Ile jest możliwych kodów do zamka? Jak duża jest szansa, że wylosujesz właśnie swój numer w loterii klasowej? Na te pytania odpowiada kombinatoryka (sztuka liczenia) i rachunek prawdopodobieństwa. W tym dziale nauczysz się liczyć możliwości, opisywać doświadczenia losowe i obliczać szanse.
Reguła mnożenia
Jeśli doświadczenie składa się z $n$ etapów, a w kolejnych etapach mamy odpowiednio $k_1, k_2, \ldots, k_n$ możliwości (niezależnie od wyborów wcześniejszych), to liczba wszystkich wyników wynosi
$$k_1 \cdot k_2 \cdot \ldots \cdot k_n.$$
Kiedy używamy? Gdy wybieramy jedno i drugie i trzecie – wszystkie etapy muszą się wydarzyć.
Przykład z życia: masz 3 bluzy i 4 pary spodni. Strój to bluza i spodnie, więc $3\cdot 4=12$ strojów.
Reguła dodawania i zdarzenia nierozłączne
Jeśli zbiór wyników dzielimy na rozłączne przypadki $A_1, \ldots, A_n$, to liczba wszystkich wyników wynosi
$$|A_1| + |A_2| + \ldots + |A_n|.$$
Kiedy używamy? Gdy wybieramy jedno albo drugie – przypadki wzajemnie się wykluczają.
Gdy przypadki mogą zachodzić jednocześnie, część wspólną policzylibyśmy dwa razy. Dlatego odejmujemy ją:
$$|A \cup B| = |A| + |B| - |A \cap B|.$$
Przykład: mnożyć czy dodawać?
W stołówce są 3 zupy, 5 drugich dań i 2 desery.
a) Zestaw: zupa, drugie danie i deser. Etapy się łączą, więc mnożymy: $3\cdot5\cdot2=30$.
b) Jesz dziś tylko jedno danie: zupę albo drugie, albo deser. Przypadki się wykluczają, więc dodajemy: $3+5+2=10$.
c) Ile liczb od 1 do 30 jest podzielnych przez 2 lub przez 3? Podzielnych przez 2: 15. Przez 3: 10. Przez 6 (obie naraz): 5. Zatem $15+10-5=20$.
Permutacje i wariacje
Permutacja zbioru $n$-elementowego to ustawienie wszystkich jego elementów w ciąg. Pierwszy element wybieramy na $n$ sposobów, drugi na $n-1$ itd. (reguła mnożenia), więc liczba permutacji to
$$n! = 1\cdot 2\cdot\ldots\cdot n.$$
Przyjmujemy $0!=1$.
Wariacja bez powtórzeń: ciąg $k$ różnych elementów wybranych spośród $n$:
Wariacja z powtórzeniami: ciąg $k$ elementów, które mogą się powtarzać:
$$W_n^k = n^k.$$
W obu przypadkach kolejność ma znaczenie.
Przykład: kody i ustawienia
a) Na ile sposobów 5 osób może ustawić się w kolejce? $5! = 120$.
b) Kod do szafki to 4 cyfry, mogą się powtarzać: $W_{10}^4 = 10^4 = 10000$.
c) Wybieramy spośród 8 uczniów przewodniczącego, zastępcę i skarbnika (różne osoby): $V_8^3 = 8\cdot7\cdot6=336$.
d) Ile 4-cyfrowych kodów ma wszystkie cyfry różne? $V_{10}^4=10\cdot9\cdot8\cdot7=5040$.
Zdarzenia losowe
Doświadczenie losowe to takie, którego wyniku nie znamy z góry. Przestrzeń zdarzeń elementarnych $\Omega$ to zbiór wszystkich możliwych wyników. Zdarzenie to podzbiór $\Omega$.
Działania na zdarzeniach:
- suma $A\cup B$ – zaszło $A$ lub $B$,
- iloczyn $A\cap B$ – zaszły oba,
- różnica $A\setminus B$ – zaszło $A$, ale nie $B$,
- dopełnienie $A'=\Omega\setminus A$ – nie zaszło $A$.
Zdarzenia, dla których $A\cap B=\emptyset$, nazywamy wykluczającymi się. Przykład: rzut kostką, $A$ – wypadła parzysta $=\{2,4,6\}$, $B$ – wypadło co najmniej 5 $=\{5,6\}$. Wtedy $A\cap B=\{6\}$, $A\setminus B=\{2,4\}$, $A'=\{1,3,5\}$.
Prawdopodobieństwo klasyczne i jego własności
Jeśli $\Omega$ jest skończony, a wszystkie wyniki elementarne są jednakowo prawdopodobne, to
Uzasadnienie: to te same rozumowania co przy liczeniu elementów. Wyniki z $A$ i spoza $A$ razem dają całe $\Omega$, stąd wzór na dopełnienie. W sumie $A\cup B$ wyniki z $A\cap B$ policzylibyśmy dwa razy, więc raz je odejmujemy. Z $A$ usuwamy część wspólną z $B$, by dostać $A\setminus B$.
Metoda zdarzenia przeciwnego: gdy zdarzenie ma wiele przypadków (np. „co najmniej jedna szóstka”), policz $P(A')$ i odejmij od 1.
Przykład: obliczanie prawdopodobieństwa
a) Rzucamy dwa razy monetą i trzy razy sprawdzamy… zacznijmy prosto: rzucamy dwiema kostkami. $|\Omega|=6^2=36$ (uporządkowane pary, każda równie możliwa). Zdarzenie $A$: suma oczek równa 8: $(2,6),(3,5),(4,4),(5,3),(6,2)$, więc $P(A)=\frac5{36}$.
b) Rzucamy 3 razy monetą. $|\Omega|=2^3=8$. Zdarzenie $B$: co najmniej jeden orzeł. Przeciwne $B'$: same reszki, czyli 1 wynik. $P(B)=1-\frac18=\frac78$.
c) Losujemy liczbę ze zbioru $\{1,\ldots,20\}$. $A$ – parzysta, $B$ – podzielna przez 3. $|A|=10$, $|B|=6$, $A\cap B$ to wielokrotności 6: 6, 12, 18, czyli 3. $P(A\cup B)=\frac{10}{20}+\frac6{20}-\frac3{20}=\frac{13}{20}$.
Rozkład prawdopodobieństwa
Gdy wynikowi doświadczenia przypisujemy liczbę (zmienną losową $X$), rozkład to tabela: wartości $x_i$ i prawdopodobieństwa $p_i=P(X=x_i)$. Zawsze musi być
$$p_1+p_2+\ldots+p_n=1, \quad p_i\ge 0.$$
Przykład: rzucamy dwiema monetami, $X$ – liczba orłów. $\Omega=\{OO,OR,RO,RR\}$. Wtedy $P(X=0)=\frac14$, $P(X=1)=\frac24=\frac12$, $P(X=2)=\frac14$. Suma: $\frac14+\frac12+\frac14=1$ ✓.
Z parametrem: jeśli rozkład to $p_1=a$, $p_2=2a$, $p_3=0{,}3$, to $3a+0{,}3=1$, więc $a=\frac{7}{30}$. Sprawdź, że wszystkie wartości mieszczą się w $[0,1]$.
Typowe błędy
- Mnożenie zamiast dodawania przy przypadkach „albo”. Pytaj: czy wszystkie etapy zachodzą razem (mnożę), czy to wykluczające się opcje (dodaję)?
- Brak odjęcia części wspólnej w $|A\cup B|$ i $P(A\cup B)$.
- Zły model: czy elementy mogą się powtarzać? $n^k$ to z powtórzeniami, $\frac{n!}{(n-k)!}$ bez.
- Różne $\Omega$ w liczniku i mianowniku: jeśli w mianowniku liczysz pary uporządkowane, w liczniku też.
- Zakładanie równych szans bez uzasadnienia. Suma oczek 2 do 12 nie ma jednakowych szans – równoprawdopodobne są dopiero pary $(a,b)$.
- Rozkład, którego suma nie wynosi 1 – zawsze sprawdź.
Podsumowanie: mnożymy przy etapach, dodajemy przy rozłącznych przypadkach, odejmujemy część wspólną przy nakładaniu się. Prawdopodobieństwo klasyczne to $\frac{|A|}{|\Omega|}$, a gdy trudno policzyć wprost – użyj zdarzenia przeciwnego.
Zadania (20)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Rzucamy raz symetryczną sześcienną kostką do gry. Oblicz prawdopodobieństwo zdarzenia, że wypadnie liczba oczek będąca dzielnikiem liczby $6$.
Podpowiedź 1
Wypisz wszystkie wyniki doświadczenia: $|\Omega|=6$.
Podpowiedź 2
Dzielniki liczby 6 na kostce: 1, 2, 3, 6.
Rozwiązanie
Zbiór zdarzeń elementarnych ma $|\Omega|=6$ elementów.
Zdarzeniu sprzyjają wyniki 1, 2, 3, 6, więc $|A|=4$.
$P(A)=\frac{4}{6}=\frac{2}{3}$.
Odpowiedź: $\frac{2}{3}$
Zadanie 2 · trudność 1/3
W klasie jest 12 dziewcząt i 18 chłopców. Losujemy jedną osobę do udziału w konkursie. Oblicz prawdopodobieństwo, że wylosowana osoba jest dziewczyną.
Podpowiedź 1
Policz wszystkich uczniów w klasie.
Podpowiedź 2
Podziel liczbę dziewcząt przez liczbę wszystkich uczniów.
Rozwiązanie
Wszystkich uczniów jest $12+18=30$, więc $|\Omega|=30$.
Zdarzeniu sprzyja 12 wyników.
$P=\frac{12}{30}=\frac{2}{5}$.
Odpowiedź: $\frac{2}{5}$
Zadanie 3 · trudność 1/3
Rzucamy dwa razy symetryczną sześcienną kostką. Oblicz prawdopodobieństwo, że suma wyrzuconych oczek jest równa $8$.
Podpowiedź 1
Zbiór $\Omega$ składa się z par $(a,b)$, czyli $|\Omega|=6\cdot6$.
Podpowiedź 2
Wypisz pary o sumie 8: zaczynając od (2,6).
Rozwiązanie
$|\Omega|=6\cdot 6=36$.
Sprzyjające pary: (2,6), (3,5), (4,4), (5,3), (6,2), czyli $|A|=5$.
$P(A)=\frac{5}{36}$.
Odpowiedź: $\frac{5}{36}$
Zadanie 4 · trudność 1/3
Z talii 24 kart (od dziewiątki do asa, po 6 kart w każdym z czterech kolorów) losujemy jednocześnie dwie karty. Oblicz prawdopodobieństwo, że obie wylosowane karty są pikami.
Podpowiedź 1
Liczba wszystkich wyborów dwóch kart to $\binom{24}{2}$.
Podpowiedź 2
Sprzyjające wybory: dwie karty spośród 6 pików, czyli $\binom{6}{2}$.
Rozwiązanie
$|\Omega|=\binom{24}{2}=\frac{24\cdot23}{2}=276$.
$|A|=\binom{6}{2}=15$.
$P(A)=\frac{15}{276}=\frac{5}{92}$.
Odpowiedź: $\frac{5}{92}$
Zadanie 5 · trudność 2/3
W szkolnym bufecie można kupić 4 rodzaje bułek, 3 rodzaje soków i 2 rodzaje jogurtów. Zestaw obiadowy składa się z jednej bułki, jednego soku i jednego jogurtu. Ile różnych zestawów można skomponować?
Podpowiedź 1
Zastosuj regułę mnożenia.
Podpowiedź 2
Pomnóż liczby możliwości wyboru każdego składnika.
Rozwiązanie
Bułkę wybieramy na 4 sposoby, sok na 3, jogurt na 2.
Z reguły mnożenia: $4\cdot3\cdot2=24$.
Odpowiedź: 24
Zadanie 6 · trudność 2/3
Ile jest liczb czterocyfrowych o różnych cyfrach, utworzonych z cyfr 1, 2, 3, 4, 5, 6, które są parzyste?
Podpowiedź 1
Zacznij od wyboru cyfry jedności.
Podpowiedź 2
Pozostałe cyfry wybieraj spośród niewykorzystanych.
Rozwiązanie
Cyfrę jedności wybieramy spośród 2, 4, 6: 3 sposoby.
Pozostałe trzy miejsca: $5\cdot4\cdot3=60$ sposobów.
Razem $3\cdot60=180$.
Odpowiedź: 180
Zadanie 7 · trudność 2/3
Ile jest liczb trzycyfrowych, w których zapisie dziesiętnym występuje co najmniej jedna cyfra 7?
Podpowiedź 1
Policz dopełnienie: liczby bez cyfry 7.
Podpowiedź 2
Wszystkich liczb trzycyfrowych jest 900.
Rozwiązanie
Liczb trzycyfrowych bez cyfry 7: pierwsza cyfra – 8 sposobów (bez 0 i 7), druga i trzecia – po 9.
Jest ich $8\cdot9\cdot9=648$.
Szukane: $900-648=252$.
Odpowiedź: 252
Zadanie 8 · trudność 2/3
Rzucamy dwa razy symetryczną sześcienną kostką. Niech $A$ oznacza zdarzenie: suma oczek jest równa 8, a $B$ zdarzenie: w pierwszym rzucie wypadło co najmniej 4 oczka. Oblicz prawdopodobieństwo zdarzenia $A\setminus B$ (zajście $A$ i niezajście $B$).
Podpowiedź 1
Wypisz pary o sumie 8.
Podpowiedź 2
Odrzuć te, w których pierwszy wynik jest co najmniej 4.
Rozwiązanie
$|\Omega|=36$.
$A=\{(2,6),(3,5),(4,4),(5,3),(6,2)\}$.
Pary z pierwszym wynikiem mniejszym niż 4: $(2,6),(3,5)$.
$|A\setminus B|=2$, więc $P=\frac{2}{36}=\frac1{18}$.
Odpowiedź: 1/12
Zadanie 9 · trudność 2/3
Ze zbioru $\{1,2,3,\ldots,12\}$ losujemy jedną liczbę. Niech $A$ oznacza zdarzenie: liczba jest parzysta, $B$: liczba jest podzielna przez 3. Oblicz prawdopodobieństwo zdarzenia, że wylosowana liczba nie jest ani parzysta, ani podzielna przez 3, czyli $(A\cup B)'$.
$P((A\cup B)')=1-\frac23=\frac13$ (to liczby 1, 5, 7, 11 — to jest 4 liczby, $\frac4{12}=\frac13$).
Odpowiedź: 1/3
Zadanie 10 · trudność 2/3
Zmienna losowa $X$ przyjmuje wartości $1, 2, 3, 4$ z prawdopodobieństwami: $P(X=1)=0{,}1$, $P(X=2)=p$, $P(X=3)=0{,}3$, $P(X=4)=0{,}2$. Wyznacz $p$.
Podpowiedź 1
Suma wszystkich prawdopodobieństw w rozkładzie jest równa 1.
Podpowiedź 2
Rozwiąż równanie $0{,}1+p+0{,}3+0{,}2=1$.
Rozwiązanie
Suma prawdopodobieństw wynosi 1: $0{,}1+p+0{,}3+0{,}2=1$.
Stąd $0{,}6+p=1$, więc $p=0{,}4$.
Odpowiedź: p = 0,4
Zadanie 11 · trudność 2/3
Zmienna losowa $X$ przyjmuje wartości $0, 1, 2, 3$, przy czym $P(X=0)=\frac{1}{6}$, $P(X=1)=2p$, $P(X=2)=p$, $P(X=3)=\frac{1}{3}$. Wyznacz $p$ oraz $P(X\ge 2)$.
Podpowiedź 1
Zapisz równanie: suma prawdopodobieństw równa się 1.
Podpowiedź 2
$P(X\ge2)=P(X=2)+P(X=3)$.
Rozwiązanie
$\frac16+2p+p+\frac13=1$, czyli $3p+\frac12=1$.
Stąd $3p=\frac12$, więc $p=\frac16$.
$P(X\ge2)=\frac16+\frac13=\frac12$.
Odpowiedź: p = 1/6, P(X≥2) = 1/2
Zadanie 12 · trudność 2/3
Rozkład zmiennej losowej $X$ o wartościach $-1, 0, 1, 2$ jest dany wzorami: $P(X=-1)=a$, $P(X=0)=2a$, $P(X=1)=3a$, $P(X=2)=4a$. Wyznacz $a$ oraz wartość oczekiwaną $E(X)$.
W klasie 4a w Gliwicach 60% uczniów uczy się języka niemieckiego, a 45% uczy się hiszpańskiego. Każdy uczeń uczy się co najmniej jednego z tych języków. Losujemy jednego ucznia. Oblicz prawdopodobieństwo, że uczy się obu języków.
Podpowiedź 1
Tu $P(A\cup B)=1$.
Podpowiedź 2
Przekształć wzór $P(A\cup B)=P(A)+P(B)-P(A\cap B)$.
Rozwiązanie
Z warunku $P(A\cup B)=1$, $P(A)=0{,}6$, $P(B)=0{,}45$.
$P(A\cap B)=0{,}6+0{,}45-1=0{,}05$.
Odpowiedź: 0,05
Zadanie 15 · trudność 2/3
Dla zdarzeń $A,B\subset\Omega$ wiadomo, że $P(A')=0{,}35$, $P(B)=0{,}4$ oraz $P(A\cup B)=0{,}8$. Oblicz $P(A\setminus B)$.
Podpowiedź 1
Najpierw znajdź $P(A)$ z własności zdarzenia przeciwnego, potem $P(A\cap B)$.
Podpowiedź 2
$P(A\setminus B)=P(A)-P(A\cap B)$.
Rozwiązanie
$P(A)=1-0{,}35=0{,}65$.
$P(A\cap B)=0{,}65+0{,}4-0{,}8=0{,}25$.
$P(A\setminus B)=0{,}65-0{,}25=0{,}4$.
Odpowiedź: 0,4
Zadanie 16 · trudność 2/3
Rzucamy dwiema symetrycznymi kostkami sześciennymi. Zdarzenie $A$: suma oczek jest podzielna przez 3. Zdarzenie $B$: na pierwszej kostce wypadła liczba parzysta. Oblicz $P(A\cup B)$.
Podpowiedź 1
Policz $P(A)$, $P(B)$ i $P(A\cap B)$ w $\Omega$ o 36 elementach.
Podpowiedź 2
Sumy podzielne przez 3: 3, 6, 9, 12.
Rozwiązanie
Sumy 3,6,9,12 dają 2+5+4+1=12 wyników, więc $P(A)=\frac{12}{36}=\frac13$. $P(B)=\frac12$.
Dla $A\cap B$: pierwsza kostka 2, 4 lub 6. Dla 2: druga 1 lub 4 (2 wyniki); dla 4: druga 2 lub 5 (2); dla 6: druga 3 lub 6 (2). Razem 6, więc $P(A\cap B)=\frac16$.
$P(A\cup B)=\frac13+\frac12-\frac16=\frac23$.
Odpowiedź: 2/3
Zadanie 17 · trudność 3/3
Rzucamy dwa razy symetryczną monetą. Zmienna losowa $X$ oznacza liczbę wyrzuconych orłów. Wyznacz rozkład prawdopodobieństwa zmiennej $X$ i podaj $P(X\ge 1)$.
Podpowiedź 1
Zbiór zdarzeń elementarnych ma 4 równoprawdopodobne wyniki: OO, OR, RO, RR.
Podpowiedź 2
Policz, ile wyników daje 0, 1 i 2 orły.
Rozwiązanie
$|\Omega|=2^2=4$.
$X=0$: RR, więc $P=\frac14$. $X=1$: OR, RO, więc $P=\frac24=\frac12$. $X=2$: OO, więc $P=\frac14$.
W urnie jest 5 kul: 3 białe i 2 czarne. Losujemy jednocześnie 2 kule. Zmienna $X$ oznacza liczbę wylosowanych kul białych. Wyznacz rozkład prawdopodobieństwa zmiennej $X$ i oblicz $P(X\le 1)$.
Podpowiedź 1
$|\Omega|=\binom52$.
Podpowiedź 2
Dla $X=k$ wybierz $k$ kul białych i $2-k$ czarnych.
Rozwiązanie
$|\Omega|=\binom52=10$.
$X=0$: $\binom30\binom22=1$, więc $P=\frac1{10}$.
$X=1$: $\binom31\binom21=6$, więc $P=\frac6{10}$. $X=2$: $\binom32\binom20=3$, więc $P=\frac3{10}$.
Suma jest równa 1. $P(X\le1)=\frac1{10}+\frac6{10}=\frac7{10}$.
Rzucamy dwa razy symetryczną sześcienną kostką. Zmienna $X$ jest równa wartości bezwzględnej różnicy liczb oczek w obu rzutach. Wyznacz rozkład prawdopodobieństwa zmiennej $X$ i oblicz $P(X\ge 4)$.
Podpowiedź 1
$|\Omega|=36$. Dla różnicy $d>0$ liczba par $(a,b)$ wynosi $2(6-d)$.
Z talii złożonej z 6 kart: 2 asów i 4 figur, losujemy bez zwracania 3 karty. Zmienna $X$ oznacza liczbę wylosowanych asów. Wyznacz rozkład prawdopodobieństwa zmiennej $X$ i oblicz $P(X\ge1)$.
Podpowiedź 1
$|\Omega|=\binom63=20$.
Podpowiedź 2
Dla $X=k$: $\binom2k\binom4{3-k}$.
Rozwiązanie
$|\Omega|=\binom63=20$.
$X=0$: $\binom20\binom43=4$, więc $P=\frac4{20}=\frac15$.
$X=1$: $\binom21\binom42=12$, więc $P=\frac{12}{20}=\frac35$. $X=2$: $\binom22\binom41=4$, więc $P=\frac15$.