Wokół nas pełno brył: pudełka, namioty, dachy, piramidy. W tym dziale nauczysz się opisywać ich położenie, liczyć pola powierzchni i objętości oraz mierzyć kąty w przestrzeni. Wszystko sprowadzimy do znanych Ci trójkątów prostokątnych i twierdzenia Pitagorasa.
Proste i płaszczyzny w przestrzeni
Dwie proste w przestrzeni mogą być:
- równoległe – leżą na jednej płaszczyźnie i się nie przecinają,
- przecinające się – mają jeden punkt wspólny,
- skośne – nie leżą na jednej płaszczyźnie i nie mają punktów wspólnych.
Przykład skośnych: krawędź górna przedniej ściany pudełka i krawędź boczna tylnej ściany. Nie przecinają się, a nie są równoległe.
Prosta względem płaszczyzny może: leżeć w niej, być do niej równoległa albo ją przecinać. Dwie płaszczyzny są równoległe albo przecinają się wzdłuż prostej.
Prostopadłość i rzut prostokątny
Kryterium prostopadłości: jeśli prosta jest prostopadła do dwóch przecinających się prostych leżących w płaszczyźnie, to jest prostopadła do całej płaszczyzny.
Przykład: słupek wbity pionowo w podłogę jest prostopadły do dwóch różnych linii narysowanych na podłodze, które się przecinają w jego podstawie.
Rzut prostokątny punktu na płaszczyznę to punkt, w którym przecina ją prosta przez ten punkt prostopadła do płaszczyzny. Rzut odcinka to odcinek łączący rzuty jego końców. Cień Słońca stojącego dokładnie nad głową to taki rzut.
Graniastosłup i jego elementy
Graniastosłup ma dwie równoległe, przystające podstawy (wielokąty) i ściany boczne będące równoległobokami. Jeśli w podstawie jest $n$-kąt, to bryła ma:
Graniastosłup prosty ma krawędzie boczne prostopadłe do podstaw (ściany boczne to prostokąty), a jego wysokość $H$ równa się długości krawędzi bocznej. W pochyłym krawędzie są odchylone, a wysokość jest krótsza od krawędzi bocznej.
Pole i objętość graniastosłupa
Pole powierzchni całkowitej to dwie podstawy plus pole boczne:
$$P_c=2P_p+P_b$$
W graniastosłupie prostym ściany boczne razem tworzą prostokąt o wymiarach: obwód podstawy i wysokość:
$$P_b=O_p\cdot H$$
Objętość to pole podstawy razy wysokość (także dla pochyłego):
$$V=P_p\cdot H$$
Dla prostopadłościanu o krawędziach $a,b,c$: $P_c=2(ab+ac+bc)$. Dla sześcianu: $P_c=6a^2$.
Uwaga: wzór $P_b=O_p\cdot H$ działa tylko dla prostego. W pochyłym ściany to równoległoboki i liczysz je osobno.
Przekątne w prostopadłościanie
Przekątna ściany o bokach $a,b$ to $\sqrt{a^2+b^2}$. Przekątną bryły dostajemy, stosując Pitagorasa drugi raz: jej przyprostokątnymi są przekątna podstawy i krawędź $c$.
Wysokość ostrosłupa $H$ to odcinek od wierzchołka prostopadły do podstawy. Wysokość ściany bocznej $l$ to wysokość trójkąta bocznego – to zupełnie inny odcinek!
Ostrosłup prosty ma spodek wysokości w środku okręgu opisanego na podstawie (krawędzie boczne są równe). Ostrosłup prawidłowy to prosty, którego podstawą jest wielokąt foremny.
Pole i objętość ostrosłupa
$$P_c=P_p+P_b$$
W ostrosłupie prawidłowym wszystkie ściany boczne są przystającymi trójkątami o wysokości $l$ i podstawie $a$:
$$P_b=\frac{1}{2}O_p\cdot l$$
$$V=\frac{1}{3}P_p\cdot H$$
Współczynnik $\frac13$ wynika stąd, że trzy takie ostrosłupy o wspólnej podstawie i wysokości mieszczą się w graniastosłupie o tej samej podstawie i wysokości (np. sześcian dzieli się na trzy ostrosłupy). Dla czworościanu foremnego o krawędzi $a$: $P_c=a^2\sqrt3$.
Wysokość $H$, wysokość ściany $l$ i odcinek od środka podstawy do krawędzi podstawy tworzą trójkąt prostokątny – używaj w nim Pitagorasa.
Przykład: ostrosłup prawidłowy czworokątny
Podstawa ma bok $a=6$, wysokość ostrosłupa $H=4$.
Krok 1. Odcinek od środka podstawy do środka krawędzi to $\frac a2=3$.
Krok 2. Wysokość ściany: $l=\sqrt{3^2+4^2}=5$.
Krok 3. $P_b=\frac12\cdot24\cdot5=60$, $P_p=36$, więc $P_c=96$.
Krok 4. $V=\frac13\cdot36\cdot4=48$.
Kąt krawędzi bocznej z podstawą: połowa przekątnej podstawy to $3\sqrt2$. Kąt $\alpha$ spełnia $\tan\alpha=\frac{4}{3\sqrt2}\approx0{,}94$, więc $\alpha\approx43^\circ$.
Kąt między prostą a płaszczyzną
Kąt między prostą a płaszczyzną to kąt między tą prostą a jej rzutem prostokątnym na płaszczyznę.
Postępowanie:
1. Zrzutuj koniec odcinka na płaszczyznę.
2. Powstaje trójkąt prostokątny: odcinek, jego rzut i wysokość.
3. Użyj $\sin$, $\cos$ lub $\tan$.
Przykład: w sześcianie o krawędzi $a$ przekątna bryły i jej rzut (przekątna podstawy $a\sqrt2$) dają $\tan\alpha=\frac{a}{a\sqrt2}=\frac{\sqrt2}{2}$, czyli $\alpha\approx35^\circ$.
Typowe błędy i podsumowanie
Uważaj na:
- uznawanie prostych skośnych za równoległe – skośne nigdy nie leżą w jednej płaszczyźnie,
- stosowanie $P_b=O_p\cdot H$ do graniastosłupa pochyłego,
- wstawianie krawędzi bocznej zamiast wysokości do $V=P_p\cdot H$ w pochyłym,
- gubienie współczynnika $\frac13$ w objętości ostrosłupa,
- mylenie wysokości ściany bocznej $l$ z wysokością ostrosłupa $H$.
Podsumowanie: graniastosłup: $V=P_p\cdot H$; ostrosłup: $V=\frac13P_p\cdot H$. Pola to suma podstawy(-w) i ścian bbocznych. Trudne odcinki w bryle zamieniaj na trójkąty prostokątne i licz Pitagorasem lub trygonometrią.
Zadania (14)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Ile wierzchołków, krawędzi i ścian ma graniastosłup prosty, którego podstawą jest sześciokąt?
Podpowiedź 1
W graniastosłupie o podstawie n-kąta mamy dwie podstawy po n wierzchołków.
Podpowiedź 2
Krawędzi jest 3n, a ścian n+2.
Rozwiązanie
Dla n=6 liczba wierzchołków to $2n=12$.
Liczba krawędzi to $3n=18$.
Liczba ścian to $n+2=8$.
Odpowiedź: 12 wierzchołków, 18 krawędzi, 8 ścian
Zadanie 2 · trudność 1/3
Ostrosłup ma w podstawie ośmiokąt. Ile ma wierzchołków, krawędzi i ścian?
Podpowiedź 1
W ostrosłupie o podstawie n-kąta jest n+1 wierzchołków.
Podpowiedź 2
Krawędzi jest 2n, a ścian n+1.
Rozwiązanie
Dla n=8 liczba wierzchołków to $n+1=9$.
Liczba krawędzi to $2n=16$.
Liczba ścian to $n+1=9$.
Odpowiedź: 9 wierzchołków, 16 krawędzi, 9 ścian
Zadanie 3 · trudność 1/3
Graniastosłup ma 24 krawędzie. Jaki wielokąt jest jego podstawą i ile ten graniastosłup ma ścian?
Podpowiedź 1
Liczba krawędzi graniastosłupa to 3n, gdzie n to liczba boków podstawy.
Podpowiedź 2
Liczba ścian to n+2.
Rozwiązanie
Z równania $3n=24$ otrzymujemy $n=8$, więc podstawą jest ośmiokąt.
Liczba ścian wynosi $n+2=10$.
Odpowiedź: ośmiokąt, 10 ścian
Zadanie 4 · trudność 1/3
Ostrosłup ma łącznie 20 krawędzi. Ile wierzchołków i ile ścian ma ten ostrosłup? Czy istnieje graniastosłup o tej samej liczbie wierzchołków?
Podpowiedź 1
Dla ostrosłupa o podstawie n-kąta krawędzi jest 2n.
Podpowiedź 2
Graniastosłup ma 2n wierzchołków, czyli liczbę parzystą.
Rozwiązanie
Z równania $2n=20$ mamy $n=10$ (podstawą jest dziesięciokąt).
Wierzchołków jest $n+1=11$, ścian także $n+1=11$.
Graniastosłup ma $2n$ wierzchołków, czyli liczbę parzystą, a 11 jest nieparzyste, więc takiego graniastosłupa nie ma.
Odpowiedź: 11 wierzchołków, 11 ścian; TAK? nie: graniastosłup ma parzystą liczbę wierzchołków, więc NIE
Zadanie 5 · trudność 2/3
Podstawą graniastosłupa prostego jest prostokąt o bokach 6 cm i 8 cm. Wysokość graniastosłupa wynosi 10 cm. Oblicz pole powierzchni całkowitej tego graniastosłupa.
Podpowiedź 1
Pole powierzchni całkowitej to suma pól dwóch podstaw i pola powierzchni bocznej.
Podpowiedź 2
Pole boczne = obwód podstawy · wysokość.
Rozwiązanie
Pole jednej podstawy: $6\cdot 8=48$, dwie podstawy: $96$.
Obwód podstawy: $2(6+8)=28$, pole boczne: $28\cdot 10=280$.
Pole całkowite: $96+280=376$ cm².
Odpowiedź: 376 cm²
Zadanie 6 · trudność 2/3
Podstawą ostrosłupa jest prostokąt o bokach 6 cm i 8 cm. Wysokość ostrosłupa wynosi 9 cm. Oblicz objętość tego ostrosłupa.
Podpowiedź 1
Objętość ostrosłupa: $V=\frac13 P_p\cdot H$.
Podpowiedź 2
Pole prostokąta to iloczyn jego boków.
Rozwiązanie
Pole podstawy: $P_p=6\cdot 8=48$ cm$^2$.
$V=\frac13\cdot 48\cdot 9=144$ cm$^3$.
Odpowiedź: 144 cm^3
Zadanie 7 · trudność 2/3
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy długości 10 cm i krawędź boczną długości 13 cm. Oblicz objętość tego ostrosłupa.
Podpowiedź 1
Połowa przekątnej podstawy to $5\sqrt2$.
Podpowiedź 2
Wysokość z twierdzenia Pitagorasa: $H^2=13^2-(5\sqrt2)^2$.
Rozwiązanie
Połowa przekątnej kwadratu: $5\sqrt2$, więc $H^2=169-50=119$, $H=\sqrt{119}$.
$P_p=100$, zatem $V=\frac13\cdot100\cdot\sqrt{119}=\frac{100\sqrt{119}}{3}$ cm$^3$.
W prostopadłościanie o podstawie kwadratowej o boku $4$ cm przekątna ściany bocznej ma długość $5$ cm. Oblicz długość przekątnej prostopadłościanu.
Podpowiedź 1
Z przekątnej ściany bocznej wyznacz wysokość: $4^2+h^2=5^2$.
Podpowiedź 2
Potem $d^2=4^2+4^2+h^2$.
Rozwiązanie
$h^2=25-16=9$, więc $h=3$ cm.
$d^2=16+16+9=41$.
$d=\sqrt{41}$ cm.
Odpowiedź: $\sqrt{41}$ cm
Zadanie 11 · trudność 3/3
Ostrosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy równą 10 cm i krawędź boczną równą 13 cm. Oblicz pole powierzchni całkowitej tego ostrosłupa.
Podpowiedź 1
Wysokość ściany bocznej: trójkąt prostokątny z krawędzią boczną jako przeciwprostokątną i połową krawędzi podstawy jako przyprostokątną.
Podpowiedź 2
Ściana boczna jest trójkątem równoramiennym o podstawie 10 cm.
Rozwiązanie
Wysokość ściany bocznej: $h=\sqrt{13^2-5^2}=\sqrt{144}=12$ cm.
Pole boczne: $4\cdot\frac12\cdot10\cdot12=240$ cm².
Pole podstawy: $10^2=100$ cm².
$P_c=240+100=340$ cm².
Odpowiedź: 340 cm^2
Zadanie 12 · trudność 3/3
Podstawą ostrosłupa prawidłowego czworokątnego $ABCDS$ jest kwadrat o boku $4$, a wysokość ostrosłupa wynosi $2\sqrt{6}$. Oblicz miarę kąta nachylenia krawędzi bocznej $SC$ do płaszczyzny podstawy.
Podpowiedź 1
Rzutem punktu $S$ na podstawę jest środek $O$ kwadratu, więc szukany kąt to $\angle SCO$.
Podpowiedź 2
Odcinek $OC$ to połowa przekątnej kwadratu o boku $4$.
Rozwiązanie
Przekątna kwadratu ma długość $4\sqrt{2}$, więc $OC=2\sqrt{2}$.
Trójkąt $SOC$ jest prostokątny w punkcie $O$, $SO=2\sqrt{6}$.
Podstawą ostrosłupa $ABCDS$ jest prostokąt o bokach $6$ i $8$. Spodkiem wysokości ostrosłupa jest punkt przecięcia przekątnych podstawy, a każda krawędź boczna ma długość $10$. Oblicz kąt nachylenia krawędzi bocznej do płaszczyzny podstawy oraz wysokość ostrosłupa.
Podpowiedź 1
Przekątna prostokąta ma długość $\sqrt{6^2+8^2}$.
Podpowiedź 2
Rzut krawędzi bocznej na podstawę to połowa przekątnej.
Rozwiązanie
Przekątna podstawy: $\sqrt{36+64}=10$, więc $OC=5$.
W trójkącie $SOC$: $\cos\alpha=\frac{OC}{SC}=\frac{5}{10}=\frac12$, więc $\alpha=60^\circ$.
Podstawą ostrosłupa $ABCDS$ jest kwadrat o boku $4$. Krawędź boczna $SA$ jest prostopadła do płaszczyzny podstawy, a krawędź $SC$ ma długość $8$. Oblicz miarę kąta nachylenia krawędzi $SC$ do płaszczyzny podstawy oraz długość krawędzi $SA$.
Podpowiedź 1
Rzutem punktu $S$ na podstawę jest punkt $A$, więc rzutem krawędzi $SC$ jest przekątna $AC$.
Podpowiedź 2
Szukany kąt to $\angle SCA$ w trójkącie prostokątnym $SAC$.
Rozwiązanie
Przekątna kwadratu: $AC=4\sqrt{2}$.
$\cos\alpha=\frac{AC}{SC}=\frac{4\sqrt{2}}{8}=\frac{\sqrt{2}}{2}$, więc $\alpha=45^\circ$.
Trójkąt $SAC$ jest wtedy równoramienny prostokątny, więc $SA=AC=4\sqrt{2}$.
Sprawdzenie: $SA^2+AC^2=32+32=64=SC^2$.
Odpowiedź: 45°, $SA=4\sqrt{2}$
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.