Puszka groszku, rożek lodowy i piłka to bryły obrotowe. Powstają, gdy figurę płaską obracamy wokół prostej. W tym dziale nauczysz się liczyć ich pola powierzchni i objętości oraz analizować przekroje.
Walec, stożek, kula
Walec powstaje z obrotu prostokąta wokół jednego z boków. Ma dwie równoległe podstawy (koła o promieniu $r$) i wysokość $h$.
Stożek powstaje z obrotu trójkąta prostokątnego wokół przyprostokątnej. Ma podstawę (koło o promieniu $r$), wysokość $h$ i tworzącą $l$ – to odcinek od wierzchołka do brzegu podstawy.
Kula powstaje z obrotu półkola wokół jego średnicy. Ma promień $R$. Sfera to sama powierzchnia kuli, czyli „skórka”, a kula to bryła razem z wnętrzem.
Walec
Powierzchnia boczna po rozwinięciu to prostokąt o bokach $2\pi r$ i $h$:
$$P_b = 2\pi r h$$
Pole całkowite to powierzchnia boczna plus dwie podstawy:
$$P_c = 2\pi r^2 + 2\pi r h = 2\pi r(r+h)$$
Objętość to pole podstawy razy wysokość:
$$V = \pi r^2 h$$
Stożek
Powierzchnia boczna po rozwinięciu to wycinek koła o promieniu $l$. Jego pole wynosi:
$$P_b = \pi r l,\qquad P_c = \pi r(r+l)$$
Z trójkąta prostokątnego o bokach $r$, $h$, $l$ (twierdzenie Pitagorasa):
$$l^2 = r^2 + h^2$$
Objętość to jedna trzecia objętości walca o tej samej podstawie i wysokości:
$$V = \frac{1}{3}\pi r^2 h$$
Kula i jej przekroje
$$P = 4\pi R^2,\qquad V = \frac{4}{3}\pi R^3$$
Każdy przekrój kuli płaszczyzną jest kołem. Jeśli płaszczyzna jest w odległości $d$ od środka, a promień przekroju to $r$, to:
$$r^2 + d^2 = R^2$$
Tylko gdy $d=0$, dostajemy koło wielkie o promieniu $R$. Pozostałe przekroje są mniejsze.
Przekroje osiowe
Przekrój osiowy powstaje, gdy tniemy bryłę płaszczyzną przez oś obrotu.
- Walec: prostokąt o bokach $2r$ i $h$.
- Stożek: trójkąt równoramienny o podstawie $2r$, wysokości $h$ i ramionach $l$.
- Kula: koło o promieniu $R$.
Przekrój równoległy do podstawy walca to koło równe podstawie. W stożku to mniejsze koło, a stożek odcięty od wierzchołka jest podobny do całego. W trójkącie osiowym stożka kąt $\alpha$ między tworzącą a podstawą spełnia $\cos\alpha = \frac{r}{l}$ oraz $\tan\alpha = \frac{h}{r}$.
Skala podobieństwa
Dwie bryły tego samego rodzaju o proporcjonalnych wymiarach są podobne. Jeśli stosunek długości wynosi $k$, to:
Metalową kulę o promieniu 3 cm przetopiono na walec o promieniu podstawy 3 cm. Jaka jest jego wysokość?
Objętość kuli: $\frac43\pi\cdot27=36\pi$.
Objętość walca: $\pi\cdot9\cdot h=9\pi h$.
Z równości $9\pi h=36\pi$ dostajemy $h=4$ cm.
Przykład ze skalą: model stożka jest 3 razy mniejszy od oryginału ($k=\frac13$). Jego pole jest 9 razy mniejsze, a objętość 27 razy mniejsza.
Przykład 3: przekrój kuli
Kula ma promień $R=13$. Płaszczyzna jest w odległości $d=5$ od środka. Promień przekroju:
$r^2=13^2-5^2=169-25=144$, więc $r=12$.
Pole przekroju: $\pi\cdot144=144\pi$.
Typowe błędy
- Wstawianie średnicy zamiast promienia. Zawsze dziel średnicę przez 2.
- Mylenie tworzącej $l$ z wysokością $h$. Tworząca jest zawsze dłuższa.
- Skalowanie pól i objętości liniowo. Pole mnożymy przez $k^2$, objętość przez $k^3$.
- Uznawanie każdego przekroju kuli za koło wielkie.
- Pomijanie podstaw w polu całkowitym.
Podsumowanie: zapisz dane (pamiętaj o promieniu), narysuj przekrój osiowy, braki uzupełnij z Pitagorasa lub trygonometrii, potem podstaw do wzoru.
Zadania (19)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Walec ma promień podstawy $r=3$ cm i wysokość $h=5$ cm. Oblicz objętość tego walca.
Podpowiedź 1
Użyj wzoru $V=\pi r^2 h$.
Podpowiedź 2
Podstaw $r=3$, $h=5$.
Rozwiązanie
Zapisujemy wzór: $V=\pi r^2 h$.
Obliczamy: $V=\pi\cdot 9\cdot 5=45\pi$ cm³.
Odpowiedź: $45\pi$ cm³
Zadanie 2 · trudność 1/3
Stożek ma promień podstawy $r=6$ cm i wysokość $h=8$ cm. Oblicz jego pole powierzchni całkowitej.
Podpowiedź 1
Najpierw oblicz długość tworzącej: $l=\sqrt{r^2+h^2}$.
Podpowiedź 2
Pole całkowite: $P=\pi r^2+\pi r l$.
Rozwiązanie
Tworząca: $l=\sqrt{36+64}=10$ cm.
Pole podstawy: $\pi\cdot 36=36\pi$.
Pole boczne: $\pi\cdot 6\cdot 10=60\pi$.
Suma: $P=36\pi+60\pi=96\pi$ cm².
Odpowiedź: $96\pi$ cm²
Zadanie 3 · trudność 1/3
Kula ma objętość $\frac{256}{3}\pi$ cm³. Oblicz promień tej kuli oraz pole jej powierzchni.
Podpowiedź 1
Użyj wzoru $V=\frac43\pi r^3$ i wyznacz $r^3$.
Podpowiedź 2
Pole powierzchni kuli: $P=4\pi r^2$.
Rozwiązanie
Z równania $\frac43\pi r^3=\frac{256}{3}\pi$ dostajemy $r^3=64$.
Zatem $r=4$ cm.
Pole powierzchni: $P=4\pi\cdot 16=64\pi$ cm².
Odpowiedź: $r=4$ cm, $P=64\pi$ cm²
Zadanie 4 · trudność 1/3
Trójkąt prostokątny o przyprostokątnych 6 cm i 8 cm obracamy wokół dłuższej przyprostokątnej. Oblicz objętość otrzymanego stożka.
Podpowiedź 1
Przy obrocie wokół przyprostokątnej 8 cm: wysokość $h=8$, promień $r=6$.
Podpowiedź 2
Użyj wzoru $V=\frac13\pi r^2 h$.
Rozwiązanie
Powstaje stożek o promieniu $r=6$ cm i wysokości $h=8$ cm.
Walec ma promień podstawy $r=6$ i objętość $V=288\pi$. Oblicz wysokość $h$ tego walca.
Podpowiedź 1
Skorzystaj ze wzoru $V=\pi r^2 h$.
Podpowiedź 2
Podstaw $r=6$ i $V=288\pi$, a następnie podziel obie strony przez $36\pi$.
Rozwiązanie
Zapisujemy wzór: $\pi r^2 h = 288\pi$.
Po podstawieniu: $36\pi h = 288\pi$.
Stąd $h = 288/36 = 8$.
Odpowiedź: h = 8
Zadanie 6 · trudność 2/3
Stożek ma wysokość $h=12$ i tworzącą $l=13$. Oblicz promień $r$ podstawy oraz objętość tego stożka.
Podpowiedź 1
Wysokość, promień i tworząca tworzą trójkąt prostokątny: $r^2+h^2=l^2$.
Podpowiedź 2
Objętość: $V=\frac13\pi r^2 h$.
Rozwiązanie
$r^2 = 13^2-12^2 = 169-144 = 25$, więc $r=5$.
$V=\frac13\pi\cdot 25\cdot 12 = 100\pi$.
Odpowiedź: r = 5, V = 100π
Zadanie 7 · trudność 2/3
Pole powierzchni bocznej stożka jest równe $60\pi$, a promień jego podstawy wynosi $r=6$. Oblicz wysokość tego stożka.
Podpowiedź 1
Pole boczne stożka: $P_b=\pi r l$. Najpierw wyznacz $l$.
Podpowiedź 2
Potem z twierdzenia Pitagorasa: $h^2=l^2-r^2$.
Rozwiązanie
$\pi\cdot 6\cdot l = 60\pi$, stąd $l=10$.
$h^2 = 10^2-6^2 = 64$.
Zatem $h=8$.
Odpowiedź: h = 8
Zadanie 8 · trudność 2/3
Stożek o wysokości $12$ cm i promieniu podstawy $9$ cm przecięto płaszczyzną równoległą do podstawy, w odległości $4$ cm od podstawy (rysunek). Oblicz pole powstałego przekroju.
Podpowiedź 1
Mały stożek odcięty u góry ma wysokość $12-4=8$.
Podpowiedź 2
Z podobieństwa: $r/9=8/12$.
Rozwiązanie
Wysokość małego stożka: $12-4=8$ cm.
Z podobieństwa $\frac{r}{9}=\frac{8}{12}$, więc $r=6$.
Pole przekroju: $\pi\cdot 6^2=36\pi$ cm².
Odpowiedź: $36\pi$ cm²
Zadanie 9 · trudność 2/3
Kulę o promieniu $13$ cm przecięto płaszczyzną w odległości $5$ cm od jej środka (rysunek). Oblicz pole otrzymanego przekroju oraz pole powierzchni mniejszej z dwóch części, na które płaszczyzna dzieli kulę, wiedząc, że wysokość mniejszej czapy kulistej wynosi $13-5=8$ cm, a jej pole to $2\pi R h$. Podaj pole całej powierzchni tej mniejszej części.
Podpowiedź 1
Promień przekroju: $r=\sqrt{13^2-5^2}$.
Podpowiedź 2
Powierzchnia części = pole czapy + pole koła przekroju.
Rozwiązanie
$r=\sqrt{169-25}=12$ cm, pole przekroju $144\pi$ cm².
Pole czapy: $2\pi\cdot13\cdot8=208\pi$ cm².
Pole powierzchni całej części: $208\pi+144\pi=352\pi$ cm².
Odpowiedź: $resztę: 208\pi+144\pi=352\pi$ cm²
Zadanie 10 · trudność 3/3
Dwa stożki są podobne. Promień podstawy mniejszego stożka wynosi 3 cm, a większego 12 cm. Objętość mniejszego stożka jest równa $18\pi$ cm³. Oblicz objętość większego stożka (w cm³, jako wielokrotność $\pi$).
Dwie kule są podobne. Pole powierzchni mniejszej kuli wynosi $36\pi$ cm², a większej $324\pi$ cm². Oblicz stosunek objętości większej kuli do objętości mniejszej oraz objętość większej kuli (w cm³, jako wielokrotność $\pi$).
Podpowiedź 1
Pola mają się jak $k^2$, więc $k^2=324/36$.
Podpowiedź 2
Objętość mniejszej kuli: promień z $4\pi r^2=36\pi$.
Stożek o wysokości 12 cm przecięto płaszczyzną równoległą do podstawy, w odległości 4 cm od wierzchołka. Otrzymano mniejszy stożek podobny do danego. Objętość całego stożka wynosi $216\pi$ cm³. Oblicz objętość bryły (stożka ściętego), która powstała po odcięciu małego stożka (w cm³, jako wielokrotność $\pi$).
Podpowiedź 1
Skala podobieństwa małego stożka do całego: 4 : 12.
W stożek o promieniu podstawy $6$ i wysokości $8$ wpisano kulę. Oblicz promień tej kuli.
Podpowiedź 1
Przekrój osiowy to trójkąt równoramienny, a przekrój kuli to koło wpisane w ten trójkąt.
Podpowiedź 2
Skorzystaj z $r=P/p$, gdzie $p$ to połowa obwodu.
Rozwiązanie
Tworząca stożka: $l=\sqrt{6^2+8^2}=10$.
Trójkąt osiowy ma boki $10,10,12$, pole $P=\frac12\cdot12\cdot8=48$, połowa obwodu $p=16$.
$r=P/p=48/16=3$.
Odpowiedź: $r=3$
Zadanie 14 · trudność 3/3
Sześcian o krawędzi $4$ wpisano w kulę, a w ten sam sześcian wpisano drugą kulę. Oblicz stosunek objętości kuli opisanej na sześcianie do objętości kuli wpisanej w sześcian.
Podpowiedź 1
Promień kuli opisanej to połowa przekątnej sześcianu: $R=a\sqrt3/2$.
Podpowiedź 2
Promień kuli wpisanej to $r=a/2$.
Rozwiązanie
$R=2\sqrt3$, $r=2$.
Stosunek objętości to $(R/r)^3=(\sqrt3)^3$.
$(\sqrt3)^3=3\sqrt3$.
Odpowiedź: $3\sqrt3$
Zadanie 15 · trudność 3/3
Walec o promieniu podstawy $r=3$ jest wpisany w stożek o promieniu podstawy $6$ i wysokości $12$ (dolna podstawa walca leży na podstawie stożka, a górna okrąg leży na powierzchni bocznej). Oblicz objętość walca.
Podpowiedź 1
Z podobieństwa trójkątów: $\frac{r}{6}=\frac{12-h}{12}$.
Podpowiedź 2
Wyznacz $h$, potem $V=\pi r^2h$.
Rozwiązanie
$\frac{3}{6}=\frac{12-h}{12}$, więc $12-h=6$, $h=6$.
$V=\pi\cdot3^2\cdot6=54\pi$.
Odpowiedź: $V=54\pi$
Zadanie 16 · trudność 3/3
Cylindryczny zbiornik na deszczówkę ma średnicę wewnętrzną 1,2 m i wysokość 1,5 m. Ile litrów wody zmieści się w zbiorniku po całkowitym napełnieniu? Przyjmij $\pi\approx 3{,}14$. Wynik podaj w litrach, zaokrąglony do całości.
Podpowiedź 1
Promień to połowa średnicy: r = 0,6 m.
Podpowiedź 2
Objętość: V = πr²h, a 1 m³ = 1000 l.
Rozwiązanie
Promień r = 0,6 m, wysokość h = 1,5 m.
V = π·0,36·1,5 = 0,54π m³.
Dla π ≈ 3,14: V ≈ 1,6956 m³ = 1695,6 l, czyli ok. 1696 l.
Odpowiedź: ok. 1696 litrów
Zadanie 17 · trudność 3/3
Lejek w kształcie stożka ma średnicę wlotu 24 cm i tworzącą długości 13 cm. Oblicz, ile cm² blachy zużyto na boczną powierzchnię lejka (bez wylotu i bez zakładek). Wynik podaj w postaci wielokrotności $\pi$.
Podpowiedź 1
Promień podstawy r = 12 cm.
Podpowiedź 2
Pole boczne stożka: P = πrl.
Rozwiązanie
r = 24/2 = 12 cm, l = 13 cm.
P = π·12·13 = 156π cm².
Wysokość lejka wynosiłaby 5 cm (trójka 5, 12, 13), co potwierdza spójność danych.
Odpowiedź: 156π cm²
Zadanie 18 · trudność 3/3
Silos na zboże składa się z walca o promieniu podstawy 3 m i wysokości 8 m, zakończonego od góry półkulą o tym samym promieniu. Oblicz objętość silosu. Wynik podaj w m³ jako wielokrotność $\pi$.
Podpowiedź 1
Objętość walca: πr²h = π·9·8.
Podpowiedź 2
Objętość półkuli: (2/3)πr³.
Rozwiązanie
Walec: V₁ = π·9·8 = 72π m³.
Półkula: V₂ = (2/3)π·27 = 18π m³.
Razem V = 72π + 18π = 90π m³.
Odpowiedź: 90π m³
Zadanie 19 · trudność 3/3
Kubek ma kształt stożka ściętego: promień dna to 3 cm, promień górnej krawędzi 6 cm, a wysokość 4 cm. Oblicz jego pojemność w cm³ (jako wielokrotność $\pi$) oraz długość tworzącej kubka.
Podpowiedź 1
Objętość stożka ściętego: V = (1/3)πh(R² + Rr + r²).