W układzie współrzędnych figury opisujemy liczbami i wzorami. Dzięki temu długości, środki i okręgi możemy policzyć bez linijki i cyrkla. W tym dziale nauczysz się mierzyć odległości, opisywać okrąg równaniem i sprawdzać, jak okrąg spotyka się z prostą lub drugim okręgiem.
Odległość między dwoma punktami
Dla punktów $A=(x_1,y_1)$ i $B=(x_2,y_2)$ długość odcinka $AB$ wynosi:
$$|AB|=\sqrt{(x_2-x_1)^2+(y_2-y_1)^2}$$
Skąd ten wzór? Narysuj trójkąt prostokątny. Jedna przyprostokątna jest pozioma i ma długość $|x_2-x_1|$. Druga jest pionowa i ma długość $|y_2-y_1|$. Odcinek $AB$ jest przeciwprostokątną, więc z twierdzenia Pitagorasa $|AB|^2=(x_2-x_1)^2+(y_2-y_1)^2$. Kwadrat usuwa znak, więc kolejność punktów nie ma znaczenia.
Przykład: długość odcinka
Oblicz odległość punktów $A=(-2,3)$ i $B=(4,-5)$.
Krok 1. Różnice współrzędnych: $4-(-2)=6$ oraz $-5-3=-8$.
Krok 2. Kwadraty: $6^2=36$, $(-8)^2=64$.
Krok 3. $|AB|=\sqrt{36+64}=\sqrt{100}=10$.
Odpowiedź: $|AB|=10$.
Środek odcinka
Środek odcinka o końcach $A=(x_1,y_1)$ i $B=(x_2,y_2)$ to punkt:
Środek leży w połowie drogi, więc jego współrzędne to średnie arytmetyczne współrzędnych końców.
Gdy znasz środek $S$ i jeden koniec $A$, szukasz drugiego końca z równań $x_S=\frac{x_A+x_B}{2}$ oraz $y_S=\frac{y_A+y_B}{2}$.
Przykład: brakujący koniec odcinka
Punkt $S=(1,-2)$ jest środkiem odcinka $AB$, a $A=(5,0)$. Znajdź $B=(x,y)$.
Krok 1. Dla $x$: $\frac{5+x}{2}=1$, więc $5+x=2$ i $x=-3$.
Krok 2. Dla $y$: $\frac{0+y}{2}=-2$, więc $y=-4$.
Odpowiedź: $B=(-3,-4)$.
Odległość punktu od prostej
Prosta ma równanie ogólne $Ax+By+C=0$. Odległość punktu $P=(x_0,y_0)$ od tej prostej to długość odcinka prostopadłego łączącego punkt z prostą:
$$d=\frac{|Ax_0+By_0+C|}{\sqrt{A^2+B^2}}$$
Pamiętaj, aby najpierw doprowadzić prostą do postaci ogólnej, z zerem po jednej stronie. Odległość nie może być ujemna, dlatego licznik ma wartość bezwzględną.
Przykład. Punkt $P=(2,1)$ i prosta $3x-4y+8=0$. Licznik: $|3\cdot2-4\cdot1+8|=|10|=10$. Mianownik: $\sqrt{9+16}=5$. Zatem $d=2$.
Równanie okręgu
Okrąg to zbiór punktów oddalonych o $r$ od środka $S=(a,b)$. Warunek $|PS|=r$ po podniesieniu do kwadratu daje postać kanoniczną:
$$(x-a)^2+(y-b)^2=r^2$$
Po wymnożeniu nawiasów powstaje postać ogólna:
$$x^2+y^2+Dx+Ey+F=0$$
gdzie $D=-2a$, $E=-2b$, $F=a^2+b^2-r^2$. Z postaci ogólnej wracamy do kanonicznej przez dopełnianie do kwadratu.
Przykład. $x^2+y^2-6x+4y-3=0$. Grupujemy: $(x^2-6x+9)+(y^2+4y+4)=3+9+4$, czyli $(x-3)^2+(y+2)^2=16$. Środek to $(3,-2)$, promień $r=4$. Zwróć uwagę na znaki: $y+2$ oznacza $b=-2$.
Równanie opisuje okrąg tylko wtedy, gdy po prawej stronie wychodzi liczba dodatnia.
Przykład: okrąg o danej średnicy
Zapisz równanie okręgu, którego średnicą jest odcinek $AB$, gdzie $A=(-1,2)$, $B=(5,10)$.
Krok 1. Środek to środek odcinka: $S=(2,6)$.
Krok 2. Promień to odległość $S$ od $A$: $r^2=(2+1)^2+(6-2)^2=9+16=25$.
Krok 3. Równanie: $(x-2)^2+(y-6)^2=25$.
Wzajemne położenie dwóch okręgów
Okręgi mają środki $S_1,S_2$ i promienie $r_1\ge r_2$. Niech $d=|S_1S_2|$. Porównujemy $d$ zarówno z sumą, jak i z różnicą promieni:
- $d>r_1+r_2$: rozłączne zewnętrznie,
- $d=r_1+r_2$: styczne zewnętrznie (1 punkt wspólny),
- $r_1-r_2<d<r_1+r_2$: przecinają się w 2 punktach,
- $d=r_1-r_2>0$: styczne wewnętrznie,
- $d<r_1-r_2$: jeden okrąg wewnątrz drugiego, bez punktów wspólnych,
- $d=0$: okręgi współśrodkowe.
Przykład. $(x-1)^2+y^2=9$ i $(x-5)^2+(y-3)^2=4$. Mamy $d=\sqrt{16+9}=5$, a $r_1+r_2=5$. Okręgi są styczne zewnętrznie.
Typowy błąd: sprawdzanie tylko sumy promieni. Wtedy pomijasz przypadki, gdy jeden okrąg leży wewnątrz drugiego.
Prosta i okrąg: liczba punktów wspólnych i przecięcie
Liczba punktów. Odległość środka od prostej: $d=\frac{|-2|}{\sqrt2}=\sqrt2$. Ponieważ $\sqrt2<\sqrt{10}$, prosta jest sieczna i ma 2 punkty wspólne. Gdyby $d=r$, byłaby styczna (1 punkt). Gdyby $d>r$, byłaby rozłączna (0 punktów).
Punkty przecięcia. Z prostej $y=2-x$. Podstawiamy: $x^2+(2-x)^2=10$, czyli $2x^2-4x-6=0$, więc $x^2-2x-3=0$. Stąd $(x-3)(x+1)=0$, czyli $x=3$ lub $x=-1$.
Dla $x=3$ jest $y=-1$. Dla $x=-1$ jest $y=3$.
Punkty przecięcia: $(3,-1)$ i $(-1,3)$. Sprawdź: $9+1=10$ oraz $1+9=10$.
Typowe błędy i podsumowanie
Błędy:
- Dodawanie różnic bez kwadratów: $|AB|\ne|x_2-x_1|+|y_2-y_1|$.
- Odczytanie środka z $(x+3)^2+(y-1)^2=4$ jako $(3,-1)$. Poprawnie: $(-3,1)$.
- Pominięcie wartości bezwzględnej w liczniku wzoru na odległość od prostej.
- Badanie okręgów tylko przez sumę promieni.
Podsumowanie: odległość liczymy z Pitagorasa, środek jako średnie współrzędnych. Okrąg to $(x-a)^2+(y-b)^2=r^2$. Prostą z okręgiem porównujesz przez $d$ i $r$, a punkty przecięcia znajdziesz układem równań.
Zadania (20)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Oblicz długość odcinka $CD$, gdzie $C=(-3,5)$, $D=(2,-7)$.
Podpowiedź 1
Uważaj na znaki przy odejmowaniu ujemnych współrzędnych.
Podpowiedź 2
Różnice to 5 i -12.
Rozwiązanie
$x_D-x_C=2-(-3)=5$, $y_D-y_C=-7-5=-12$.
$|CD|=\sqrt{25+144}=\sqrt{169}=13$.
Odpowiedź: 13
Zadanie 2 · trudność 1/3
Oblicz odległość punktów $P=(-2,-1)$ i $Q=(4,5)$. Podaj wynik w najprostszej postaci.
Podpowiedź 1
Różnice współrzędnych są równe.
Podpowiedź 2
Wyłącz czynnik przed pierwiastek: $\sqrt{72}=\sqrt{36\cdot2}$.
Rozwiązanie
$x_Q-x_P=6$, $y_Q-y_P=6$.
$|PQ|=\sqrt{36+36}=\sqrt{72}=6\sqrt{2}$.
Odpowiedź: 6\sqrt{2}
Zadanie 3 · trudność 1/3
Punkty $A=(1,-2)$, $B=(7,2)$, $C=(3,8)$ są wierzchołkami trójkąta. Oblicz obwód tego trójkąta.
Podpowiedź 1
Policz osobno długości $|AB|$, $|BC|$, $|AC|$.
Podpowiedź 2
Uprość pierwiastki, np. $\sqrt{52}=2\sqrt{13}$.
Rozwiązanie
$|AB|=\sqrt{6^2+4^2}=\sqrt{52}=2\sqrt{13}$.
$|BC|=\sqrt{(-4)^2+6^2}=\sqrt{52}=2\sqrt{13}$.
$|AC|=\sqrt{2^2+10^2}=\sqrt{104}=2\sqrt{26}$.
Obwód: $4\sqrt{13}+2\sqrt{26}$.
Odpowiedź: $2\sqrt{13}+2\sqrt{13}+\ldots$ czyli $4\sqrt{13}+2\sqrt{26}$
Zadanie 4 · trudność 1/3
Oblicz współrzędne środka odcinka $AB$, jeśli $A=(2,-5)$ i $B=(8,3)$.
Podpowiedź 1
Środek odcinka ma współrzędne równe średnim arytmetycznym współrzędnych końców.
S jest środkiem $BD$: $x_D=2\cdot4-6=2$, $y_D=2\cdot3-0=6$.
Zatem $D=(2,6)$.
Odpowiedź: D=(2,6)
Zadanie 6 · trudność 2/3
Oblicz odległość punktu $A=(2,\,1)$ od prostej $k: 3x+4y-5=0$.
Podpowiedź 1
Skorzystaj ze wzoru $d=\frac{|Ax_0+By_0+C|}{\sqrt{A^2+B^2}}$.
Podpowiedź 2
Mianownik: $\sqrt{9+16}=5$.
Rozwiązanie
Podstawiamy: $|3\cdot2+4\cdot1-5|=|5|=5$.
Mianownik: $\sqrt{3^2+4^2}=5$.
Zatem $d=\frac{5}{5}=1$.
Odpowiedź: 1
Zadanie 7 · trudność 2/3
Oblicz odległość punktu $P=(-3,\,4)$ od prostej $l: 5x-12y+7=0$.
Podpowiedź 1
Licznik to $|5\cdot(-3)-12\cdot4+7|$.
Podpowiedź 2
Mianownik: $\sqrt{25+144}=13$.
Rozwiązanie
Licznik: $|-15-48+7|=|-56|=56$.
Mianownik: $\sqrt{5^2+(-12)^2}=13$.
Zatem $d=\frac{56}{13}$.
Odpowiedź: 56/13
Zadanie 8 · trudność 2/3
Zapisz równanie okręgu o środku $S=(3,-2)$ i promieniu $r=5$. Podaj współczynnik $c$ po wymnożeniu do postaci $x^2+y^2+ax+by+c=0$.
Podpowiedź 1
Postać kanoniczna: $(x-a)^2+(y-b)^2=r^2$.
Podpowiedź 2
Rozwiń nawiasy i przenieś $25$ na lewą stronę.
Rozwiązanie
Równanie: $(x-3)^2+(y+2)^2=25$.
Rozwijamy: $x^2-6x+9+y^2+4y+4=25$.
Stąd $x^2+y^2-6x+4y-12=0$, czyli $c=-12$.
Odpowiedź: c = -12 (równanie: $x^2+y^2-6x+4y-12=0$)
Zadanie 9 · trudność 2/3
Okrąg ma równanie $x^2+y^2-8x+6y+9=0$. Podaj współrzędne środka i promień. W odpowiedzi wpisz promień.
Podpowiedź 1
Dopełnij do pełnych kwadratów osobno $x$ i $y$.
Podpowiedź 2
$x^2-8x=(x-4)^2-16$.
Rozwiązanie
$(x^2-8x+16)+(y^2+6y+9)=-9+16+9$.
Czyli $(x-4)^2+(y+3)^2=16$.
Środek $(4,-3)$, promień $r=4$.
Odpowiedź: Środek $(4,-3)$, promień $4$
Zadanie 10 · trudność 2/3
Okrąg o równaniu $x^2+y^2+4x-2y+k=0$ ma promień równy $3$. Wyznacz $k$ i podaj, czy punkt $P=(1,1)$ leży wewnątrz tego okręgu.
Podpowiedź 1
Dopełnij do kwadratów: $(x+2)^2+(y-1)^2=5-k$.
Podpowiedź 2
Porównaj odległość $P$ od środka z promieniem.
Rozwiązanie
$(x+2)^2+(y-1)^2=5-k$, więc $5-k=9$, czyli $k=-4$.
Środek $S=(-2,1)$, a $|SP|=\sqrt{3^2+0^2}=3$.
Odległość równa promieniowi, więc $P$ leży na okręgu, nie wewnątrz.
Odpowiedź: $k=-4$; punkt $P$ leży na zewnątrz okręgu (NIE leży wewnątrz)
Zadanie 11 · trudność 2/3
Dane są okręgi $o_1: x^2+y^2=9$ oraz $o_2: (x-5)^2+y^2=4$. Określ wzajemne położenie tych okręgów.
Podpowiedź 1
Odczytaj środki i promienie obu okręgów, a następnie oblicz odległość między środkami.
Podpowiedź 2
Porównaj odległość środków z sumą i różnicą promieni.
Rozwiązanie
Okrąg $o_1$ ma środek $O_1=(0,0)$ i promień $r_1=3$. Okrąg $o_2$ ma środek $O_2=(5,0)$ i promień $r_2=2$.
Odległość środków: $d=|O_1O_2|=5$.
Suma promieni: $r_1+r_2=5$, czyli $d=r_1+r_2$.
Okręgi są styczne zewnętrznie (mają dokładnie jeden punkt wspólny, $(3,0)$).
Odpowiedź: styczne zewnętrznie
Zadanie 12 · trudność 2/3
Dane są okręgi $o_1: (x-1)^2+(y+2)^2=25$ oraz $o_2: (x-4)^2+(y+6)^2=4$. Określ wzajemne położenie tych okręgów.
Podpowiedź 1
Środki: $(1,-2)$ i $(4,-6)$. Oblicz odległość między nimi ze wzoru na odległość punktów.
Podpowiedź 2
Sprawdź, czy $|r_1-r_2|<d<r_1+r_2$.
Rozwiązanie
$r_1=5$, $r_2=2$, $O_1=(1,-2)$, $O_2=(4,-6)$.
$d=\sqrt{(4-1)^2+(-6+2)^2}=\sqrt{9+16}=5$.
$r_1-r_2=3$ oraz $r_1+r_2=7$, więc $3<5<7$.
Okręgi przecinają się w dwóch punktach.
Odpowiedź: przecinają się w dwóch punktach
Zadanie 13 · trudność 2/3
Dane są okręgi $o_1: x^2+y^2-4x+2y-4=0$ oraz $o_2: x^2+y^2+2x-6y-54=0$. Określ wzajemne położenie tych okręgów.
Podpowiedź 1
Doprowadź oba równania do postaci kanonicznej przez dopełnienie do kwadratu.
Podpowiedź 2
Porównaj odległość środków z $|r_1-r_2|$.
Rozwiązanie
$o_1: (x-2)^2+(y+1)^2=9$, więc $O_1=(2,-1)$, $r_1=3$.
$o_2: (x+1)^2+(y-3)^2=64$, więc $O_2=(-1,3)$, $r_2=8$.
$d=\sqrt{3^2+4^2}=5$, a $r_2-r_1=5$.
Skoro $d=|r_1-r_2|$, okręgi są styczne wewnętrznie.
Odpowiedź: styczne wewnętrznie
Zadanie 14 · trudność 2/3
Dane są okręgi $o_1: x^2+y^2-2x-4y-44=0$ oraz $o_2: x^2+y^2-8x+4y+19=0$. Określ wzajemne położenie tych okręgów.
Podpowiedź 1
Zapisz równania w postaci kanonicznej i odczytaj środki oraz promienie.
Podpowiedź 2
Sprawdź, czy $d<|r_1-r_2|$.
Rozwiązanie
$o_1: (x-1)^2+(y-2)^2=49$, więc $O_1=(1,2)$, $r_1=7$.
$o_2: (x-4)^2+(y+2)^2=1$, więc $O_2=(4,-2)$, $r_2=1$.
$d=\sqrt{3^2+4^2}=5$, a $r_1-r_2=6$.
Ponieważ $d<r_1-r_2$, okręgi nie mają punktów wspólnych, a $o_2$ leży wewnątrz $o_1$.
Odpowiedź: okręgi nie mają punktów wspólnych, $o_2$ leży wewnątrz $o_1$
Zadanie 15 · trudność 2/3
Dany jest okrąg o równaniu $x^2+y^2-6x+4y-12=0$ oraz prosta $m: 4x-3y+k=0$ z parametrem $k$. Dla $k=-9$ określ liczbę punktów wspólnych prostej i okręgu.
Podpowiedź 1
Sprowadź równanie okręgu do postaci kanonicznej.
Podpowiedź 2
Środek $S=(3,-2)$, $r=5$.
Rozwiązanie
$(x-3)^2+(y+2)^2=25$, więc $S=(3,-2)$, $r=5$.
Dla $k=-9$: $d=\frac{|4\cdot3-3\cdot(-2)-9|}{\sqrt{16+9}}=\frac{|12+6-9|}{5}=\frac{9}{5}$.
Ponieważ $\frac95<5$, mamy $d<r$, więc prosta jest sieczna.
Prosta ma 2 punkty wspólne.
Odpowiedź: 1 punkt wspólny (prosta styczna)
Zadanie 16 · trudność 2/3
Dany jest okrąg o równaniu $(x-1)^2+(y-2)^2=16$ oraz prosta $p: 3x+4y+k=0$. Dla $k=-3$ ustal liczbę punktów wspólnych prostej i okręgu (rysunek poglądowy).
Ponieważ $\frac85<4$, prosta przecina okrąg w dwóch punktach.
Odpowiedź: 2 punkty wspólne (prosta sieczna)
Zadanie 17 · trudność 3/3
Wyznacz punkty przecięcia okręgu $x^2+y^2=25$ z prostą $y=x+1$ (zobacz rysunek).
Podpowiedź 1
Podstaw $y=x+1$ do równania okręgu.
Podpowiedź 2
Rozwiąż otrzymane równanie kwadratowe i oblicz $y$ z równania prostej.
Rozwiązanie
Po podstawieniu: $x^2+(x+1)^2=25$, czyli $2x^2+2x-24=0$.
Dzielimy przez 2: $x^2+x-12=0$, stąd $(x-3)(x+4)=0$, więc $x=3$ lub $x=-4$.
Z równania prostej: dla $x=3$ jest $y=4$, a dla $x=-4$ jest $y=-3$.
Punkty przecięcia: $(3,4)$ i $(-4,-3)$.
Odpowiedź: (3, 4) i (-4, -3)
Zadanie 18 · trudność 3/3
Wyznacz punkty przecięcia okręgu $(x-2)^2+(y+1)^2=20$ z prostą $x+y=3$ (zobacz rysunek).
Podpowiedź 1
Wyraź $y$ jako $3-x$ i podstaw do równania okręgu.
Podpowiedź 2
Po uproszczeniu otrzymasz równanie, które łatwo rozłożyć na czynniki.
Rozwiązanie
Z prostej $y=3-x$, więc $y+1=4-x$.
Podstawiamy: $(x-2)^2+(4-x)^2=20$, czyli $2x^2-12x+20=20$.
Stąd $2x(x-6)=0$, więc $x=0$ lub $x=6$.
Wtedy $y=3$ lub $y=-3$. Punkty: $(0,3)$ i $(6,-3)$.
Odpowiedź: (0, 3) i (6, -3)
Zadanie 19 · trudność 3/3
Okrąg ma równanie $x^2+y^2-4x+6y-12=0$, a prosta $x-2y+2=0$. Wyznacz punkty wspólne okręgu i prostej (zobacz rysunek).
Podpowiedź 1
Sprowadź równanie okręgu do postaci kanonicznej: $(x-2)^2+(y+3)^2=25$.
Podpowiedź 2
Z równania prostej wyraź $x=2y-2$ i podstaw.
Rozwiązanie
Postać kanoniczna: $(x-2)^2+(y+3)^2=25$.
Z prostej $x=2y-2$, więc $(2y-4)^2+(y+3)^2=25$.
Po rozwinięciu: $5y^2-10y=0$, stąd $y=0$ lub $y=2$.
Wtedy $x=-2$ lub $x=2$. Punkty: $(-2,0)$ i $(2,2)$.
Odpowiedź: (-2, 0) i (2, 2)
Zadanie 20 · trudność 3/3
Okrąg ma równanie $x^2+y^2-6x-2y+5=0$, a prosta $x-3y+5=0$. Wyznacz punkty przecięcia i oblicz długość cięciwy wyznaczonej przez te punkty (zobacz rysunek).
Podpowiedź 1
Postać kanoniczna: $(x-3)^2+(y-1)^2=5$. Podstaw $x=3y-5$.
Podpowiedź 2
Długość cięciwy to odległość między znalezionymi punktami.
Rozwiązanie
Z prostej $x=3y-5$. Podstawiamy do $(x-3)^2+(y-1)^2=5$: $(3y-8)^2+(y-1)^2=5$.
Po uproszczeniu: $10y^2-50y+60=0$, czyli $y^2-5y+6=0$, więc $y=2$ lub $y=3$.
Wtedy $x=1$ lub $x=4$: punkty $(1,2)$ i $(4,3)$.
Długość cięciwy: $\sqrt{(4-1)^2+(3-2)^2}=\sqrt{10}$.
Odpowiedź: Punkty (1, 2) i (4, 3); długość cięciwy $\sqrt{10}$
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.