Liczydłomatematyka · webp.pl

Dowody matematyczne — liceum 4

Matematyka nie opiera się na „chyba tak jest”, tylko na dowodach. Dowód to rozumowanie, które krok po kroku prowadzi od założeń do tezy i nie zostawia wątpliwości. W tym dziale poznasz cztery narzędzia: dowód algebraiczny, rozbijanie na przypadki, dowód nie wprost i dowód geometryczny.

Czym jest dowód i dlaczego przykłady nie wystarczą

Twierdzenie ma założenie (co wiemy) i tezę (co chcemy pokazać). Dowód to ciąg poprawnych wniosków, który prowadzi od założenia do tezy.

Sprawdzenie kilku liczb niczego nie dowodzi. Wyrażenie $n^2+n+41$ daje liczby pierwsze dla $n=0,1,2,\dots,39$. Dla $n=40$ dostajemy jednak $1681=41^2$. Czterdzieści przykładów nie wystarczyło!

Przykład może obalić twierdzenie (to tzw. kontrprzykład), ale go nie udowodni.

Liczby całkowite zapisane z parametrem

Każdą liczbę całkowitą można zapisać przez resztę z dzielenia. Jeśli dzielimy przez $m$, to liczba ma postać $mk+r$, gdzie $k$ jest całkowite, a $0\le r<m$.

- liczba parzysta: $2k$, - liczba nieparzysta: $2k+1$, - liczba podzielna przez 3: $3k$; reszta 1: $3k+1$; reszta 2: $3k+2$.

Uwaga: dwie niezależne liczby muszą mieć różne parametry, np. $2k$ i $2l$. Gdybyś użył$_{}$ obu razy $k$, dowodziłbyś tylko dla liczb równych.

Przykład 1: parzystość

Teza: suma kwadratów dwóch kolejnych liczb całkowitych jest nieparzysta.

Kolejne liczby: $n$ i $n+1$. Suma kwadratów:

$$n^2+(n+1)^2=2n^2+2n+1=2(n^2+n)+1.$$

Liczba $n^2+n$ jest całkowita, więc wynik ma postać $2k+1$ z $k=n^2+n$. Jest nieparzysty. $\blacksquare$

Podobnie pokażemy, że iloczyn $n(n+1)$ jest parzysty, bo jedna z liczb $n$, $n+1$ jest parzysta.

Przykład 2: podzielność i przypadki

Teza: dla każdej liczby całkowitej $n$ liczba $n^3-n$ dzieli się przez 3.

Rozkładamy: $n^3-n=n(n-1)(n+1)$. To trzy kolejne liczby całkowite $(n-1)n(n+1)$. Rozbijamy na rozłączne przypadki według reszty z dzielenia $n$ przez 3:

- $n=3k$: czynnik $n$ dzieli się przez 3, - $n=3k+1$: czynnik $n-1=3k$ dzieli się przez 3, - $n=3k+2$: czynnik $n+1=3k+3=3(k+1)$ dzieli się przez 3.

Przypadki wyczerpują wszystkie możliwości, więc w każdym z nich iloczyn dzieli się przez 3. $\blacksquare$

Nierówności: kwadrat nie bywa ujemny

Podstawą wielu dowodów jest fakt: $$(a-b)^2\ge 0.$$ Po rozwinięciu: $a^2-2ab+b^2\ge0$, czyli $$a^2+b^2\ge 2ab.$$ Równość zachodzi tylko dla $a=b$.

Strategia: przenieś wszystko na jedną stronę i szukaj sumy kwadratów lub wzoru skróconego mnożenia.

Przykład. Pokażemy, że $x^2+9\ge 6x$ dla każdego $x$. Przenosimy: $x^2-6x+9\ge0$, czyli $(x-3)^2\ge0$. Prawda zawsze. Ponieważ wszystkie przejścia są równoważne, nierówność wyjściowa też jest prawdziwa. $\blacksquare$

Przykład 3: dowód nie wprost

W dowodzie nie wprost zakładamy zaprzeczenie tezy i szukamy sprzeczności. Zaprzeczenie „każdy” to „istnieje taki, że nie”.

Teza: jeśli $n^2$ jest parzyste, to $n$ jest parzyste.

Załóżmy przeciwnie: $n^2$ jest parzyste, ale $n$ jest nieparzyste, $n=2k+1$. Wtedy

$$n^2=4k^2+4k+1=2(2k^2+2k)+1,$$

czyli $n^2$ jest nieparzyste. To przeczy założeniu. Zatem $n$ jest parzyste. $\blacksquare$

Ta metoda działa dobrze, gdy teza brzmi „nie istnieje” albo „nie jest”.

Dowody geometryczne

W geometrii korzystamy z kilku narzędzi.

Przystawanie trójkątów (cechy bbb, bkb, kbk) daje równość odcinków i kątów. Podobieństwo daje równość stosunków boków: jeśli trójkąty mają równe kąty, to $\frac{a}{a'}=\frac{b}{b'}$. Pola liczymy ze wzorów $$P=\tfrac12 ah_a,\qquad P=\tfrac12 ab\sin\gamma.$$

Przykład (przystawanie). W czworokącie $ABCD$ przekątne przecinają się w punkcie $S$ i dzielą się na połowy. Pokażemy, że $AB=CD$. Trójkąty $ABS$ i $CDS$ mają: $AS=CS$, $BS=DS$ oraz kąty $ASB$ i $CSD$ równe (wierzchołkowe). Z cechy bkb są przystające, więc $AB=CD$. $\blacksquare$

Przykład (podobieństwo). W trapezie z podstawami $AB\parallel CD$ trójkąty $ABS$ i $CDS$ mają równe kąty naprzemianległe i wierzchołkowe, więc są podobne. Stąd $\frac{AS}{CS}=\frac{AB}{CD}$. Jeśli $AB=12$, $CD=8$, $AS=9$, to $CS=6$.

Gdy rysujesz konstrukcję pomocniczą (dodatkową prostą, punkt), uzasadnij, dlaczego można ją wykonać.

Typowe błędy

- Wnioskowanie z przykładów. „Działa dla 2, 3, 5, więc zawsze.” Nie! - Ten sam parametr dla niezależnych liczb: pisz $2k$ i $2l$, a nie dwa razy $2k$. - Zaczynanie od tezy i przekształcanie jej bez sprawdzenia, że kroki są równoważne. Możesz dojść do prawdy z fałszu, np. $-1=1$ po podniesieniu do kwadratu daje $1=1$. - Niepełne przypadki: brak jednej reszty niszczy dowód. - Geometria: zakładanie z rysunku, że kąt jest prosty lub odcinki są równe, gdy nie wynika to z założeń.

Podsumowanie

- Dowód prowadzi od założenia do tezy logicznie i w całości. - Liczby zapisuj jako $2k$, $2k+1$, $mk+r$, z osobnymi parametrami. - Podzielność: wyciągaj wspólny czynnik lub rozbijaj na przypadki. - Nierówności: przenieś na jedną stronę i użyj $(a-b)^2\ge0$. - Nie wprost: zaprzecz tezę i szukaj sprzeczności. - Geometria: przystawanie, podobieństwo i pola, z uzasadnieniem każdego kroku.

Zadania (15)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Udowodnij, że suma dwóch kolejnych liczb całkowitych jest liczbą nieparzystą. Podaj, jaką postać ma ta suma, gdy mniejszą liczbę oznaczymy przez $n$ (wpisz wyrażenie w postaci $2n+k$, podaj $k$).

Podpowiedź 1

Kolejne liczby całkowite to $n$ oraz $n+1$.

Podpowiedź 2

Liczba nieparzysta ma postać $2m+1$.

Rozwiązanie

Niech liczby będą równe $n$ i $n+1$, gdzie $n$ jest całkowite.

Ich suma: $n+(n+1)=2n+1$.

Wyrażenie $2n+1$ ma postać $2m+1$ dla $m=n$, więc suma jest nieparzysta. Zatem $k=1$.

Odpowiedź: k = 1, czyli suma wynosi $2n+1$

Zadanie 2 · trudność 1/3

Udowodnij, że iloczyn dwóch kolejnych liczb całkowitych $n(n+1)$ jest liczbą parzystą. Ile wynosi ten iloczyn dla $n=7$?

Podpowiedź 1

Rozważ osobno przypadek $n$ parzystego i nieparzystego.

Podpowiedź 2

Jeśli $n$ jest nieparzyste, to $n+1$ jest parzyste.

Rozwiązanie

Jeśli $n=2k$, to $n(n+1)=2k(n+1)$, czyli jest podzielne przez 2.

Jeśli $n=2k+1$, to $n+1=2k+2=2(k+1)$, więc $n(n+1)=2(k+1)n$ jest parzyste.

W obu przypadkach iloczyn jest parzysty. Dla $n=7$: $7\cdot 8=56$.

Odpowiedź: 56

Zadanie 3 · trudność 1/3

Udowodnij, że kwadrat liczby nieparzystej daje przy dzieleniu przez 4 resztę 1. Jaką resztę przy dzieleniu przez 4 daje liczba $101^2$?

Podpowiedź 1

Zapisz liczbę nieparzystą jako $2k+1$.

Podpowiedź 2

Wymnóż $(2k+1)^2$ i wyłącz 4.

Rozwiązanie

Niech liczba ma postać $2k+1$, $k$ całkowite.

$(2k+1)^2=4k^2+4k+1=4(k^2+k)+1$.

Zatem reszta z dzielenia przez 4 jest równa 1. Dla $101=2\cdot50+1$ reszta wynosi 1.

Odpowiedź: 1

Zadanie 4 · trudność 1/3

Udowodnij, że jeśli $n$ jest liczbą nieparzystą, to liczba $n^2+n+1$ jest nieparzysta. Ile wynosi ta liczba dla $n=5$?

Podpowiedź 1

Zapisz $n=2k+1$ i podstaw do wyrażenia.

Podpowiedź 2

Możesz też zauważyć, że $n^2+n=n(n+1)$ jest parzyste.

Rozwiązanie

Dla $n=2k+1$: $n^2+n+1=(4k^2+4k+1)+(2k+1)+1=4k^2+6k+3$.

Mamy $4k^2+6k+3=2(2k^2+3k+1)+1$, czyli postać $2m+1$, więc liczba jest nieparzysta.

Dla $n=5$: $25+5+1=31$.

Odpowiedź: 31

Zadanie 5 · trudność 2/3

Wykaż, że liczba $7^{n+2}+7^{n+1}-7^n$ jest podzielna przez $55$ dla każdej liczby naturalnej $n$.

Podpowiedź 1

Wyłącz przed nawias najmniejszą potęgę, czyli $7^n$.

Podpowiedź 2

Oblicz wartość wyrażenia w nawiasie: $49+7-1$.

Rozwiązanie

$7^{n+2}+7^{n+1}-7^n=7^n(7^2+7-1)$.

Wyrażenie w nawiasie: $49+7-1=55$.

Zatem liczba jest równa $55\cdot 7^n$, czyli dzieli się przez $55$.

Odpowiedź: 7^{n+2}+7^{n+1}-7^n=55\cdot 7^n

Zadanie 6 · trudność 2/3

Wykaż, że suma kwadratów trzech kolejnych liczb całkowitych, zwiększona o $1$... a dokładniej: wykaż, że liczba $(n+1)^2-(n-1)^2$ jest podzielna przez $4$ dla każdej liczby całkowitej $n$.

Podpowiedź 1

Użyj wzoru $a^2-b^2=(a-b)(a+b)$.

Podpowiedź 2

Zauważ, że $a-b=2$ i $a+b=2n$.

Rozwiązanie

$(n+1)^2-(n-1)^2=((n+1)-(n-1))((n+1)+(n-1))$.

$=2\cdot 2n=4n$.

Ponieważ $n$ jest całkowite, liczba $4n$ dzieli się przez $4$.

Odpowiedź: (n+1)^2-(n-1)^2=4n

Zadanie 7 · trudność 2/3

Udowodnij, że dla dowolnych liczb rzeczywistych $a,b$ prawdziwa jest nierówność $a^2+b^2\ge 2ab$. Podaj, dla jakiej zależności między $a$ i $b$ zachodzi równość (wpisz wartość $a-b$).

Podpowiedź 1

Przenieś wszystko na jedną stronę.

Podpowiedź 2

Rozpoznaj wzór skróconego mnożenia.

Rozwiązanie

Nierówność jest równoważna $a^2-2ab+b^2\ge 0$.

Lewa strona to $(a-b)^2\ge 0$, co jest prawdą dla wszystkich $a,b$.

Równość zachodzi, gdy $(a-b)^2=0$, czyli $a=b$.

Odpowiedź: Równość zachodzi, gdy a=b, czyli a-b=0.

Zadanie 8 · trudność 2/3

Udowodnij, że dla dowolnych liczb rzeczywistych $a,b$ prawdziwa jest nierówność $a^2+b^2+4\ge 2a+4b-1$. Podaj parę $(a,b)$, dla której zachodzi równość, w postaci wartości $a+b$.

Podpowiedź 1

Przenieś wszystko na lewą stronę i pogrupuj wyrazy z $a$ oraz z $b$.

Podpowiedź 2

Zapisz $a^2-2a$ i $b^2-4b$ jako kwadraty z poprawką.

Rozwiązanie

Nierówność jest równoważna $a^2-2a+b^2-4b+5\ge 0$.

Mamy $a^2-2a+1=(a-1)^2$ oraz $b^2-4b+4=(b-2)^2$, a $1+4=5$.

Zatem lewa strona to $(a-1)^2+(b-2)^2\ge 0$, co kończy dowód.

Równość dla $a=1$, $b=2$, więc $a+b=3$.

Odpowiedź: Równość dla a=1, b=2, więc a+b=3.

Zadanie 9 · trudność 2/3

W trapezie $ABCD$ podstawy $AB$ i $CD$ mają długości $AB=12$, $CD=8$. Przekątne przecinają się w punkcie $P$. Przekątna $AC$ ma długość $15$. Oblicz długość odcinka $AP$.

Podpowiedź 1

Wykaż, że trójkąty $ABP$ i $CDP$ są podobne.

Podpowiedź 2

Z podobieństwa: $\frac{AP}{PC}=\frac{AB}{CD}$.

Rozwiązanie

Z $AB\parallel CD$ kąty naprzemianległe $BAP$ i $DCP$ oraz $ABP$ i $CDP$ są równe, więc $\triangle ABP\sim\triangle CDP$.

$\frac{AP}{PC}=\frac{AB}{CD}=\frac{12}{8}=\frac32$, czyli $AP=\frac35 AC$.

$AP=\frac35\cdot15=9$.

Odpowiedź: AP = 9

Zadanie 10 · trudność 2/3

Dany jest równoległobok $ABCD$ o boku $AB=8$. Punkt $E$ leży na boku $BC$ tak, że $BE=6$ i $EC=3$. Prosta $AE$ przecina prostą $CD$ w punkcie $F$ (punkt $C$ leży między $D$ a $F$). Oblicz długość odcinka $DF$.

Podpowiedź 1

Ponieważ $AB\parallel CF$, trójkąty $ABE$ i $FCE$ są podobne.

Podpowiedź 2

Z podobieństwa: $\frac{CF}{AB}=\frac{EC}{BE}$. Pamiętaj, że $DC=AB$.

Rozwiązanie

Kąty $AEB$ i $FEC$ są wierzchołkowe, a kąty $BAE$ i $CFE$ naprzemianległe (bo $AB\parallel CF$), więc $\triangle ABE\sim\triangle FCE$.

$\frac{CF}{AB}=\frac{EC}{BE}=\frac36=\frac12$, więc $CF=4$.

$DC=AB=8$, zatem $DF=DC+CF=8+4=12$.

Odpowiedź: DF = 12

Zadanie 11 · trudność 3/3

Udowodnij, że kwadrat każdej liczby całkowitej przy dzieleniu przez 3 daje resztę 0 lub 1. Rozpatrz przypadki $n=3k$, $n=3k+1$, $n=3k+2$. Ile różnych reszt może dawać $n^2$ przy dzieleniu przez 3?

Podpowiedź 1

Podnieś każdą postać liczby do kwadratu.

Podpowiedź 2

Wyodrębnij czynnik 3 z wyrażenia.

Rozwiązanie

Dla $n=3k$: $n^2=9k^2=3\cdot3k^2$, reszta 0.

Dla $n=3k+1$: $n^2=9k^2+6k+1=3(3k^2+2k)+1$, reszta 1.

Dla $n=3k+2$: $n^2=9k^2+12k+4=3(3k^2+4k+1)+1$, reszta 1.

Zatem występują tylko reszty 0 i 1, czyli 2 różne reszty.

Odpowiedź: 2

Zadanie 12 · trudność 3/3

Udowodnij metodą nie wprost, że liczba $\sqrt{3}$ jest niewymierna. Podaj, jaką parzystość musi mieć liczba $m$, jeśli z założenia $\sqrt{3}=\frac{m}{n}$ (ułamek nieskracalny) wynika $m^2=3n^2$.

Podpowiedź 1

Załóż, że $\sqrt{3}=\frac{m}{n}$, gdzie NWD$(m,n)=1$, i podnieś do kwadratu.

Podpowiedź 2

Jeśli $3\mid m^2$, to $3\mid m$ (3 jest liczbą pierwszą).

Rozwiązanie

Zakładamy, że $\sqrt{3}=\frac{m}{n}$, gdzie $m,n$ naturalne i ułamek nieskracalny. Wtedy $m^2=3n^2$.

Zatem $3\mid m^2$, a skoro 3 jest pierwsza, to $3\mid m$, czyli $m=3k$.

Stąd $9k^2=3n^2$, więc $n^2=3k^2$ i $3\mid n$.

Obie liczby $m,n$ dzielą się przez 3 – sprzeczność z nieskracalnością. Zatem $\sqrt{3}$ jest niewymierna. (Uwaga: w zadaniu chodzi o podzielność przez 3, nie o parzystość.)

Odpowiedź: m jest podzielne przez 3 (nie parzystość – podzielność przez 3); założenie prowadzi do sprzeczności z nieskracalnością ułamka

Zadanie 13 · trudność 3/3

Udowodnij nie wprost, że nie istnieją liczby całkowite $x,y$ spełniające równanie $x^2-4y=2$. W rozwiązaniu wskaż, jakie reszty z dzielenia przez 4 mogą dawać kwadraty liczb całkowitych. Podaj te reszty (rosnąco, oddzielone przecinkiem).

Podpowiedź 1

Załóż istnienie rozwiązania: $x^2=4y+2$.

Podpowiedź 2

Rozważ $x=2k$ oraz $x=2k+1$.

Rozwiązanie

Załóżmy, że istnieją takie $x,y$. Wtedy $x^2=4y+2$, czyli $x^2$ daje resztę 2 z dzielenia przez 4.

Jeśli $x=2k$, to $x^2=4k^2$ – reszta 0. Jeśli $x=2k+1$, to $x^2=4k^2+4k+1$ – reszta 1.

Kwadrat nigdy nie daje reszty 2 – sprzeczność. Reszty: 0, 1.

Odpowiedź: 0, 1

Zadanie 14 · trudność 3/3

Udowodnij nie wprost: jeśli $a,b$ są liczbami rzeczywistymi i $a+b\ge 2$, to co najmniej jedna z nich jest nie mniejsza od 1. Jaką nierówność otrzymasz po dodaniu stronami założeń nie wprost? Podaj ją w postaci $a+b<c$ i wpisz liczbę $c$.

Podpowiedź 1

Zaprzeczenie tezy: $a<1$ i $b<1$.

Podpowiedź 2

Dodaj nierówności stronami.

Rozwiązanie

Załóżmy, że $a<1$ oraz $b<1$.

Dodając stronami otrzymujemy $a+b<2$.

Jest to sprzeczne z założeniem $a+b\ge2$. Zatem co najmniej jedna z liczb jest $\ge1$.

Odpowiedź: c = 2 (a+b<2, sprzeczność z a+b≥2)

Zadanie 15 · trudność 3/3

Udowodnij nie wprost, że liczba $\sqrt{2}+\sqrt{3}$ jest niewymierna. Załóż, że $\sqrt2+\sqrt3=w$, gdzie $w$ jest wymierna. Wyznacz, ile wynosi $\sqrt{2}$ wyrażone przez $w$ (podaj wzór).

Podpowiedź 1

Z $\sqrt3=w-\sqrt2$ podnieś obie strony do kwadratu.

Podpowiedź 2

Otrzymasz $3=w^2-2w\sqrt2+2$.

Rozwiązanie

Niech $\sqrt2+\sqrt3=w\in\mathbb{Q}$, oczywiście $w>0$. Wtedy $\sqrt3=w-\sqrt2$.

Po podniesieniu do kwadratu: $3=w^2-2w\sqrt2+2$, stąd $\sqrt2=\frac{w^2-1}{2w}$.

Prawa strona jest wymierna, więc $\sqrt2$ byłby wymierny – sprzeczność z niewymiernością $\sqrt2$.

Zatem $\sqrt2+\sqrt3$ jest niewymierna.

Odpowiedź: $\sqrt2=\frac{w^2-1}{2w}$

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.