiedzy do rozwiązywania problemów: przedstawia opinie i argumenty związane z omawianymi zagadnieniami biologicznymi.
18. Znajomość uwarunkowań zdrowia człowieka: analizuje związek między własnym postępowaniem a zachowaniem zdrowia oraz rozpoznaje sytuacje wymagające konsultacji lekarskiej;
19. Znajomość uwarunkowań zdrowia człowieka: uzasadnia znaczenie krwiodawstwa i transplantacji narządów.
20. Postawa wobec przyrody i środowiska: uzasadnia konieczność ochrony przyrody;
21. Postawa wobec przyrody i środowiska: prezentuje postawę szacunku wobec siebie i wszystkich istot żywych;
22. Postawa wobec przyrody i środowiska: opisuje i prezentuje postawę i zachowania człowieka odpowiedzialnie korzystającego z dóbr przyrody.

Treści nauczania — wymagania szczegółowe

Organizacja i chemizm życia

• S17BIO.I.1 przedstawia hierarchiczną organizację budowy organizmów — ułóż lekcję
• S17BIO.I.2 dokonuje obserwacji mikroskopowych komórki (podstawowej jednostki życia), rozpoznaje (pod mikroskopem, na schemacie, na zdjęciu lub na podstawie opisu) podstawowe elementy budowy komórki (błona komórkowa, cytoplazma, jądro komórkowe, chloroplast, mitochondrium, wakuola, ściana komórkowa) i przedstawia ich funkcje — ułóż lekcję
• S17BIO.I.3 porównuje budowę komórki bakterii, roślin i zwierząt, wskazując cechy umożliwiające ich rozróżnienie — ułóż lekcję
• S17BIO.I.4 przedstawia istotę fotosyntezy jako jednego ze sposobów odżywiania się organizmów (substraty, produkty i warunki przebiegu procesu) oraz planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące wpływ wybranych czynników na intensywność procesu fotosyntezy — ułóż lekcję
• S17BIO.I.5 przedstawia oddychanie tlenowe i fermentację jako sposoby uwalniania energii potrzebnej do życia (substraty, produkty i warunki przebiegu procesów) oraz planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące, że podczas fermentacji drożdże wydzielają dwutlenek węgla — ułóż lekcję
• S17BIO.I.6 przedstawia czynności życiowe organizmów — ułóż lekcję

Różnorodność życia

• S17BIO.II.1.1 Klasyfikacja organizmów: przedstawia zasady systemu klasyfikacji biologicznej — ułóż lekcję
• S17BIO.II.1.2 Klasyfikacja organizmów: przedstawia charakterystyczne cechy organizmów pozwalające przyporządkować je do odpowiedniego królestwa — ułóż lekcję
• S17BIO.II.2.1 Wirusy – bezkomórkowe formy materii: uzasadnia, dlaczego wirusy nie są organizmami — ułóż lekcję
• S17BIO.II.2.2 Wirusy – bezkomórkowe formy materii: przedstawia drogi rozprzestrzeniania się i zasady profilaktyki chorób wywoływanych przez wirusy (grypa, ospa, różyczka, świnka, odra, AIDS) — ułóż lekcję
• S17BIO.II.3.1 Bakterie – organizmy jednokomórkowe: podaje miejsca występowania bakterii — ułóż lekcję
• S17BIO.II.3.2 Bakterie – organizmy jednokomórkowe: przedstawia czynności życiowe bakterii — ułóż lekcję
• S17BIO.II.3.3 Bakterie – organizmy jednokomórkowe: przedstawia drogi rozprzestrzeniania się i zasady profilaktyki chorób wywoływanych przez bakterie (gruźlica, borelioza, tężec, salmonelloza) — ułóż lekcję
• S17BIO.II.3.4 Bakterie – organizmy jednokomórkowe: wyjaśnia znaczenie bakterii w przyrodzie i dla człowieka — ułóż lekcję
• S17BIO.II.4.1.a Różnorodność i jedność roślin — mchy: dokonuje obserwacji przedstawicieli mchów (zdjęcia, ryciny, okazy żywe) i przedstawia cechy ich budowy zewnętrznej — ułóż lekcję
• S17BIO.II.4.1.b Różnorodność i jedność roślin — mchy: na podstawie obecności charakterystycznych cech identyfikuje nieznany organizm jako przedstawiciela mchów — ułóż lekcję
• S17BIO.II.4.2.a Różnorodność i jedność roślin — paprociowe: dokonuje obserwacji przedstawicieli paprociowych (zdjęcia, ryciny, okazy żywe) oraz przedstawia cechy ich budowy zewnętrznej — ułóż lekcję
• S17BIO.II.4.2.b Różnorodność i jedność roślin — paprociowe: na podstawie obecności charakterystycznych cech identyfikuje nieznany organizm jako przedstawiciela paprociowych — ułóż lekcję
• S17BIO.II.4.2.c Różnorodność i jedność roślin — paprociowe: wyjaśnia znaczenie paprociowych w przyrodzie — ułóż lekcję
• S17BIO.II.4.3.a Różnorodność i jedność roślin — rośliny nagonasienne: przedstawia cechy budowy zewnętrznej rośliny nagonasiennej na przykładzie sosny — ułóż lekcję
• S17BIO.II.4.3.b Różnorodność i jedność roślin — rośliny nagonasienne: rozpoznaje przedstawicieli rodzimych drzew nagonasiennych — ułóż lekcję
• S17BIO.II.4.3.c Różnorodność i jedność roślin — rośliny nagonasienne: przedstawia znaczenie roślin nagonasiennych w przyrodzie i dla człowieka — ułóż lekcję
• S17BIO.II.4.4.a Różnorodność i jedność roślin — rośliny okrytonasienne: rozróżnia formy morfologiczne roślin okrytonasiennych (rośliny zielne, krzewinki, krzewy, drzewa) — ułóż lekcję
• S17BIO.II.4.4.b Różnorodność i jedność roślin — rośliny okrytonasienne: dokonuje obserwacji rośliny okrytonasiennej (zdjęcia, ryciny, okazy żywe); rozpoznaje jej organy i określa ich funkcje (korzeń, łodyga, liść, kwiat, owoc) — ułóż lekcję
• S17BIO.II.4.4.c Różnorodność i jedność roślin — rośliny okrytonasienne: rozróżnia elementy budowy kwiatu i określa ich funkcje w rozmnażaniu płciowym — ułóż lekcję
• S17BIO.II.4.4.d Różnorodność i jedność roślin — rośliny okrytonasienne: planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące wpływ wybranego czynnika środowiska (temperatura, dostęp światła lub wody) na proces kiełkowania nasion — ułóż lekcję
• S17BIO.II.4.4.e Różnorodność i jedność roślin — rośliny okrytonasienne: przedstawia sposoby rozprzestrzeniania się nasion — ułóż lekcję
• S17BIO.II.4.4.f Różnorodność i jedność roślin — rośliny okrytonasienne: rozpoznaje przedstawicieli rodzimych drzew liściastych — ułóż lekcję
• S17BIO.II.4.4.g Różnorodność i jedność roślin — rośliny okrytonasienne: przedstawia znaczenie roślin okrytonasiennych w przyrodzie i dla człowieka — ułóż lekcję
• S17BIO.II.4.5 Różnorodność i jedność roślin: uczeń identyfikuje nieznany organizm jako przedstawiciela jednej z grup wymienionych w pkt 1–4 na podstawie jego cech morfologicznych — ułóż lekcję
• S17BIO.II.5.1 Grzyby – organizmy cudzożywne: przedstawia środowiska życia grzybów (w tym grzybów porostowych) — ułóż lekcję
• S17BIO.II.5.2 Grzyby – organizmy cudzożywne: wymienia cechy umożliwiające zaklasyfikowanie organizmu do grzybów — ułóż lekcję
• S17BIO.II.5.3 Grzyby – organizmy cudzożywne: wykazuje różnorodność budowy grzybów (jednokomórkowe, wielokomórkowe) — ułóż lekcję
• S17BIO.II.5.4 Grzyby – organizmy cudzożywne: przedstawia wybrane czynności życiowe grzybów (odżywianie, oddychanie) — ułóż lekcję
• S17BIO.II.5.5 Grzyby – organizmy cudzożywne: przedstawia znaczenie grzybów w przyrodzie i dla człowieka — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.1 Różnorodność i jedność świata zwierząt: tkanki – uczeń dokonuje obserwacji i rozpoznaje (pod mikroskopem, na schemacie, na zdjęciu lub na podstawie opisu) tkanki zwierzęce na przykładzie organizmu człowieka (tkanka nabłonkowa, mięśniowa, łączna, nerwowa) i wskazuje ich cechy adaptacyjne do pełnienia określonych funkcji — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.2.a Różnorodność i jedność świata zwierząt — płazińce: przedstawia środowiska i tryb życia płazińców — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.2.b Różnorodność i jedność świata zwierząt — płazińce: obserwuje przedstawicieli płazińców (zdjęcia, filmy, schematy itd.) i przedstawia cechy wspólne tej grupy zwierząt — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.2.c Różnorodność i jedność świata zwierząt — płazińce: wykazuje związek budowy morfologicznej tasiemców z pasożytniczym trybem życia — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.2.d Różnorodność i jedność świata zwierząt — płazińce: przedstawia drogi inwazji płazińców pasożytniczych i omawia sposoby profilaktyki chorób wywoływanych przez wybrane pasożyty (tasiemiec uzbrojony i tasiemiec nieuzbrojony) — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.3.a Różnorodność i jedność świata zwierząt — nicienie: przedstawia środowisko i tryb życia nicieni — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.3.b Różnorodność i jedność świata zwierząt — nicienie: dokonuje obserwacji przedstawicieli nicieni (zdjęcia, filmy, schematy itd.) i przedstawia cechy wspólne tej grupy zwierząt — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.3.c Różnorodność i jedność świata zwierząt — nicienie: przedstawia drogi inwazji nicieni pasożytniczych (owsik) i omawia sposoby profilaktyki owsicy — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.4.a Różnorodność i jedność świata zwierząt — pierścienice (skąposzczety i pijawki): przedstawia środowisko życia, cechy morfologiczne oraz przystosowania pierścienic do trybu życia — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.4.b Różnorodność i jedność świata zwierząt — pierścienice (skąposzczety i pijawki): dokonuje obserwacji poznanych przedstawicieli pierścienic (zdjęcia, filmy, schematy itd.) i przedstawia cechy wspólne tej grupy zwierząt — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.4.c Różnorodność i jedność świata zwierząt — pierścienice (skąposzczety i pijawki): przedstawia znaczenie pierścienic w przyrodzie i dla człowieka — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.5.a Różnorodność i jedność świata zwierząt — stawonogi (skorupiaki, owady i pajęczaki): przedstawia środowisko życia, cechy morfologiczne oraz tryb życia skorupiaków, owadów i pajęczaków oraz wskazuje cechy adaptacyjne umożliwiające im opanowanie różnych środowisk — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.5.b Różnorodność i jedność świata zwierząt — stawonogi (skorupiaki, owady i pajęczaki): dokonuje obserwacji przedstawicieli stawonogów (zdjęcia, filmy, schematy itd.) i przedstawia cechy wspólne tej grupy zwierząt — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.5.c Różnorodność i jedność świata zwierząt — stawonogi (skorupiaki, owady i pajęczaki): przedstawia znaczenie stawonogów w przyrodzie i dla człowieka — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.6.a Różnorodność i jedność świata zwierząt — mięczaki: przedstawia środowisko życia, cechy morfologiczne oraz tryb życia ślimaków, małży i głowonogów — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.6.b Różnorodność i jedność świata zwierząt — mięczaki: dokonuje obserwacji przedstawicieli mięczaków (zdjęcia, filmy, schematy itd.) i przedstawia cechy wspólne tej grupy zwierząt — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.6.c Różnorodność i jedność świata zwierząt — mięczaki: przedstawia znaczenie mięczaków w przyrodzie i dla człowieka — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.7 Różnorodność i jedność świata zwierząt: różnorodność zwierząt bezkręgowych – uczeń identyfikuje nieznany organizm jako przedstawiciela jednej z grup wymienionych w pkt 2–6 na podstawie jego cech morfologicznych — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.8.a Różnorodność i jedność świata zwierząt — ryby kostnoszkieletowe: dokonuje obserwacji przedstawicieli ryb (zdjęcia, filmy, schematy, hodowle akwariowe itd.) i przedstawia ich cechy wspólne oraz opisuje przystosowania ryb do życia w wodzie — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.8.b Różnorodność i jedność świata zwierząt — ryby kostnoszkieletowe: określa ryby jako zwierzęta zmiennocieplne — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.8.c Różnorodność i jedność świata zwierząt — ryby kostnoszkieletowe: przedstawia sposób rozmnażania i rozwój ryb — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.8.d Różnorodność i jedność świata zwierząt — ryby kostnoszkieletowe: przedstawia znaczenie ryb w przyrodzie i dla człowieka — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.9.a Różnorodność i jedność świata zwierząt — płazy bezogonowe i ogoniaste: dokonuje obserwacji przedstawicieli płazów (zdjęcia, filmy, schematy, okazy naturalne w terenie itd.) i przedstawia ich cechy wspólne oraz opisuje przystosowania płazów do życia w wodzie i na lądzie — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.9.b Różnorodność i jedność świata zwierząt — płazy bezogonowe i ogoniaste: określa płazy jako zwierzęta zmiennocieplne — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.9.c Różnorodność i jedność świata zwierząt — płazy bezogonowe i ogoniaste: przedstawia sposób rozmnażania i rozwój płazów — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.9.d Różnorodność i jedność świata zwierząt — płazy bezogonowe i ogoniaste: przedstawia znaczenie płazów w przyrodzie i dla człowieka — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.10.a Różnorodność i jedność świata zwierząt — gady: dokonuje obserwacji przedstawicieli gadów (zdjęcia, filmy, schematy, okazy naturalne w terenie itd.) i przedstawia ich cechy wspólne oraz opisuje przystosowania gadów do życia na lądzie — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.10.b Różnorodność i jedność świata zwierząt — gady: określa gady jako zwierzęta zmiennocieplne — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.10.c Różnorodność i jedność świata zwierząt — gady: przedstawia sposób rozmnażania i rozwój gadów — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.10.d Różnorodność i jedność świata zwierząt — gady: przedstawia znaczenie gadów w przyrodzie i dla człowieka — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.11.a Różnorodność i jedność świata zwierząt — ptaki: przedstawia różnorodność środowisk życia i cech morfologicznych ptaków — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.11.b Różnorodność i jedność świata zwierząt — ptaki: dokonuje obserwacji przedstawicieli ptaków (zdjęcia, filmy, schematy, okazy naturalne w terenie itd.) i przedstawia ich cechy wspólne oraz opisuje przystosowania ptaków do lotu — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.11.c Różnorodność i jedność świata zwierząt — ptaki: określa ptaki jako zwierzęta stałocieplne — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.11.d Różnorodność i jedność świata zwierząt — ptaki: przedstawia sposób rozmnażania i rozwój ptaków — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.11.e Różnorodność i jedność świata zwierząt — ptaki: przedstawia znaczenie ptaków w przyrodzie i dla człowieka — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.12.a Różnorodność i jedność świata zwierząt — ssaki łożyskowe: przedstawia różnorodność środowisk życia i cech morfologicznych ssaków — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.12.b Różnorodność i jedność świata zwierząt — ssaki łożyskowe: dokonuje obserwacji przedstawicieli ssaków (zdjęcia, filmy, schematy, okazy naturalne w terenie, itd.) i przedstawia ich cechy wspólne — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.12.c Różnorodność i jedność świata zwierząt — ssaki łożyskowe: określa ssaki jako zwierzęta stałocieplne — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.12.d Różnorodność i jedność świata zwierząt — ssaki łożyskowe: przedstawia sposób rozmnażania i rozwój ssaków — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.12.e Różnorodność i jedność świata zwierząt — ssaki łożyskowe: przedstawia znaczenie ssaków w przyrodzie i dla człowieka — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.13.a Różnorodność i jedność świata zwierząt — różnorodność zwierząt kręgowych: identyfikuje nieznany organizm jako przedstawiciela jednej z gromad kręgowców wymienionych w pkt 8–12 na podstawie jego cech morfologicznych — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.13.b Różnorodność i jedność świata zwierząt — różnorodność zwierząt kręgowych: porównuje grupy kręgowców pod względem cech morfologicznych, rozmnażania i rozwoju oraz wykazuje związek tych cech z opanowaniem środowisk ich życia — ułóż lekcję
• S17BIO.II.6.13.c Różnorodność i jedność świata zwierząt — różnorodność zwierząt kręgowych: przedstawia przykłady działań człowieka wpływających na różnorodność ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków — ułóż lekcję

Organizm człowieka

• S17BIO.III.1.1 Skóra: przedstawia funkcje skóry — ułóż lekcję
• S17BIO.III.1.2 Skóra: rozpoznaje elementy budowy skóry (na modelu, rysunku, według opisu itd.) oraz określa związek budowy tych elementów z funkcjami pełnionymi przez skórę — ułóż lekcję
• S17BIO.III.1.3 Skóra: uzasadnia konieczność konsultacji lekarskiej w przypadku rozpoznania niepokojących zmian na skórze — ułóż lekcję
• S17BIO.III.1.4 Skóra: podaje przykłady chorób skóry (grzybice skóry, czerniak) oraz zasady ich profilaktyki — ułóż lekcję
• S17BIO.III.1.5 Skóra: określa związek nadmiernej ekspozycji na promieniowanie UV ze zwiększonym ryzykiem występowania i rozwoju chorób nowotworowych skóry — ułóż lekcję
• S17BIO.III.2.1 Układ ruchu: rozpoznaje (na schemacie, rysunku, modelu, według opisu itd.) elementy szkieletu osiowego, obręczy i kończyn — ułóż lekcję
• S17BIO.III.2.2 Układ ruchu: przedstawia funkcje kości; określa cechy budowy fizycznej kości — ułóż lekcję
• S17BIO.III.2.3 Układ ruchu: przedstawia rolę i współdziałanie mięśni, ścięgien, kości i stawów w wykonywaniu ruchów — ułóż lekcję
• S17BIO.III.2.4 Układ ruchu: analizuje wpływ aktywności fizycznej na prawidłową budowę i funkcjonowanie układu ruchu — ułóż lekcję
• S17BIO.III.2.5 Układ ruchu: podaje zasady profilaktyki skrzywień kręgosłupa — ułóż lekcję
• S17BIO.III.3.1 Układ pokarmowy i odżywianie się: rozpoznaje (na schemacie, rysunku, modelu, według opisu itd.) elementy układu pokarmowego; przedstawia ich funkcje oraz określa związek budowy tych elementów z pełnioną funkcją — ułóż lekcję
• S17BIO.III.3.2 Układ pokarmowy i odżywianie się: rozpoznaje (na schemacie, rysunku, modelu, według opisu itd.) rodzaje zębów oraz określa ich znaczenie w mechanicznej obróbce pokarmu; przedstawia przyczyny próchnicy i zasady jej profilaktyki — ułóż lekcję
• S17BIO.III.3.3 Układ pokarmowy i odżywianie się: przedstawia źródła i określa znaczenie składników pokarmowych (białka, cukry, tłuszcze, witaminy, sole mineralne i woda) dla prawidłowego funkcjonowania organizmu — ułóż lekcję
• S17BIO.III.3.4 Układ pokarmowy i odżywianie się: wyjaśnia rolę błonnika w funkcjonowaniu układu pokarmowego oraz uzasadnia konieczność systematycznego spożywania owoców i warzyw — ułóż lekcję
• S17BIO.III.3.5 Układ pokarmowy i odżywianie się: uzasadnia konieczność stosowania diety zróżnicowanej i dostosowanej do potrzeb organizmu (wiek, płeć, stan zdrowia, aktywność fizyczna itp.), przedstawia i analizuje konsekwencje zdrowotne niewłaściwego odżywiania (otyłość, anoreksja, bulimia, cukrzyca) — ułóż lekcję
• S17BIO.III.3.6 Układ pokarmowy i odżywianie się: podaje przykłady chorób układu pokarmowego (WZW A, WZW B, WZW C, rak jelita grubego) oraz zasady ich profilaktyki — ułóż lekcję
• S17BIO.III.4.1 Układ krążenia: rozpoznaje elementy budowy układu krążenia (na schemacie, rysunku, według opisu itd.) i przedstawia ich funkcje — ułóż lekcję
• S17BIO.III.4.2 Układ krążenia: analizuje krążenie krwi w obiegu małym i dużym — ułóż lekcję
• S17BIO.III.4.3 Układ krążenia: przedstawia rolę głównych składników krwi (krwinki czerwone i białe, płytki krwi, osocze) — ułóż lekcję
• S17BIO.III.4.4 Układ krążenia: wymienia grupy krwi układu ABO i Rh oraz przedstawia społeczne znaczenie krwiodawstwa — ułóż lekcję
• S17BIO.III.4.5 Układ krążenia: przedstawia zasady prawidłowego pomiaru ciśnienia tętniczego krwi i stosuje się do tych zasad podczas wykonywania pomiaru — ułóż lekcję
• S17BIO.III.4.6 Układ krążenia: analizuje wpływ aktywności fizycznej i prawidłowej diety na funkcjonowanie układu krążenia — ułóż lekcję
• S17BIO.III.4.7 Układ krążenia: podaje zasady profilaktyki chorób układu krążenia (miażdżyca, nadciśnienie tętnicze, zawał serca) — ułóż lekcję
• S17BIO.III.4.8 Układ krążenia: uzasadnia konieczność okresowego wykonywania badań kontrolnych krwi, pomiaru tętna i ciśnienia tętniczego — ułóż lekcję
• S17BIO.III.5.1 Układ odpornościowy: wskazuje lokalizację (na schemacie, rysunku, według opisu itd.) węzłów chłonnych oraz określa ich funkcje — ułóż lekcję
• S17BIO.III.5.2 Układ odpornościowy: rozróżnia odporność wrodzoną i nabytą — ułóż lekcję
• S17BIO.III.5.3 Układ odpornościowy: przedstawia istotę działania szczepionek; podaje wskazania zastosowania szczepionek i uzasadnia konieczność stosowania obowiązkowych szczepień — ułóż lekcję
• S17BIO.III.5.4 Układ odpornościowy: przedstawia znaczenie przeszczepów oraz zgody na transplantację narządów — ułóż lekcję
• S17BIO.III.5.5 Układ odpornościowy: określa alergię jako nadwrażliwość układu odpornościowego na określony czynnik — ułóż lekcję
• S17BIO.III.5.6 Układ odpornościowy: określa AIDS jako zaburzenie mechanizmów odporności — ułóż lekcję
• S17BIO.III.6.1 Układ oddechowy: rozpoznaje elementy budowy układu oddechowego (na schemacie, modelu, rysunku, według opisu itd.) i przedstawia ich funkcje oraz określa związek budowy tych elementów z pełnioną funkcją — ułóż lekcję
• S17BIO.III.6.2 Układ oddechowy: przedstawia mechanizm wentylacji płuc (wdech i wydech) — ułóż lekcję
• S17BIO.III.6.3 Układ oddechowy: analizuje przebieg wymiany gazowej w tkankach i w płucach; planuje i przeprowadza doświadczenie wykrywające obecność dwutlenku węgla oraz pary wodnej w powietrzu wydychanym — ułóż lekcję
• S17BIO.III.6.4 Układ oddechowy: analizuje wpływ palenia tytoniu (bierne i czynne), zanieczyszczeń pyłowych powietrza na stan i funkcjonowanie układu oddechowego — ułóż lekcję
• S17BIO.III.6.5 Układ oddechowy: podaje przykłady chorób układu oddechowego (angina, gruźlica, rak płuca) oraz zasady ich profilaktyki — ułóż lekcję
• S17BIO.III.7.1 Układ moczowy i wydalanie: przedstawia istotę procesu wydalania i podaje przykłady substancji, które są wydalane z organizmu człowieka (mocznik, dwutlenek węgla) oraz wymienia narządy biorące udział w ich wydalaniu — ułóż lekcję
• S17BIO.III.7.2 Układ moczowy i wydalanie: rozpoznaje elementy układu moczowego (na modelu, rysunku, według opisu itd.) oraz przedstawia ich funkcje — ułóż lekcję
• S17BIO.III.7.3 Układ moczowy i wydalanie: podaje przykłady chorób układu moczowego (zakażenia dróg moczowych, kamica nerkowa) oraz zasady ich profilaktyki — ułóż lekcję
• S17BIO.III.7.4 Układ moczowy i wydalanie: przedstawia znaczenie badania moczu w diagnostyce zakażeń układu moczowego, kamicy nerkowej i cukrzycy — ułóż lekcję
• S17BIO.III.8.1 Układ nerwowy: rozpoznaje elementy ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego (na modelu, rysunku, według opisu itd.) oraz określa ich funkcje — ułóż lekcję
• S17BIO.III.8.2 Układ nerwowy: opisuje łuk odruchowy i wymienia rodzaje odruchów; dokonuje obserwacji odruchu kolanowego — ułóż lekcję
• S17BIO.III.8.3 Układ nerwowy: przedstawia sposoby radzenia sobie ze stresem — ułóż lekcję
• S17BIO.III.8.4 Układ nerwowy: przedstawia znaczenie snu w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego — ułóż lekcję
• S17BIO.III.8.5 Układ nerwowy: przedstawia negatywny wpływ na funkcjonowanie układu nerwowego niektórych substancji psychoaktywnych: alkoholu, nikotyny (w tym w e-papierosach) oraz nadużywania kofeiny; przedstawia zagrożenia związane z zażywaniem narkotyków, środków dopingujących i dopalaczy — ułóż lekcję
• S17BIO.III.9.1 Narządy zmysłów: rozpoznaje elementy budowy oka (na modelu, rysunku, według opisu itd.) oraz przedstawia ich funkcje w powstawaniu obrazu — ułóż lekcję
• S17BIO.III.9.2 Narządy zmysłów: przedstawia przyczyny powstawania oraz sposoby korygowania wad wzroku (krótkowzroczność, dalekowzroczność) — ułóż lekcję
• S17BIO.III.9.3 Narządy zmysłów: rozpoznaje elementy budowy ucha (na modelu, rysunku, według opisu itd.) oraz przedstawia ich funkcje — ułóż lekcję
• S17BIO.III.9.4 Narządy zmysłów: opisuje wpływ hałasu na zdrowie człowieka — ułóż lekcję
• S17BIO.III.9.6 Narządy zmysłów: przedstawia rolę zmysłu równowagi, smaku, węchu i dotyku; wskazuje umiejscowienie receptorów właściwych tym zmysłom oraz planuje i przeprowadza doświadczenie sprawdzające gęstość rozmieszczenia receptorów w skórze różnych części ciała — ułóż lekcję
• S17BIO.III.10.1 Układ dokrewny: wymienia gruczoły dokrewne (przysadka, tarczyca, trzustka, nadnercza, jądra i jajniki); wskazuje ich lokalizację i podaje nazwy hormonów wydzielanych przez nie (hormon wzrostu, tyroksyna, insulina, glukagon, adrenalina, testosteron, estrogeny i progesteron) oraz przedstawia rolę tych hormonów — ułóż lekcję
• S17BIO.III.10.2 Układ dokrewny: przedstawia antagonistyczne działanie insuliny i glukagonu — ułóż lekcję
• S17BIO.III.11.1 Rozmnażanie i rozwój: rozpoznaje elementy budowy układu rozrodczego męskiego i żeńskiego (na schemacie, według opisu itd.) oraz podaje ich funkcje — ułóż lekcję
• S17BIO.III.11.2 Rozmnażanie i rozwój: opisuje fazy cyklu miesiączkowego kobiety — ułóż lekcję
• S17BIO.III.11.3 Rozmnażanie i rozwój: określa rolę gamet w procesie zapłodnienia — ułóż lekcję
• S17BIO.III.11.4 Rozmnażanie i rozwój: wymienia etapy rozwoju przedurodzeniowego człowieka (zygota, zarodek, płód) i wyjaśnia wpływ alkoholu i nikotyny na rozwój zarodka i płodu — ułóż lekcję
• S17BIO.III.11.5 Rozmnażanie i rozwój: przedstawia cechy fizycznego, psychicznego i społecznego dojrzewania człowieka — ułóż lekcję
• S17BIO.III.11.6 Rozmnażanie i rozwój: przedstawia zasady profilaktyki chorób przenoszonych drogą płciową — ułóż lekcję
• S17BIO.III.11.7 Rozmnażanie i rozwój: uzasadnia konieczność wykonywania badań kontrolnych jako sposobu wczesnego wykrywania raka piersi, raka szyjki macicy i raka prostaty — ułóż lekcję

Homeostaza

• S17BIO.IV.1 analizuje współdziałanie poszczególnych układów narządów w utrzymaniu niektórych parametrów środowiska wewnętrznego na określonym poziomie (temperatura, ilość wody w organizmie) — ułóż lekcję
• S17BIO.IV.2 analizuje informacje dołączane do leków oraz wyjaśnia, dlaczego nie należy bez wyraźnej potrzeby przyjmować leków ogólnodostępnych i suplementów — ułóż lekcję
• S17BIO.IV.3 uzasadnia, że antybiotyki i inne leki należy stosować zgodnie z zaleceniem lekarza (dawka, godziny przyjmowania leku i długość kuracji) — ułóż lekcję

Genetyka

• S17BIO.V.1 przedstawia strukturę i rolę DNA — ułóż lekcję
• S17BIO.V.2 wskazuje znaczenie struktury podwójnej helisy w procesie replikacji DNA; podaje znaczenie procesu replikacji DNA — ułóż lekcję
• S17BIO.V.3 opisuje budowę chromosomu (chromatydy, centromer) i podaje liczbę chromosomów komórek człowieka oraz rozróżnia autosomy i chromosomy płci — ułóż lekcję
• S17BIO.V.4 przedstawia znaczenie biologiczne mitozy i mejozy, rozróżnia komórki haploidalne i diploidalne — ułóż lekcję
• S17BIO.V.5 przedstawia nowotwory jako skutek niekontrolowanych podziałów komórkowych oraz przedstawia czynniki sprzyjające ich rozwojowi (np. niewłaściwa dieta, składniki dymu tytoniowego, niewłaściwy tryb życia, promieniowanie UV, promieniowanie X, zanieczyszczenia środowiska, wirus HPV) — ułóż lekcję
• S17BIO.V.6 przedstawia dziedziczenie jednogenowe, posługując się podstawowymi pojęciami genetyki (fenotyp, genotyp, gen, allel, homozygota, heterozygota, dominacja, recesywność) — ułóż lekcję
• S17BIO.V.7 przedstawia dziedziczenie płci u człowieka — ułóż lekcję
• S17BIO.V.8 wyjaśnia dziedziczenie grup krwi człowieka (układ ABO, czynnik Rh) — ułóż lekcję
• S17BIO.V.9 określa, czym jest mutacja oraz wymienia możliwe przyczyny ich występowania (mutacje spontaniczne i wywołane przez czynniki mutagenne) — ułóż lekcję
• S17BIO.V.10 podaje przykłady chorób genetycznych człowieka warunkowanych mutacjami (mukowiscydoza, zespół Downa) — ułóż lekcję

Ewolucja życia

• S17BIO.VI.1 wyjaśnia istotę procesu ewolucji organizmów i przedstawia źródła wiedzy o jej przebiegu — ułóż lekcję
• S17BIO.VI.2 wyjaśnia na przykładach, na czym polega dobór naturalny i sztuczny oraz przedstawia różnice między nimi — ułóż lekcję
• S17BIO.VI.3 przedstawia podobieństwa i różnice między człowiekiem a małpami człekokształtnymi jako wynik procesów ewolucyjnych — ułóż lekcję

Ekologia i ochrona środowiska

• S17BIO.VII.1 wskazuje żywe i nieożywione elementy ekosystemu oraz wykazuje, że są one powiązane różnorodnymi zależnościami — ułóż lekcję
• S17BIO.VII.2 opisuje cechy populacji (liczebność, zagęszczenie, rozrodczość, śmiertelność, struktura przestrzenna, wiekowa i płciowa) — ułóż lekcję
• S17BIO.VII.3 analizuje oddziaływania antagonistyczne: konkurencję wewnątrzgatunkową i międzygatunkową, pasożytnictwo, drapieżnictwo i roślinożerność — ułóż lekcję
• S17BIO.VII.4 analizuje oddziaływania nieantagonistyczne: mutualizm i komensalizm — ułóż lekcję
• S17BIO.VII.5 przedstawia strukturę troficzną ekosystemu, rozróżnia producentów, konsumentów (I-go i dalszych rzędów) i destruentów oraz przedstawia ich rolę w obiegu materii i przepływie energii przez ekosystem — ułóż lekcję
• S17BIO.VII.6 analizuje zależności pokarmowe (łańcuchy pokarmowe i sieci troficzne), konstruuje proste łańcuchy pokarmowe (łańcuchy spasania) oraz analizuje przedstawione (w postaci schematu) sieci i łańcuchy pokarmowe — ułóż lekcję
• S17BIO.VII.7 analizuje zakresy tolerancji organizmu na wybrane czynniki środowiska (temperatura, wilgotność) — ułóż lekcję
• S17BIO.VII.8 przedstawia odnawialne i nieodnawialne zasoby przyrody oraz propozycje racjonalnego gospodarowania tymi zasobami zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju — ułóż lekcję
• S17BIO.VII.9 przedstawia zagrożenia dla środowiska przyrodniczego wynikające z działań człowieka, w tym z antropogenicznej zmiany klimatu, a take sposoby zwalczania tych zagrożeń — ułóż lekcję

Zagrożenia różnorodności biologicznej

• S17BIO.VIII.1 przedstawia poziomy różnorodności biologicznej — ułóż lekcję
• S17BIO.VIII.2 analizuje wpływ człowieka na różnorodność biologiczną — ułóż lekcję
• S17BIO.VIII.3 uzasadnia konieczność ochrony różnorodności biologicznej — ułóż lekcję
• S17BIO.VIII.4 przedstawia wybrane formy ochrony przyrody w Polsce (parki narodowe, rezerwaty przyrody, ochrona gatunkowa, pomniki przyrody) oraz uzasadnia konieczność ich stosowania dla zachowania gatunków i ekosystemów — ułóż lekcję

Warunki i sposób realizacji

Proponuje się realizację treści i wymagań następująco w:

1) klasach V dział I oraz część działu II (ust. 1–5);

2) klasach VI część działu II (dział II ust. 6);

3) klasach VII działy III i IV;

4) klasach VIII działy V–VIII.

Przedstawione wymagania będą zrealizowane, jeśli wypełnione zostaną opisane poniżej warunki ich realizacji.

Przedmiot biologia powinien służyć kształtowaniu postawy ciekawości poznawczej poprzez zachęcanie uczniów do stawiania pytań, formułowania problemów, krytycznego odnoszenia się do różnych informacji, dostrzegania powiązań nauki z życiem codziennym oraz związku między różnymi dziedzinami nauki. Nabyta przez ucznia wiedza (wiadomości i umiejętności) powinna mieć zastosowanie w rozwiązywaniu bliskich mu problemów, a także służyć rozwijaniu świadomości znaczenia biologii w różnych dziedzinach życia. Ważne jest omawianie niektórych zagadnień, np. struktury DNA, czy mechanizmów ewolucji w świetle istotnych odkryć naukowych.

Uczniowie szkoły podstawowej powinni zdobyć umiejętności umożliwiające podejmowanie świadomych decyzji związanych ze zdrowiem własnym i innych ludzi. Realizacja zagadnień dotyczących funkcjonowania organizmu człowieka powinna nierozerwalnie łączyć się z kształtowaniem u uczniów nawyków zdrowego stylu życia oraz dostarczeniem informacji o różnych zagrożeniach zdrowia i możliwościach ich ograniczania.

W procesie kształcenia istotne jest zaplanowanie cyklu obserwacji i doświadczeń prowadzonych przez ucznia lub mały zespół uczniowski, samodzielnie oraz pod kierunkiem nauczyciela. Ważne jest, aby doświadczenia i obserwacje były proste do wykonania, nie wymagały skomplikowanych urządzeń i drogich materiałów. Podczas planowania i przeprowadzania doświadczeń oraz obserwacji należy stworzyć warunki umożliwiające uczniom zadawanie pytań, zbieranie, analizowanie i prezentowanie danych oraz konstruowanie odpowiedzi na zadane pytania. W prawidłowym kształtowaniu umiejętności badawczych uczniów jest istotne, aby uczeń umiał odróżnić doświadczenia od obserwacji oraz od pokazu będącego ilustracją omawianego zjawiska, a także znał metody badawcze. Dużą wagę należy przykładać do tego, aby prawidłowo kształtować umiejętność określania prób kontrolnych i badawczych oraz analizy wyników. Większość doświadczeń powinna być przeprowadzona bezpośrednio podczas zajęć lekcyjnych. Przykłady doświadczeń zawarto w wymaganiach szczegółowych. Rekomendowane jest, aby w procesie dydaktycznym były uwzględniane także inne obserwacje i doświadczenia, które wynikają z ciekawości poznawczej uczniów, np.: 1) doświadczenie wykazujące zdolność mchów do chłonięcia wody (należy pamiętać o aspektach prawnych związanych z pozyskiwaniem mchów ze środowiska); 2) doświadczenie wykrywające obecność wybranych składników pokarmowych w produktach spożywczych;

3) obserwacja wpływu wysiłku fizycznego na zmiany tętna i ciśnienia tętniczego krwi oraz obserwacja wpływu wysiłku fizycznego na zmiany częstości oddechu (należy pamiętać o zasadach bezpieczeństwa; można rozważyć połączenie lekcji biologii i wychowania fizycznego w celu zapewnienia odpowiednich warunków);

4) obserwacja wykazująca obecność tarczy nerwu wzrokowego;

5) obserwacja liczebności, rozmieszczenia i zagęszczenia wybranego gatunku rośliny zielnej w terenie.

W ramach przedmiotu biologia powinny odbywać się zajęcia terenowe (umożliwiające realizację treści z zakresu ekologii i różnorodności organizmów), wycieczki do ogrodu botanicznego, ogrodu zoologicznego, do lasu, na łąkę lub pole uprawne. Podczas tych zajęć uczniowie powinni obserwować i rozpoznawać rośliny, zwierzęta oraz zjawiska zachodzące w określonym ekosystemie.

Praca uczniów w terenie powinna być ukierunkowana przez nauczyciela poprzez wcześniejsze określenie zadania, które będzie realizowane podczas zajęć terenowych, przygotowanie materiałów potrzebnych do jego realizacji, np. przyrządów, kart pracy, ustalenie zakresu, sposobu zbierania i zapisu informacji. Zajęcia, zarówno w terenie, jak i w salach lekcyjnych, powinny być wzbogacone wykorzystywaniem aplikacji mobilnych lub oprogramowania komputerowego oraz zasobów cyfrowych dostępnych w Internecie.

Zajęcia z biologii powinny być prowadzone we właściwie wyposażonej pracowni zapewniającej nowoczesne warunki kształcenia, indywidualizację procesu nauczania oraz bezpieczeństwo pracy. Istotne jest, aby w pracowni znajdował się sprzęt niezbędny do przeprowadzania wskazanych w podstawie doświadczeń i obserwacji, tj. przyrządy pomiarowe, przyrządy optyczne, szkło laboratoryjne, szkiełka mikroskopowe, odczynniki chemiczne, środki czystości, środki ochrony (fartuchy i rękawice ochronne, apteczka). Pomocami dydaktycznymi w każdej pracowni powinny być podręczne wydawnictwa książkowe (np. słowniki, przewodniki roślin i zwierząt, atlasy), preparaty mikroskopowe (tkanki zwierzęce), modele obrazujące wybrane elementy budowy organizmu człowieka (np. model szkieletu, model oka, model ucha, model klatki piersiowej).

Ważne jest także wykorzystywanie podczas zajęć różnorodnych materiałów źródłowych zarówno w formie papierowej, jak i cyfrowej, np. z zasobów Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej, w której każdy nauczyciel i uczeń ma własne konto.

Najczęściej zadawane pytania

Wszystkie przedmioty dotychczasowej podstawy