Liczydłomatematyka · webp.pl

Graniastosłupy i ostrosłupy — liceum 4

Wokół nas pełno brył: pudełka, namioty, dachy, piramidy. W tym dziale nauczysz się opisywać ich położenie, liczyć pola powierzchni i objętości oraz mierzyć kąty w przestrzeni. Wszystko sprowadzimy do znanych Ci trójkątów prostokątnych i twierdzenia Pitagorasa.

Proste i płaszczyzny w przestrzeni

Dwie proste w przestrzeni mogą być:

- równoległe – leżą na jednej płaszczyźnie i się nie przecinają, - przecinające się – mają jeden punkt wspólny, - skośne – nie leżą na jednej płaszczyźnie i nie mają punktów wspólnych.

Przykład skośnych: krawędź górna przedniej ściany pudełka i krawędź boczna tylnej ściany. Nie przecinają się, a nie są równoległe.

Prosta względem płaszczyzny może: leżeć w niej, być do niej równoległa albo ją przecinać. Dwie płaszczyzny są równoległe albo przecinają się wzdłuż prostej.

Prostopadłość i rzut prostokątny

Kryterium prostopadłości: jeśli prosta jest prostopadła do dwóch przecinających się prostych leżących w płaszczyźnie, to jest prostopadła do całej płaszczyzny.

Przykład: słupek wbity pionowo w podłogę jest prostopadły do dwóch różnych linii narysowanych na podłodze, które się przecinają w jego podstawie.

Rzut prostokątny punktu na płaszczyznę to punkt, w którym przecina ją prosta przez ten punkt prostopadła do płaszczyzny. Rzut odcinka to odcinek łączący rzuty jego końców. Cień Słońca stojącego dokładnie nad głową to taki rzut.

Graniastosłup i jego elementy

Graniastosłup ma dwie równoległe, przystające podstawy (wielokąty) i ściany boczne będące równoległobokami. Jeśli w podstawie jest $n$-kąt, to bryła ma:

- $2n$ wierzchołków, - $3n$ krawędzi, - $n+2$ ścian.

Graniastosłup prosty ma krawędzie boczne prostopadłe do podstaw (ściany boczne to prostokąty), a jego wysokość $H$ równa się długości krawędzi bocznej. W pochyłym krawędzie są odchylone, a wysokość jest krótsza od krawędzi bocznej.

Pole i objętość graniastosłupa

Pole powierzchni całkowitej to dwie podstawy plus pole boczne:

$$P_c=2P_p+P_b$$

W graniastosłupie prostym ściany boczne razem tworzą prostokąt o wymiarach: obwód podstawy i wysokość:

$$P_b=O_p\cdot H$$

Objętość to pole podstawy razy wysokość (także dla pochyłego):

$$V=P_p\cdot H$$

Dla prostopadłościanu o krawędziach $a,b,c$: $P_c=2(ab+ac+bc)$. Dla sześcianu: $P_c=6a^2$.

Uwaga: wzór $P_b=O_p\cdot H$ działa tylko dla prostego. W pochyłym ściany to równoległoboki i liczysz je osobno.

Przekątne w prostopadłościanie

Przekątna ściany o bokach $a,b$ to $\sqrt{a^2+b^2}$. Przekątną bryły dostajemy, stosując Pitagorasa drugi raz: jej przyprostokątnymi są przekątna podstawy i krawędź $c$.

$$d^2=(a^2+b^2)+c^2\quad\Rightarrow\quad d=\sqrt{a^2+b^2+c^2}$$

Dla sześcianu:

$$d=a\sqrt{3}$$

Przykład: prostopadłościan

Pudełko ma wymiary $3\times4\times12$ cm.

Pole: $P_c=2(3\cdot4+3\cdot12+4\cdot12)=2(12+36+48)=192\ \text{cm}^2$.

Objętość: $V=3\cdot4\cdot12=144\ \text{cm}^3$.

Przekątna bryły: $d=\sqrt{9+16+144}=\sqrt{169}=13$ cm.

Sprawdź: przekątna podstawy to 5, a $5^2+12^2=13^2$.

Ostrosłup i jego elementy

Ostrosłup ma jedną podstawę (wielokąt) i ściany boczne będące trójkątami o wspólnym wierzchołku – wierzchołku ostrosłupa. Dla $n$-kąta w podstawie:

- $n+1$ wierzchołków, - $2n$ krawędzi, - $n+1$ ścian.

Wysokość ostrosłupa $H$ to odcinek od wierzchołka prostopadły do podstawy. Wysokość ściany bocznej $l$ to wysokość trójkąta bocznego – to zupełnie inny odcinek!

Ostrosłup prosty ma spodek wysokości w środku okręgu opisanego na podstawie (krawędzie boczne są równe). Ostrosłup prawidłowy to prosty, którego podstawą jest wielokąt foremny.

Pole i objętość ostrosłupa

$$P_c=P_p+P_b$$

W ostrosłupie prawidłowym wszystkie ściany boczne są przystającymi trójkątami o wysokości $l$ i podstawie $a$:

$$P_b=\frac{1}{2}O_p\cdot l$$

$$V=\frac{1}{3}P_p\cdot H$$

Współczynnik $\frac13$ wynika stąd, że trzy takie ostrosłupy o wspólnej podstawie i wysokości mieszczą się w graniastosłupie o tej samej podstawie i wysokości (np. sześcian dzieli się na trzy ostrosłupy). Dla czworościanu foremnego o krawędzi $a$: $P_c=a^2\sqrt3$.

Wysokość $H$, wysokość ściany $l$ i odcinek od środka podstawy do krawędzi podstawy tworzą trójkąt prostokątny – używaj w nim Pitagorasa.

Przykład: ostrosłup prawidłowy czworokątny

Podstawa ma bok $a=6$, wysokość ostrosłupa $H=4$.

Krok 1. Odcinek od środka podstawy do środka krawędzi to $\frac a2=3$.

Krok 2. Wysokość ściany: $l=\sqrt{3^2+4^2}=5$.

Krok 3. $P_b=\frac12\cdot24\cdot5=60$, $P_p=36$, więc $P_c=96$.

Krok 4. $V=\frac13\cdot36\cdot4=48$.

Kąt krawędzi bocznej z podstawą: połowa przekątnej podstawy to $3\sqrt2$. Kąt $\alpha$ spełnia $\tan\alpha=\frac{4}{3\sqrt2}\approx0{,}94$, więc $\alpha\approx43^\circ$.

Kąt między prostą a płaszczyzną

Kąt między prostą a płaszczyzną to kąt między tą prostą a jej rzutem prostokątnym na płaszczyznę.

Postępowanie:

1. Zrzutuj koniec odcinka na płaszczyznę. 2. Powstaje trójkąt prostokątny: odcinek, jego rzut i wysokość. 3. Użyj $\sin$, $\cos$ lub $\tan$.

Przykład: w sześcianie o krawędzi $a$ przekątna bryły i jej rzut (przekątna podstawy $a\sqrt2$) dają $\tan\alpha=\frac{a}{a\sqrt2}=\frac{\sqrt2}{2}$, czyli $\alpha\approx35^\circ$.

Typowe błędy i podsumowanie

Uważaj na:

- uznawanie prostych skośnych za równoległe – skośne nigdy nie leżą w jednej płaszczyźnie, - stosowanie $P_b=O_p\cdot H$ do graniastosłupa pochyłego, - wstawianie krawędzi bocznej zamiast wysokości do $V=P_p\cdot H$ w pochyłym, - gubienie współczynnika $\frac13$ w objętości ostrosłupa, - mylenie wysokości ściany bocznej $l$ z wysokością ostrosłupa $H$.

Podsumowanie: graniastosłup: $V=P_p\cdot H$; ostrosłup: $V=\frac13P_p\cdot H$. Pola to suma podstawy(-w) i ścian bbocznych. Trudne odcinki w bryle zamieniaj na trójkąty prostokątne i licz Pitagorasem lub trygonometrią.

Zadania (14)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Ile wierzchołków, krawędzi i ścian ma graniastosłup prosty, którego podstawą jest sześciokąt?

Podpowiedź 1

W graniastosłupie o podstawie n-kąta mamy dwie podstawy po n wierzchołków.

Podpowiedź 2

Krawędzi jest 3n, a ścian n+2.

Rozwiązanie

Dla n=6 liczba wierzchołków to $2n=12$.

Liczba krawędzi to $3n=18$.

Liczba ścian to $n+2=8$.

Odpowiedź: 12 wierzchołków, 18 krawędzi, 8 ścian

Zadanie 2 · trudność 1/3

Ostrosłup ma w podstawie ośmiokąt. Ile ma wierzchołków, krawędzi i ścian?

Podpowiedź 1

W ostrosłupie o podstawie n-kąta jest n+1 wierzchołków.

Podpowiedź 2

Krawędzi jest 2n, a ścian n+1.

Rozwiązanie

Dla n=8 liczba wierzchołków to $n+1=9$.

Liczba krawędzi to $2n=16$.

Liczba ścian to $n+1=9$.

Odpowiedź: 9 wierzchołków, 16 krawędzi, 9 ścian

Zadanie 3 · trudność 1/3

Graniastosłup ma 24 krawędzie. Jaki wielokąt jest jego podstawą i ile ten graniastosłup ma ścian?

Podpowiedź 1

Liczba krawędzi graniastosłupa to 3n, gdzie n to liczba boków podstawy.

Podpowiedź 2

Liczba ścian to n+2.

Rozwiązanie

Z równania $3n=24$ otrzymujemy $n=8$, więc podstawą jest ośmiokąt.

Liczba ścian wynosi $n+2=10$.

Odpowiedź: ośmiokąt, 10 ścian

Zadanie 4 · trudność 1/3

Ostrosłup ma łącznie 20 krawędzi. Ile wierzchołków i ile ścian ma ten ostrosłup? Czy istnieje graniastosłup o tej samej liczbie wierzchołków?

Podpowiedź 1

Dla ostrosłupa o podstawie n-kąta krawędzi jest 2n.

Podpowiedź 2

Graniastosłup ma 2n wierzchołków, czyli liczbę parzystą.

Rozwiązanie

Z równania $2n=20$ mamy $n=10$ (podstawą jest dziesięciokąt).

Wierzchołków jest $n+1=11$, ścian także $n+1=11$.

Graniastosłup ma $2n$ wierzchołków, czyli liczbę parzystą, a 11 jest nieparzyste, więc takiego graniastosłupa nie ma.

Odpowiedź: 11 wierzchołków, 11 ścian; TAK? nie: graniastosłup ma parzystą liczbę wierzchołków, więc NIE

Zadanie 5 · trudność 2/3

Podstawą graniastosłupa prostego jest prostokąt o bokach 6 cm i 8 cm. Wysokość graniastosłupa wynosi 10 cm. Oblicz pole powierzchni całkowitej tego graniastosłupa.

Podpowiedź 1

Pole powierzchni całkowitej to suma pól dwóch podstaw i pola powierzchni bocznej.

Podpowiedź 2

Pole boczne = obwód podstawy · wysokość.

Rozwiązanie

Pole jednej podstawy: $6\cdot 8=48$, dwie podstawy: $96$.

Obwód podstawy: $2(6+8)=28$, pole boczne: $28\cdot 10=280$.

Pole całkowite: $96+280=376$ cm².

Odpowiedź: 376 cm²

Zadanie 6 · trudność 2/3

Podstawą ostrosłupa jest prostokąt o bokach 6 cm i 8 cm. Wysokość ostrosłupa wynosi 9 cm. Oblicz objętość tego ostrosłupa.

Podpowiedź 1

Objętość ostrosłupa: $V=\frac13 P_p\cdot H$.

Podpowiedź 2

Pole prostokąta to iloczyn jego boków.

Rozwiązanie

Pole podstawy: $P_p=6\cdot 8=48$ cm$^2$.

$V=\frac13\cdot 48\cdot 9=144$ cm$^3$.

Odpowiedź: 144 cm^3

Zadanie 7 · trudność 2/3

Ostrosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy długości 10 cm i krawędź boczną długości 13 cm. Oblicz objętość tego ostrosłupa.

Podpowiedź 1

Połowa przekątnej podstawy to $5\sqrt2$.

Podpowiedź 2

Wysokość z twierdzenia Pitagorasa: $H^2=13^2-(5\sqrt2)^2$.

Rozwiązanie

Połowa przekątnej kwadratu: $5\sqrt2$, więc $H^2=169-50=119$, $H=\sqrt{119}$.

$P_p=100$, zatem $V=\frac13\cdot100\cdot\sqrt{119}=\frac{100\sqrt{119}}{3}$ cm$^3$.

Odpowiedź: $100\sqrt{3}\cdot\frac{\sqrt{...}}{}$ – patrz wynik: $\frac{100\sqrt{119}}{3}$ cm^3

Zadanie 8 · trudność 2/3

Ostrosłup prawidłowy trójkątny ma krawędź podstawy 6 cm, a jego wysokość wynosi 4 cm. Oblicz objętość tego ostrosłupa.

Podpowiedź 1

Podstawą jest trójkąt równoboczny: $P=\frac{a^2\sqrt3}{4}$.

Podpowiedź 2

Podstaw do wzoru $V=\frac13P_pH$.

Rozwiązanie

$P_p=\frac{36\sqrt3}{4}=9\sqrt3$ cm$^2$.

$V=\frac13\cdot9\sqrt3\cdot4=12\sqrt3$ cm$^3$.

Odpowiedź: $12\sqrt3$ cm^3

Zadanie 9 · trudność 3/3

Prostopadłościan ma wymiary $3$ cm, $4$ cm i $12$ cm (rysunek). Oblicz długość jego przekątnej.

Podpowiedź 1

Przekątna prostopadłościanu: $d=\sqrt{a^2+b^2+c^2}$.

Podpowiedź 2

Oblicz $9+16+144$.

Rozwiązanie

Korzystamy ze wzoru $d=\sqrt{a^2+b^2+c^2}$.

$d=\sqrt{9+16+144}=\sqrt{169}$.

$d=13$ cm.

Odpowiedź: 13 cm

Zadanie 10 · trudność 3/3

W prostopadłościanie o podstawie kwadratowej o boku $4$ cm przekątna ściany bocznej ma długość $5$ cm. Oblicz długość przekątnej prostopadłościanu.

Podpowiedź 1

Z przekątnej ściany bocznej wyznacz wysokość: $4^2+h^2=5^2$.

Podpowiedź 2

Potem $d^2=4^2+4^2+h^2$.

Rozwiązanie

$h^2=25-16=9$, więc $h=3$ cm.

$d^2=16+16+9=41$.

$d=\sqrt{41}$ cm.

Odpowiedź: $\sqrt{41}$ cm

Zadanie 11 · trudność 3/3

Ostrosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy równą 10 cm i krawędź boczną równą 13 cm. Oblicz pole powierzchni całkowitej tego ostrosłupa.

Podpowiedź 1

Wysokość ściany bocznej: trójkąt prostokątny z krawędzią boczną jako przeciwprostokątną i połową krawędzi podstawy jako przyprostokątną.

Podpowiedź 2

Ściana boczna jest trójkątem równoramiennym o podstawie 10 cm.

Rozwiązanie

Wysokość ściany bocznej: $h=\sqrt{13^2-5^2}=\sqrt{144}=12$ cm.

Pole boczne: $4\cdot\frac12\cdot10\cdot12=240$ cm².

Pole podstawy: $10^2=100$ cm².

$P_c=240+100=340$ cm².

Odpowiedź: 340 cm^2

Zadanie 12 · trudność 3/3

Podstawą ostrosłupa prawidłowego czworokątnego $ABCDS$ jest kwadrat o boku $4$, a wysokość ostrosłupa wynosi $2\sqrt{6}$. Oblicz miarę kąta nachylenia krawędzi bocznej $SC$ do płaszczyzny podstawy.

Podpowiedź 1

Rzutem punktu $S$ na podstawę jest środek $O$ kwadratu, więc szukany kąt to $\angle SCO$.

Podpowiedź 2

Odcinek $OC$ to połowa przekątnej kwadratu o boku $4$.

Rozwiązanie

Przekątna kwadratu ma długość $4\sqrt{2}$, więc $OC=2\sqrt{2}$.

Trójkąt $SOC$ jest prostokątny w punkcie $O$, $SO=2\sqrt{6}$.

$\tg\alpha=\frac{SO}{OC}=\frac{2\sqrt{6}}{2\sqrt{2}}=\sqrt{3}$.

Zatem $\alpha=60^\circ$.

Odpowiedź: 60°

Zadanie 13 · trudność 3/3

Podstawą ostrosłupa $ABCDS$ jest prostokąt o bokach $6$ i $8$. Spodkiem wysokości ostrosłupa jest punkt przecięcia przekątnych podstawy, a każda krawędź boczna ma długość $10$. Oblicz kąt nachylenia krawędzi bocznej do płaszczyzny podstawy oraz wysokość ostrosłupa.

Podpowiedź 1

Przekątna prostokąta ma długość $\sqrt{6^2+8^2}$.

Podpowiedź 2

Rzut krawędzi bocznej na podstawę to połowa przekątnej.

Rozwiązanie

Przekątna podstawy: $\sqrt{36+64}=10$, więc $OC=5$.

W trójkącie $SOC$: $\cos\alpha=\frac{OC}{SC}=\frac{5}{10}=\frac12$, więc $\alpha=60^\circ$.

Wysokość: $H=\sqrt{10^2-5^2}=\sqrt{75}=5\sqrt{3}$.

Odpowiedź: 60°, wysokość $5\sqrt{3}$

Zadanie 14 · trudność 3/3

Podstawą ostrosłupa $ABCDS$ jest kwadrat o boku $4$. Krawędź boczna $SA$ jest prostopadła do płaszczyzny podstawy, a krawędź $SC$ ma długość $8$. Oblicz miarę kąta nachylenia krawędzi $SC$ do płaszczyzny podstawy oraz długość krawędzi $SA$.

Podpowiedź 1

Rzutem punktu $S$ na podstawę jest punkt $A$, więc rzutem krawędzi $SC$ jest przekątna $AC$.

Podpowiedź 2

Szukany kąt to $\angle SCA$ w trójkącie prostokątnym $SAC$.

Rozwiązanie

Przekątna kwadratu: $AC=4\sqrt{2}$.

$\cos\alpha=\frac{AC}{SC}=\frac{4\sqrt{2}}{8}=\frac{\sqrt{2}}{2}$, więc $\alpha=45^\circ$.

Trójkąt $SAC$ jest wtedy równoramienny prostokątny, więc $SA=AC=4\sqrt{2}$.

Sprawdzenie: $SA^2+AC^2=32+32=64=SC^2$.

Odpowiedź: 45°, $SA=4\sqrt{2}$

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.