Liczydłomatematyka · webp.pl

Bryły obrotowe — liceum 4

Puszka groszku, rożek lodowy i piłka to bryły obrotowe. Powstają, gdy figurę płaską obracamy wokół prostej. W tym dziale nauczysz się liczyć ich pola powierzchni i objętości oraz analizować przekroje.

Walec, stożek, kula

Walec powstaje z obrotu prostokąta wokół jednego z boków. Ma dwie równoległe podstawy (koła o promieniu $r$) i wysokość $h$.

Stożek powstaje z obrotu trójkąta prostokątnego wokół przyprostokątnej. Ma podstawę (koło o promieniu $r$), wysokość $h$ i tworzącą $l$ – to odcinek od wierzchołka do brzegu podstawy.

Kula powstaje z obrotu półkola wokół jego średnicy. Ma promień $R$. Sfera to sama powierzchnia kuli, czyli „skórka”, a kula to bryła razem z wnętrzem.

Walec

Powierzchnia boczna po rozwinięciu to prostokąt o bokach $2\pi r$ i $h$:

$$P_b = 2\pi r h$$

Pole całkowite to powierzchnia boczna plus dwie podstawy:

$$P_c = 2\pi r^2 + 2\pi r h = 2\pi r(r+h)$$

Objętość to pole podstawy razy wysokość:

$$V = \pi r^2 h$$

Stożek

Powierzchnia boczna po rozwinięciu to wycinek koła o promieniu $l$. Jego pole wynosi:

$$P_b = \pi r l,\qquad P_c = \pi r(r+l)$$

Z trójkąta prostokątnego o bokach $r$, $h$, $l$ (twierdzenie Pitagorasa):

$$l^2 = r^2 + h^2$$

Objętość to jedna trzecia objętości walca o tej samej podstawie i wysokości:

$$V = \frac{1}{3}\pi r^2 h$$

Kula i jej przekroje

$$P = 4\pi R^2,\qquad V = \frac{4}{3}\pi R^3$$

Każdy przekrój kuli płaszczyzną jest kołem. Jeśli płaszczyzna jest w odległości $d$ od środka, a promień przekroju to $r$, to:

$$r^2 + d^2 = R^2$$

Tylko gdy $d=0$, dostajemy koło wielkie o promieniu $R$. Pozostałe przekroje są mniejsze.

Przekroje osiowe

Przekrój osiowy powstaje, gdy tniemy bryłę płaszczyzną przez oś obrotu.

- Walec: prostokąt o bokach $2r$ i $h$. - Stożek: trójkąt równoramienny o podstawie $2r$, wysokości $h$ i ramionach $l$. - Kula: koło o promieniu $R$.

Przekrój równoległy do podstawy walca to koło równe podstawie. W stożku to mniejsze koło, a stożek odcięty od wierzchołka jest podobny do całego. W trójkącie osiowym stożka kąt $\alpha$ między tworzącą a podstawą spełnia $\cos\alpha = \frac{r}{l}$ oraz $\tan\alpha = \frac{h}{r}$.

Skala podobieństwa

Dwie bryły tego samego rodzaju o proporcjonalnych wymiarach są podobne. Jeśli stosunek długości wynosi $k$, to:

$$\frac{P_1}{P_2} = k^2,\qquad \frac{V_1}{V_2} = k^3$$

Dlaczego? Pole ma dwa wymiary, więc każdy z nich skaluje się razy $k$. Objętość ma trzy wymiary, więc dostajemy $k^3$.

Przykład 1: walec i stożek

Puszka ma średnicę 8 cm i wysokość 10 cm. Zatem $r=4$.

$V=\pi\cdot 4^2\cdot 10=160\pi$ cm³.

$P_c=2\pi\cdot4\cdot(4+10)=112\pi$ cm².

Rożek ma $r=3$ i $h=4$. Wtedy $l=\sqrt{9+16}=5$.

$P_b=\pi\cdot3\cdot5=15\pi$, $V=\frac13\pi\cdot9\cdot4=12\pi$.

Przykład 2: przelewanie i topienie

Metalową kulę o promieniu 3 cm przetopiono na walec o promieniu podstawy 3 cm. Jaka jest jego wysokość?

Objętość kuli: $\frac43\pi\cdot27=36\pi$.

Objętość walca: $\pi\cdot9\cdot h=9\pi h$.

Z równości $9\pi h=36\pi$ dostajemy $h=4$ cm.

Przykład ze skalą: model stożka jest 3 razy mniejszy od oryginału ($k=\frac13$). Jego pole jest 9 razy mniejsze, a objętość 27 razy mniejsza.

Przykład 3: przekrój kuli

Kula ma promień $R=13$. Płaszczyzna jest w odległości $d=5$ od środka. Promień przekroju:

$r^2=13^2-5^2=169-25=144$, więc $r=12$.

Pole przekroju: $\pi\cdot144=144\pi$.

Typowe błędy

- Wstawianie średnicy zamiast promienia. Zawsze dziel średnicę przez 2. - Mylenie tworzącej $l$ z wysokością $h$. Tworząca jest zawsze dłuższa. - Skalowanie pól i objętości liniowo. Pole mnożymy przez $k^2$, objętość przez $k^3$. - Uznawanie każdego przekroju kuli za koło wielkie. - Pomijanie podstaw w polu całkowitym.

Podsumowanie: zapisz dane (pamiętaj o promieniu), narysuj przekrój osiowy, braki uzupełnij z Pitagorasa lub trygonometrii, potem podstaw do wzoru.

Zadania (19)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Walec ma promień podstawy $r=3$ cm i wysokość $h=5$ cm. Oblicz objętość tego walca.

Podpowiedź 1

Użyj wzoru $V=\pi r^2 h$.

Podpowiedź 2

Podstaw $r=3$, $h=5$.

Rozwiązanie

Zapisujemy wzór: $V=\pi r^2 h$.

Obliczamy: $V=\pi\cdot 9\cdot 5=45\pi$ cm³.

Odpowiedź: $45\pi$ cm³

Zadanie 2 · trudność 1/3

Stożek ma promień podstawy $r=6$ cm i wysokość $h=8$ cm. Oblicz jego pole powierzchni całkowitej.

Podpowiedź 1

Najpierw oblicz długość tworzącej: $l=\sqrt{r^2+h^2}$.

Podpowiedź 2

Pole całkowite: $P=\pi r^2+\pi r l$.

Rozwiązanie

Tworząca: $l=\sqrt{36+64}=10$ cm.

Pole podstawy: $\pi\cdot 36=36\pi$.

Pole boczne: $\pi\cdot 6\cdot 10=60\pi$.

Suma: $P=36\pi+60\pi=96\pi$ cm².

Odpowiedź: $96\pi$ cm²

Zadanie 3 · trudność 1/3

Kula ma objętość $\frac{256}{3}\pi$ cm³. Oblicz promień tej kuli oraz pole jej powierzchni.

Podpowiedź 1

Użyj wzoru $V=\frac43\pi r^3$ i wyznacz $r^3$.

Podpowiedź 2

Pole powierzchni kuli: $P=4\pi r^2$.

Rozwiązanie

Z równania $\frac43\pi r^3=\frac{256}{3}\pi$ dostajemy $r^3=64$.

Zatem $r=4$ cm.

Pole powierzchni: $P=4\pi\cdot 16=64\pi$ cm².

Odpowiedź: $r=4$ cm, $P=64\pi$ cm²

Zadanie 4 · trudność 1/3

Trójkąt prostokątny o przyprostokątnych 6 cm i 8 cm obracamy wokół dłuższej przyprostokątnej. Oblicz objętość otrzymanego stożka.

Podpowiedź 1

Przy obrocie wokół przyprostokątnej 8 cm: wysokość $h=8$, promień $r=6$.

Podpowiedź 2

Użyj wzoru $V=\frac13\pi r^2 h$.

Rozwiązanie

Powstaje stożek o promieniu $r=6$ cm i wysokości $h=8$ cm.

Obliczamy: $V=\frac13\pi\cdot 36\cdot 8=96\pi$ cm³.

Odpowiedź: $96\pi$ cm³

Zadanie 5 · trudność 2/3

Walec ma promień podstawy $r=6$ i objętość $V=288\pi$. Oblicz wysokość $h$ tego walca.

Podpowiedź 1

Skorzystaj ze wzoru $V=\pi r^2 h$.

Podpowiedź 2

Podstaw $r=6$ i $V=288\pi$, a następnie podziel obie strony przez $36\pi$.

Rozwiązanie

Zapisujemy wzór: $\pi r^2 h = 288\pi$.

Po podstawieniu: $36\pi h = 288\pi$.

Stąd $h = 288/36 = 8$.

Odpowiedź: h = 8

Zadanie 6 · trudność 2/3

Stożek ma wysokość $h=12$ i tworzącą $l=13$. Oblicz promień $r$ podstawy oraz objętość tego stożka.

Podpowiedź 1

Wysokość, promień i tworząca tworzą trójkąt prostokątny: $r^2+h^2=l^2$.

Podpowiedź 2

Objętość: $V=\frac13\pi r^2 h$.

Rozwiązanie

$r^2 = 13^2-12^2 = 169-144 = 25$, więc $r=5$.

$V=\frac13\pi\cdot 25\cdot 12 = 100\pi$.

Odpowiedź: r = 5, V = 100π

Zadanie 7 · trudność 2/3

Pole powierzchni bocznej stożka jest równe $60\pi$, a promień jego podstawy wynosi $r=6$. Oblicz wysokość tego stożka.

Podpowiedź 1

Pole boczne stożka: $P_b=\pi r l$. Najpierw wyznacz $l$.

Podpowiedź 2

Potem z twierdzenia Pitagorasa: $h^2=l^2-r^2$.

Rozwiązanie

$\pi\cdot 6\cdot l = 60\pi$, stąd $l=10$.

$h^2 = 10^2-6^2 = 64$.

Zatem $h=8$.

Odpowiedź: h = 8

Zadanie 8 · trudność 2/3

Stożek o wysokości $12$ cm i promieniu podstawy $9$ cm przecięto płaszczyzną równoległą do podstawy, w odległości $4$ cm od podstawy (rysunek). Oblicz pole powstałego przekroju.

Podpowiedź 1

Mały stożek odcięty u góry ma wysokość $12-4=8$.

Podpowiedź 2

Z podobieństwa: $r/9=8/12$.

Rozwiązanie

Wysokość małego stożka: $12-4=8$ cm.

Z podobieństwa $\frac{r}{9}=\frac{8}{12}$, więc $r=6$.

Pole przekroju: $\pi\cdot 6^2=36\pi$ cm².

Odpowiedź: $36\pi$ cm²

Zadanie 9 · trudność 2/3

Kulę o promieniu $13$ cm przecięto płaszczyzną w odległości $5$ cm od jej środka (rysunek). Oblicz pole otrzymanego przekroju oraz pole powierzchni mniejszej z dwóch części, na które płaszczyzna dzieli kulę, wiedząc, że wysokość mniejszej czapy kulistej wynosi $13-5=8$ cm, a jej pole to $2\pi R h$. Podaj pole całej powierzchni tej mniejszej części.

Podpowiedź 1

Promień przekroju: $r=\sqrt{13^2-5^2}$.

Podpowiedź 2

Powierzchnia części = pole czapy + pole koła przekroju.

Rozwiązanie

$r=\sqrt{169-25}=12$ cm, pole przekroju $144\pi$ cm².

Pole czapy: $2\pi\cdot13\cdot8=208\pi$ cm².

Pole powierzchni całej części: $208\pi+144\pi=352\pi$ cm².

Odpowiedź: $resztę: 208\pi+144\pi=352\pi$ cm²

Zadanie 10 · trudność 3/3

Dwa stożki są podobne. Promień podstawy mniejszego stożka wynosi 3 cm, a większego 12 cm. Objętość mniejszego stożka jest równa $18\pi$ cm³. Oblicz objętość większego stożka (w cm³, jako wielokrotność $\pi$).

Podpowiedź 1

Skala podobieństwa k = 12 : 3.

Podpowiedź 2

Objętości mają się do siebie jak $k^3$.

Rozwiązanie

Skala podobieństwa: $k=12/3=4$.

Stosunek objętości: $k^3=64$.

Objętość większego stożka: $64\cdot 18\pi=1152\pi$ cm³.

Odpowiedź: 1152π cm³

Zadanie 11 · trudność 3/3

Dwie kule są podobne. Pole powierzchni mniejszej kuli wynosi $36\pi$ cm², a większej $324\pi$ cm². Oblicz stosunek objętości większej kuli do objętości mniejszej oraz objętość większej kuli (w cm³, jako wielokrotność $\pi$).

Podpowiedź 1

Pola mają się jak $k^2$, więc $k^2=324/36$.

Podpowiedź 2

Objętość mniejszej kuli: promień z $4\pi r^2=36\pi$.

Rozwiązanie

$k^2=324\pi/36\pi=9$, więc $k=3$.

Stosunek objętości to $k^3=27$.

Mniejsza kula: $r^2=9$, $r=3$, $V=\frac43\pi\cdot27=36\pi$.

Większa kula: $V=27\cdot36\pi=972\pi$ cm³.

Odpowiedź: 27; 972π cm³

Zadanie 12 · trudność 3/3

Stożek o wysokości 12 cm przecięto płaszczyzną równoległą do podstawy, w odległości 4 cm od wierzchołka. Otrzymano mniejszy stożek podobny do danego. Objętość całego stożka wynosi $216\pi$ cm³. Oblicz objętość bryły (stożka ściętego), która powstała po odcięciu małego stożka (w cm³, jako wielokrotność $\pi$).

Podpowiedź 1

Skala podobieństwa małego stożka do całego: 4 : 12.

Podpowiedź 2

Objętość małego = $k^3\cdot V$.

Rozwiązanie

$k=4/12=1/3$.

Objętość małego stożka: $\frac1{27}\cdot216\pi=8\pi$.

Stożek ścięty: $216\pi-8\pi=208\pi$ cm³.

Odpowiedź: 208π cm³

Zadanie 13 · trudność 3/3

W stożek o promieniu podstawy $6$ i wysokości $8$ wpisano kulę. Oblicz promień tej kuli.

Podpowiedź 1

Przekrój osiowy to trójkąt równoramienny, a przekrój kuli to koło wpisane w ten trójkąt.

Podpowiedź 2

Skorzystaj z $r=P/p$, gdzie $p$ to połowa obwodu.

Rozwiązanie

Tworząca stożka: $l=\sqrt{6^2+8^2}=10$.

Trójkąt osiowy ma boki $10,10,12$, pole $P=\frac12\cdot12\cdot8=48$, połowa obwodu $p=16$.

$r=P/p=48/16=3$.

Odpowiedź: $r=3$

Zadanie 14 · trudność 3/3

Sześcian o krawędzi $4$ wpisano w kulę, a w ten sam sześcian wpisano drugą kulę. Oblicz stosunek objętości kuli opisanej na sześcianie do objętości kuli wpisanej w sześcian.

Podpowiedź 1

Promień kuli opisanej to połowa przekątnej sześcianu: $R=a\sqrt3/2$.

Podpowiedź 2

Promień kuli wpisanej to $r=a/2$.

Rozwiązanie

$R=2\sqrt3$, $r=2$.

Stosunek objętości to $(R/r)^3=(\sqrt3)^3$.

$(\sqrt3)^3=3\sqrt3$.

Odpowiedź: $3\sqrt3$

Zadanie 15 · trudność 3/3

Walec o promieniu podstawy $r=3$ jest wpisany w stożek o promieniu podstawy $6$ i wysokości $12$ (dolna podstawa walca leży na podstawie stożka, a górna okrąg leży na powierzchni bocznej). Oblicz objętość walca.

Podpowiedź 1

Z podobieństwa trójkątów: $\frac{r}{6}=\frac{12-h}{12}$.

Podpowiedź 2

Wyznacz $h$, potem $V=\pi r^2h$.

Rozwiązanie

$\frac{3}{6}=\frac{12-h}{12}$, więc $12-h=6$, $h=6$.

$V=\pi\cdot3^2\cdot6=54\pi$.

Odpowiedź: $V=54\pi$

Zadanie 16 · trudność 3/3

Cylindryczny zbiornik na deszczówkę ma średnicę wewnętrzną 1,2 m i wysokość 1,5 m. Ile litrów wody zmieści się w zbiorniku po całkowitym napełnieniu? Przyjmij $\pi\approx 3{,}14$. Wynik podaj w litrach, zaokrąglony do całości.

Podpowiedź 1

Promień to połowa średnicy: r = 0,6 m.

Podpowiedź 2

Objętość: V = πr²h, a 1 m³ = 1000 l.

Rozwiązanie

Promień r = 0,6 m, wysokość h = 1,5 m.

V = π·0,36·1,5 = 0,54π m³.

Dla π ≈ 3,14: V ≈ 1,6956 m³ = 1695,6 l, czyli ok. 1696 l.

Odpowiedź: ok. 1696 litrów

Zadanie 17 · trudność 3/3

Lejek w kształcie stożka ma średnicę wlotu 24 cm i tworzącą długości 13 cm. Oblicz, ile cm² blachy zużyto na boczną powierzchnię lejka (bez wylotu i bez zakładek). Wynik podaj w postaci wielokrotności $\pi$.

Podpowiedź 1

Promień podstawy r = 12 cm.

Podpowiedź 2

Pole boczne stożka: P = πrl.

Rozwiązanie

r = 24/2 = 12 cm, l = 13 cm.

P = π·12·13 = 156π cm².

Wysokość lejka wynosiłaby 5 cm (trójka 5, 12, 13), co potwierdza spójność danych.

Odpowiedź: 156π cm²

Zadanie 18 · trudność 3/3

Silos na zboże składa się z walca o promieniu podstawy 3 m i wysokości 8 m, zakończonego od góry półkulą o tym samym promieniu. Oblicz objętość silosu. Wynik podaj w m³ jako wielokrotność $\pi$.

Podpowiedź 1

Objętość walca: πr²h = π·9·8.

Podpowiedź 2

Objętość półkuli: (2/3)πr³.

Rozwiązanie

Walec: V₁ = π·9·8 = 72π m³.

Półkula: V₂ = (2/3)π·27 = 18π m³.

Razem V = 72π + 18π = 90π m³.

Odpowiedź: 90π m³

Zadanie 19 · trudność 3/3

Kubek ma kształt stożka ściętego: promień dna to 3 cm, promień górnej krawędzi 6 cm, a wysokość 4 cm. Oblicz jego pojemność w cm³ (jako wielokrotność $\pi$) oraz długość tworzącej kubka.

Podpowiedź 1

Objętość stożka ściętego: V = (1/3)πh(R² + Rr + r²).

Podpowiedź 2

Tworząca: l² = h² + (R − r)².

Rozwiązanie

V = (1/3)π·4·(36 + 18 + 9) = (1/3)π·4·63 = 84π cm³.

l² = 4² + (6−3)² = 16 + 9 = 25.

Stąd l = 5 cm.

Odpowiedź: V = 84π cm³, tworząca 5 cm

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.