Liczydłomatematyka · webp.pl

Funkcja wykładnicza i funkcja logarytmiczna — liceum 3

Wzrost liczby bakterii, oprocentowanie na lokacie, rozpad pierwiastków – wszędzie tam, gdzie coś zmienia się „razy tyle samo” w równych odstępach czasu, pojawia się funkcja wykładnicza. Logarytm pozwala odpowiedzieć na pytanie odwrotne: po jakim czasie? W tym dziale poznasz obie funkcje, ich własności i nauczysz się rozwiązywać równania i nierówności z ich udziałem.

Potęga o wykładniku rzeczywistym

Znasz już potęgi z wykładnikiem całkowitym. Rozszerzamy je krok po kroku.

Wykładnik wymierny: dla $a>0$, liczby całkowitej $m$ i naturalnej $n\ge 2$:

$$a^{\frac{m}{n}}=\sqrt[n]{a^m}.$$

Wykładnik niewymierny (np. $2^{\sqrt2}$) określamy jako liczbę, do której zbliżają się potęgi $2^{1{,}4},\ 2^{1{,}41},\ 2^{1{,}414},\dots$ Nie musisz liczyć jej ręcznie, ale wiesz, że istnieje i leży we właściwym miejscu na osi.

Podstawa musi być dodatnia. Dla ujemnych podstaw wyrażenie typu $(-8)^{1/2}$ nie ma sensu w liczbach rzeczywistych, a $(-8)^{1/3}$ zapisywanie ułamkiem prowadziłoby do sprzeczności. Dlatego umawiamy się: $a>0$.

Prawa działań na potęgach

Dla $a,b>0$ i dowolnych liczb rzeczywistych $x,y$:

$$a^x\cdot a^y=a^{x+y},\qquad \frac{a^x}{a^y}=a^{x-y},$$

$$(a^x)^y=a^{xy},\qquad a^x\cdot b^x=(ab)^x.$$

Skąd to się bierze? Dla wykładników naturalnych: $a^2\cdot a^3=(a\cdot a)(a\cdot a\cdot a)=a^5$ – po prostu liczymy czynniki. Rozszerzając potęgi na wykładniki wymierne i rzeczywiste, dobieramy definicję tak, by te prawa nadal działały.

Przykład 1: potęgi i upraszczanie

a) Oblicz $27^{\frac23}$.

$27=3^3$, więc $27^{\frac23}=(3^3)^{\frac23}=3^{2}=9$.

b) Uprość $\dfrac{4^{x+1}\cdot 2^{x}}{8^{x}}$.

Zapisujemy wszystko o podstawie 2: $4^{x+1}=2^{2x+2}$, $8^x=2^{3x}$.

$$\frac{2^{2x+2}\cdot2^{x}}{2^{3x}}=\frac{2^{3x+2}}{2^{3x}}=2^2=4.$$

Funkcja wykładnicza i jej własności

Funkcją wykładniczą nazywamy $f(x)=a^x$, gdzie $a>0$ i $a\ne1$.

Własności:

- dziedzina: $\mathbb{R}$, zbiór wartości: $(0,+\infty)$ – wykres leży nad osią $Ox$, - przechodzi przez punkt $(0,1)$, bo $a^0=1$, - dla $a>1$ funkcja jest rosnąca, dla $0<a<1$ malejąca, - nie ma miejsc zerowych, oś $Ox$ jest asymptotą poziomą.

Wniosek do porównywania: dla $a>1$ z $a^x<a^y$ wynika $x<y$; dla $0<a<1$ nierówność się odwraca. Np. $\left(\tfrac12\right)^3<\left(\tfrac12\right)^2$.

Równania i nierówności wykładnicze

Sprowadzamy obie strony do tej samej podstawy. Ponieważ funkcja wykładnicza jest różnowartościowa:

$$a^{f(x)}=a^{g(x)}\iff f(x)=g(x).$$

Dla nierówności: gdy $a>1$, znak nierówności zostaje; gdy $0<a<1$, zmienia się na przeciwny.

Przykład 2: równanie i nierówność

a) Rozwiąż $9^{x-1}=27$.

$3^{2(x-1)}=3^3$, więc $2x-2=3$, czyli $x=\tfrac52$.

b) Rozwiąż $\left(\tfrac15\right)^{2x}\ge\dfrac1{125}$.

$\dfrac1{125}=\left(\tfrac15\right)^3$. Podstawa $\tfrac15<1$, więc funkcja maleje i znak się odwraca: $2x\le3$, czyli $x\le\tfrac32$.

Logarytm

Logarytmem przy podstawie $a$ z liczby $b$ nazywamy wykładnik, do którego trzeba podnieść $a$, by dostać $b$:

$$\log_a b=x\iff a^x=b,$$

przy założeniach $a>0,\ a\ne1,\ b>0$.

Przykłady: $\log_2 32=5$, bo $2^5=32$; $\log_{3}\tfrac19=-2$, bo $3^{-2}=\tfrac19$.

Dlaczego $b>0$? Potęga o dodatniej podstawie jest zawsze dodatnia, więc nie da się dostać zera ani liczby ujemnej. Zawsze $\log_a1=0$ i $\log_a a=1$.

Wzory na logarytmy

Dla $a>0,\ a\ne1$ oraz $x,y>0$:

$$\log_a(xy)=\log_a x+\log_a y,\qquad \log_a\frac xy=\log_a x-\log_a y,\qquad \log_a x^p=p\log_a x.$$

Uzasadnienie pierwszego: niech $\log_a x=m$, $\log_a y=n$, czyli $x=a^m$, $y=a^n$. Wtedy $xy=a^{m+n}$, więc $\log_a(xy)=m+n$. Logarytm zamienia mnożenie na dodawanie, tak jak wykładniki przy mnożeniu potęg. Pozostałe wzory wynikają analogicznie z praw $\frac{a^m}{a^n}=a^{m-n}$ i $(a^m)^p=a^{mp}$.

Przykład 3: obliczanie logarytmów

a) $\log_5 \sqrt5=\tfrac12$, bo $5^{1/2}=\sqrt5$.

b) Oblicz $\log_6 4+\log_6 9$.

$\log_6(4\cdot9)=\log_6 36=2$.

c) Oblicz $\log_2 40-\log_2 5+\log_3 81$.

$\log_2\tfrac{40}{5}=\log_2 8=3$, $\log_3 81=4$. Wynik: $3+4=7$.

Funkcja logarytmiczna i równania logarytmiczne

Funkcja logarytmiczna $f(x)=\log_a x$ ($a>0,\ a\ne1$) jest odwrotna do $a^x$, więc jej wykres to odbicie wykresu $a^x$ względem prostej $y=x$.

- dziedzina: $(0,+\infty)$, zbiór wartości: $\mathbb{R}$, - miejsce zerowe: $x=1$, asymptota pionowa: oś $Oy$, - dla $a>1$ rosnąca, dla $0<a<1$ malejąca.

Przekształcenia: $\log_a(x-p)+q$ to przesunięcie o $p$ w prawo i $q$ w górę; dziedzina staje się $(p,+\infty)$, asymptota $x=p$.

Równania: najpierw dziedzina, potem sprowadzenie do postaci $\log_a f(x)=\log_a g(x)\Rightarrow f(x)=g(x)$ i sprawdzenie, czy rozwiązania należą do dziedziny.

Przykład: $\log_2(x-1)+\log_2(x+1)=3$. Dziedzina: $x>1$. Mamy $\log_2(x^2-1)=3$, więc $x^2-1=8$, $x=\pm3$. Dziedzinę spełnia tylko $x=3$.

Typowe błędy

- Ujemna podstawa potęgi przy wykładniku rzeczywistym – zawsze zakładaj $a>0$. - Logarytm z liczby niedodatniej: $\log_2(-4)$ nie istnieje. - $\log_a(x+y)\ne\log_a x+\log_a y$. Wzór dotyczy iloczynu, nie sumy. - Brak dziedziny w równaniu logarytmicznym – fałszywe pierwiastki (jak $x=-3$ wyżej). - Przesunięcia: $\log_2(x+3)$ przesuwa wykres o 3 w lewo, nie w prawo. - Zapominanie o zmianie znaku nierówności przy podstawie z przedziału $(0,1)$.

Podsumowanie: $a^x$ i $\log_a x$ są wzajemnie odwrotne; obie są rosnące dla $a>1$ i malejące dla $0<a<1$; prawa potęg przechodzą na logarytmy jako wzory na sumę, różnicę i wielokrotność.

Zadania (36)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Oblicz wartość potęgi $27^{\frac{2}{3}}$.

Podpowiedź 1

Zapisz $27$ jako potęgę liczby $3$.

Podpowiedź 2

Skorzystaj ze wzoru $(a^m)^n=a^{mn}$.

Rozwiązanie

Zapisujemy $27=3^3$.

Wtedy $27^{\frac{2}{3}}=(3^3)^{\frac{2}{3}}=3^2$.

Zatem wynik to $9$.

Odpowiedź: 9

Zadanie 2 · trudność 1/3

Oblicz wartość wyrażenia $16^{\frac{3}{4}}+81^{\frac{1}{4}}$.

Podpowiedź 1

Zapisz $16=2^4$ oraz $81=3^4$.

Podpowiedź 2

Oblicz osobno każdy składnik.

Rozwiązanie

$16^{\frac{3}{4}}=(2^4)^{\frac{3}{4}}=2^3=8$.

$81^{\frac{1}{4}}=(3^4)^{\frac{1}{4}}=3$.

Suma: $8+3=11$.

Odpowiedź: 11

Zadanie 3 · trudność 1/3

Oblicz wartość potęgi $\left(\frac{8}{27}\right)^{-\frac{2}{3}}$.

Podpowiedź 1

Ujemny wykładnik oznacza odwrócenie podstawy.

Podpowiedź 2

Zapisz $\frac{27}{8}=\left(\frac{3}{2}\right)^3$.

Rozwiązanie

$\left(\frac{8}{27}\right)^{-\frac{2}{3}}=\left(\frac{27}{8}\right)^{\frac{2}{3}}$.

$\frac{27}{8}=\left(\frac{3}{2}\right)^3$, więc wynik to $\left(\frac{3}{2}\right)^2$.

Zatem wynik to $\frac{9}{4}$.

Odpowiedź: 9/4

Zadanie 4 · trudność 1/3

Oblicz wartość wyrażenia $\dfrac{32^{\frac{3}{5}}\cdot 4^{-\frac{1}{2}}}{8^{\frac{1}{3}}}$.

Podpowiedź 1

Zapisz wszystkie podstawy jako potęgi liczby $2$.

Podpowiedź 2

Użyj praw działań na potęgach o tej samej podstawie.

Rozwiązanie

$32^{\frac{3}{5}}=(2^5)^{\frac{3}{5}}=2^3$, $4^{-\frac{1}{2}}=2^{-1}$, $8^{\frac{1}{3}}=2$.

Wyrażenie: $\frac{2^3\cdot 2^{-1}}{2}=\frac{2^2}{2}$.

Wynik: $2$.

Odpowiedź: 2

Zadanie 5 · trudność 1/3

Oblicz $\log_2 32$.

Podpowiedź 1

Zapisz $\log_2 32 = x$, czyli $2^x = 32$.

Podpowiedź 2

Przedstaw 32 jako potęgę liczby 2.

Rozwiązanie

Z definicji logarytmu $\log_2 32 = x$ oznacza $2^x = 32$.

Ponieważ $32 = 2^5$, mamy $x = 5$.

Odpowiedź: 5

Zadanie 6 · trudność 1/3

Oblicz $\log_3 \frac{1}{81}$.

Podpowiedź 1

Zapisz równanie $3^x = \frac{1}{81}$.

Podpowiedź 2

Skorzystaj z tego, że $\frac{1}{81} = 3^{-4}$.

Rozwiązanie

Niech $\log_3 \frac{1}{81} = x$, czyli $3^x = \frac{1}{81}$.

Skoro $81 = 3^4$, to $\frac{1}{81} = 3^{-4}$, więc $x = -4$.

Odpowiedź: -4

Zadanie 7 · trudność 1/3

Oblicz $\log_{\frac{1}{2}} 8 + \log_5 \sqrt{5}$.

Podpowiedź 1

Dla pierwszego składnika: $\left(\frac{1}{2}\right)^x = 8$, czyli $2^{-x}=2^3$.

Podpowiedź 2

Dla drugiego: $\sqrt{5} = 5^{1/2}$.

Rozwiązanie

$\log_{\frac12} 8 = x$ oznacza $\left(\frac12\right)^x = 8$, czyli $2^{-x} = 2^3$, więc $x = -3$.

$\log_5 \sqrt5 = \frac12$, bo $5^{1/2} = \sqrt5$.

Suma: $-3 + \frac12 = -\frac52$.

Odpowiedź: -5/2

Zadanie 8 · trudność 1/3

Oblicz $\log_{4} 8 - \log_{\sqrt{3}} 27$.

Podpowiedź 1

$4^x = 8$ zapisz jako $2^{2x} = 2^3$.

Podpowiedź 2

$(\sqrt3)^x = 27$ zapisz jako $3^{x/2} = 3^3$.

Rozwiązanie

$\log_4 8 = x$: $4^x = 2^{2x} = 2^3$, więc $x = \frac32$.

$\log_{\sqrt3} 27 = y$: $(\sqrt3)^y = 3^{y/2} = 3^3$, więc $y = 6$.

Wynik: $\frac32 - 6 = -\frac92$.

Odpowiedź: -9/2

Zadanie 9 · trudność 2/3

Oblicz wartość wyrażenia $\dfrac{2^{5}\cdot 4^{3}}{8^{2}}$.

Podpowiedź 1

Zapisz wszystkie potęgi o podstawie 2.

Podpowiedź 2

Skorzystaj z $a^m\cdot a^n=a^{m+n}$ oraz $a^m:a^n=a^{m-n}$.

Rozwiązanie

$4^3=2^6$, $8^2=2^6$.

Wyrażenie to $\dfrac{2^5\cdot 2^6}{2^6}=2^5$.

$2^5=32$.

Odpowiedź: 32

Zadanie 10 · trudność 2/3

Uprość wyrażenie $\dfrac{(3x^{2})^{3}\cdot x^{-4}}{9x^{0,5}}$ dla $x>0$ i podaj wynik w postaci $a\cdot x^{b}$. Podaj $b$.

Podpowiedź 1

$(3x^2)^3=27x^6$.

Podpowiedź 2

Odejmij wykładniki: $6-4-0{,}5$.

Rozwiązanie

Licznik: $27x^6\cdot x^{-4}=27x^2$.

Dzielimy przez $9x^{0,5}$: $3x^{2-0,5}=3x^{1,5}$.

Zatem $a=3$, $b=\frac32$.

Odpowiedź: b = 3/2

Zadanie 11 · trudność 2/3

Oblicz wartość wyrażenia $\dfrac{9^{n+1}-3^{2n}}{3^{2n-1}}$ dla dowolnej liczby całkowitej $n$.

Podpowiedź 1

Zapisz $9^{n+1}=3^{2n+2}$.

Podpowiedź 2

Wyłącz $3^{2n}$ w liczniku.

Rozwiązanie

$9^{n+1}=3^{2n}\cdot 9$.

Licznik: $3^{2n}(9-1)=8\cdot 3^{2n}$.

Dzielimy przez $3^{2n-1}$: $8\cdot 3=24$.

Odpowiedź: 24

Zadanie 12 · trudność 2/3

Które z liczb jest większa: $3^{\sqrt{5}}$ czy $3^{2}$? Wpisz większą liczbę.

Podpowiedź 1

Podstawa 3 jest większa od 1, więc funkcja $3^x$ jest rosnąca.

Podpowiedź 2

Porównaj wykładniki: $\sqrt{5}$ i $2=\sqrt{4}$.

Rozwiązanie

Funkcja $f(x)=3^x$ jest rosnąca, bo $3>1$.

Ponieważ $\sqrt{5}>\sqrt{4}=2$, mamy $3^{\sqrt{5}}>3^2$.

Zatem większa jest $3^{\sqrt{5}}$; poprawna odpowiedź: $3^{\sqrt5}>9$.

Odpowiedź: $3^{\sqrt{5}}$ jest mniejsza, większa jest $3^2=9$

Zadanie 13 · trudność 2/3

Porównaj liczby $\left(\tfrac{2}{3}\right)^{-1{,}5}$ i $\left(\tfrac{2}{3}\right)^{-2}$. Ile wynosi większa z nich?

Podpowiedź 1

Podstawa $\tfrac23$ należy do przedziału $(0,1)$, więc funkcja jest malejąca.

Podpowiedź 2

Mniejszy wykładnik daje większą wartość.

Rozwiązanie

Funkcja $f(x)=(\tfrac23)^x$ jest malejąca, bo $0<\tfrac23<1$.

Skoro $-2<-1{,}5$, to $(\tfrac23)^{-2}>(\tfrac23)^{-1{,}5}$.

Większa jest $(\tfrac23)^{-2}=(\tfrac32)^2=\tfrac94$.

Odpowiedź: $\left(\tfrac23\right)^{-2}=\tfrac94$ jest większa

Zadanie 14 · trudność 2/3

Uporządkuj rosnąco liczby $a=\left(\tfrac12\right)^{\frac13}$, $b=\left(\tfrac12\right)^{\frac12}$, $c=\left(\tfrac12\right)^{-1}$. Podaj wartość największej z nich.

Podpowiedź 1

Podstawa jest mniejsza od 1, więc funkcja maleje.

Podpowiedź 2

Uporządkuj wykładniki: $-1<\tfrac13<\tfrac12$.

Rozwiązanie

Funkcja $(\tfrac12)^x$ jest malejąca.

Wykładniki: $-1<\tfrac13<\tfrac12$, więc wartości układają się odwrotnie: $c>a>b$.

Rosnąco: $b<a<c$, a największa to $c=(\tfrac12)^{-1}=2$.

Odpowiedź: Kolejność: $b<a<c$; największa $c=2$

Zadanie 15 · trudność 2/3

Dana jest funkcja $f(x)=3^x$. Rysunek przedstawia jej wykres. Określ, czy funkcja jest rosnąca, czy malejąca, oraz podaj jej zbiór wartości i wartość $f(-1)$. W odpowiedzi podaj $f(-1)$.

Podpowiedź 1

Podstawa $a=3>1$, więc funkcja jest rosnąca.

Podpowiedź 2

Oblicz $3^{-1}=\frac{1}{3}$.

Rozwiązanie

Podstawa $a=3>1$, więc funkcja jest rosnąca.

Wykres leży nad osią $Ox$, zbiór wartości to $(0,\infty)$.

$f(-1)=3^{-1}=\frac13$.

Odpowiedź: Funkcja rosnąca, zbiór wartości $(0,\infty)$, $f(-1)=\frac{1}{3}$

Zadanie 16 · trudność 2/3

Dana jest funkcja $f(x)=\left(\frac{1}{2}\right)^x$. Rysunek przedstawia jej wykres. Określ monotoniczność funkcji i oblicz $f(-3)$.

Podpowiedź 1

Podstawa $a=\frac12\in(0,1)$, więc funkcja maleje.

Podpowiedź 2

$\left(\frac12\right)^{-3}=2^3$.

Rozwiązanie

Podstawa $\frac12$ należy do przedziału $(0,1)$, więc funkcja jest malejąca.

$f(-3)=\left(\frac12\right)^{-3}=2^3=8$.

Odpowiedź: Funkcja malejąca, $f(-3)=8$

Zadanie 17 · trudność 2/3

Dana jest funkcja $f(x)=2^{x}-4$. Rysunek przedstawia jej wykres. Podaj zbiór wartości funkcji, równanie asymptoty poziomej oraz miejsce zerowe. W odpowiedzi podaj miejsce zerowe.

Podpowiedź 1

Wykres $2^x$ przesunięto o 4 w dół.

Podpowiedź 2

Rozwiąż $2^x=4$.

Rozwiązanie

Wykres $y=2^x$ przesunięto o 4 jednostki w dół, więc asymptota to $y=-4$, a zbiór wartości $(-4,\infty)$.

$2^x-4=0\Rightarrow 2^x=4\Rightarrow x=2$.

Odpowiedź: Zbiór wartości $(-4,\infty)$, asymptota $y=-4$, miejsce zerowe $x=2$

Zadanie 18 · trudność 2/3

Rozwiąż równanie $2^{x+3}=64$.

Podpowiedź 1

Zapisz 64 jako potęgę liczby 2.

Podpowiedź 2

Porównaj wykładniki: $x+3=6$.

Rozwiązanie

Mamy $64=2^6$, więc równanie ma postać $2^{x+3}=2^6$.

Funkcja wykładnicza jest różnowartościowa, więc $x+3=6$.

Stąd $x=3$.

Odpowiedź: x=3

Zadanie 19 · trudność 2/3

Rozwiąż równanie $9^{x-1}=\left(\frac{1}{3}\right)^{2x+4}$.

Podpowiedź 1

Zapisz obie strony jako potęgi liczby 3: $9=3^2$, $\frac13=3^{-1}$.

Podpowiedź 2

Porównaj wykładniki: $2(x-1)=-(2x+4)$.

Rozwiązanie

Lewa strona: $9^{x-1}=3^{2x-2}$. Prawa strona: $\left(\frac13\right)^{2x+4}=3^{-2x-4}$.

Z równości podstaw: $2x-2=-2x-4$.

Stąd $4x=-2$, czyli $x=-\frac12$.

Odpowiedź: x=-1/2

Zadanie 20 · trudność 2/3

Rozwiąż równanie $4^x-5\cdot 2^x+4=0$.

Podpowiedź 1

Zapisz $4^x=(2^x)^2$ i podstaw $t=2^x$, $t>0$.

Podpowiedź 2

Rozwiąż równanie kwadratowe $t^2-5t+4=0$.

Rozwiązanie

Podstawiamy $t=2^x>0$: $t^2-5t+4=0$.

$\Delta=25-16=9$, więc $t=1$ lub $t=4$. Oba rozwiązania są dodatnie.

$2^x=1$ daje $x=0$, a $2^x=4$ daje $x=2$.

Odpowiedź: x=0 lub x=2

Zadanie 21 · trudność 2/3

Rozwiąż równanie $3^{x+2}+3^x=270$.

Podpowiedź 1

Wyłącz $3^x$ przed nawias: $3^{x+2}=9\cdot 3^x$.

Podpowiedź 2

Otrzymasz $10\cdot 3^x=270$.

Rozwiązanie

Przekształcamy: $9\cdot 3^x+3^x=270$, czyli $10\cdot 3^x=270$.

Dzielimy przez 10: $3^x=27$.

Ponieważ $27=3^3$, to $x=3$.

Odpowiedź: x=3

Zadanie 22 · trudność 2/3

Dana jest funkcja $f(x)=\log_2(x-1)$, której wykres przedstawiono na rysunku. Podaj dziedzinę funkcji $f$ oraz równanie jej asymptoty pionowej.

Podpowiedź 1

Argument logarytmu musi być dodatni: $x-1>0$.

Podpowiedź 2

Wykres przesunięto o 1 w prawo względem $y=\log_2 x$.

Rozwiązanie

Warunek: $x-1>0$, czyli $x>1$.

Dziedzina: $D=(1,+\infty)$.

Wykres $y=\log_2 x$ przesunięto o wektor $[1,0]$, więc asymptota pionowa to $x=1$.

Odpowiedź: D=(1,+∞), asymptota x=1

Zadanie 23 · trudność 2/3

Wyznacz dziedzinę funkcji $f(x)=\log_3(6-2x)$ i określ jej monotoniczność. Podaj największą liczbę całkowitą należącą do dziedziny.

Podpowiedź 1

Rozwiąż nierówność $6-2x>0$.

Podpowiedź 2

Funkcja wewnętrzna jest malejąca, a logarytm o podstawie 3 rosnący.

Rozwiązanie

$6-2x>0$, więc $x<3$, czyli $D=(-\infty,3)$.

Funkcja $6-2x$ jest malejąca, a $\log_3$ rosnący, więc $f$ jest malejąca.

Największa liczba całkowita mniejsza od 3 to 2.

Odpowiedź: D=(-∞,3), funkcja malejąca, największa liczba całkowita to 2

Zadanie 24 · trudność 2/3

Wykres funkcji $f(x)=\log_a x$ przechodzi przez punkt $A=(9,-2)$ (zob. rysunek). Wyznacz $a$, określ monotoniczność funkcji i oblicz $f\left(\tfrac{1}{3}\right)$.

Podpowiedź 1

Podstaw: $\log_a 9=-2$, czyli $a^{-2}=9$.

Podpowiedź 2

Dla $a\in(0,1)$ funkcja logarytmiczna jest malejąca.

Rozwiązanie

$a^{-2}=9$, więc $a^2=\tfrac19$, a ponieważ $a>0$, $a=\tfrac13$.

Podstawa jest z przedziału $(0,1)$, więc funkcja jest malejąca.

$f(\tfrac13)=\log_{1/3}\tfrac13=1$.

Odpowiedź: a=1/3, funkcja malejąca, f(1/3)=1

Zadanie 25 · trudność 2/3

Dana jest funkcja $f(x)=\log_{\frac12}(x^2-4x+3)$. Wyznacz dziedzinę funkcji $f$ oraz rozwiąż nierówność $f(x)\ge 0$. Na rysunku zaznaczono parabolę $y=x^2-4x+3$.

Podpowiedź 1

Dziedzina: $x^2-4x+3>0$. Dla podstawy $\tfrac12$ nierówność $\log_{1/2}t\ge0$ oznacza $0<t\le1$.

Podpowiedź 2

Rozwiąż $x^2-4x+2\le0$.

Rozwiązanie

$x^2-4x+3=(x-1)(x-3)>0$, więc $D=(-\infty,1)\cup(3,+\infty)$.

$\log_{1/2}t\ge0 \iff 0<t\le1$, więc $x^2-4x+3\le1$, czyli $x^2-4x+2\le0$.

Pierwiastki: $2\pm\sqrt2$, zatem $x\in[2-\sqrt2,\,2+\sqrt2]$.

Część wspólna z dziedziną: $x\in[2-\sqrt2,1)\cup(3,2+\sqrt2]$.

Odpowiedź: D=(-∞,1)∪(3,+∞); f(x)≥0 dla x∈[2-√2,1)∪(3,2+√2]

Zadanie 26 · trudność 3/3

Oblicz wartość wyrażenia $\log_3 54-\log_3 2$.

Podpowiedź 1

Skorzystaj ze wzoru na różnicę logarytmów: $\log_a x-\log_a y=\log_a\frac{x}{y}$.

Podpowiedź 2

Oblicz iloraz pod logarytmem i zapisz go jako potęgę liczby 3.

Rozwiązanie

Stosujemy wzór na różnicę logarytmów: $\log_3 54-\log_3 2=\log_3\frac{54}{2}$.

Mamy $\log_3 27$.

Ponieważ $27=3^3$, wynik to 3.

Odpowiedź: 3

Zadanie 27 · trudność 3/3

Oblicz wartość wyrażenia $2\log_5 10+\log_5 \frac{1}{4}$.

Podpowiedź 1

Użyj wzoru $n\log_a x=\log_a x^n$.

Podpowiedź 2

Połącz logarytmy w jeden, korzystając ze wzoru na sumę.

Rozwiązanie

$2\log_5 10=\log_5 100$.

$\log_5 100+\log_5\frac14=\log_5 25$.

Ponieważ $25=5^2$, wynik to 2.

Odpowiedź: 2

Zadanie 28 · trudność 3/3

Oblicz wartość wyrażenia $\log_2 24+\log_4 4-\log_2 3+\log_{\frac12} 4$.

Podpowiedź 1

Zapisz $\log_{\frac12}4=-\log_2 4$.

Podpowiedź 2

Połącz $\log_2 24-\log_2 3=\log_2 8$.

Rozwiązanie

$\log_2 24-\log_2 3=\log_2 8=3$.

$\log_4 4=1$.

$\log_{\frac12}4=-2$.

Suma: $3+1-2=2$.

Odpowiedź: 2

Zadanie 29 · trudność 3/3

Rozwiąż równanie $\log_2(x+3)+\log_2(x-3)=4$.

Podpowiedź 1

Dziedzina: x+3>0 i x-3>0, czyli x>3.

Podpowiedź 2

Zastosuj wzór na sumę logarytmów: $\log_2((x+3)(x-3))=4$.

Rozwiązanie

Dziedzina: $x>3$.

Z własności logarytmów: $\log_2(x^2-9)=4$, więc $x^2-9=16$.

Stąd $x^2=25$, czyli $x=5$ lub $x=-5$.

Dziedzinie spełnia tylko $x=5$.

Odpowiedź: x=5

Zadanie 30 · trudność 3/3

Rozwiąż równanie $\log_3(x^2-8x)=2$.

Podpowiedź 1

Dziedzina: $x^2-8x>0$, czyli $x<0$ lub $x>8$.

Podpowiedź 2

Zapisz $x^2-8x=3^2$.

Rozwiązanie

Dziedzina: $x(x-8)>0$, czyli $x\in(-\infty,0)\cup(8,\infty)$.

Równanie: $x^2-8x=9$, czyli $x^2-8x-9=0$.

$(x-9)(x+1)=0$, więc $x=9$ lub $x=-1$.

Oba rozwiązania należą do dziedziny.

Odpowiedź: x=9 lub x=-1

Zadanie 31 · trudność 3/3

Rozwiąż równanie $\log_2(x-1)+\log_2(x-4)=\log_2(3x-9)$ .

Podpowiedź 1

Dziedzina: x>1, x>4, x>3, czyli x>4.

Podpowiedź 2

Po lewej stronie zastosuj wzór na sumę logarytmów i porównaj argumenty.

Rozwiązanie

Dziedzina: $x>4$.

$\log_2((x-1)(x-4))=\log_2(3x-9)$, więc $x^2-5x+4=3x-9$.

$x^2-8x+13=0$, $\Delta=64-52=12$, $x=4\pm\sqrt3$.

Dla $x=4+\sqrt3$ mamy $x>4$, a $4-\sqrt3<4$ odpada.

Poprawka: rozwiązaniem jest $x=4+\sqrt3$.

Odpowiedź: x=5

Zadanie 32 · trudność 3/3

Rozwiąż równanie $\log_2^2 x-3\log_2 x+2=0$ (czyli $(\log_2 x)^2-3\log_2 x+2=0$).

Podpowiedź 1

Dziedzina: x>0. Podstaw $t=\log_2 x$.

Podpowiedź 2

Rozwiąż $t^2-3t+2=0$.

Rozwiązanie

Dziedzina: $x>0$.

Podstawienie $t=\log_2 x$: $t^2-3t+2=0$, więc $t=1$ lub $t=2$.

Stąd $x=2^1=2$ lub $x=2^2=4$.

Oba należą do dziedziny.

Odpowiedź: x=2 lub x=4

Zadanie 33 · trudność 3/3

Wykres funkcji $g(x)=2^{x-3}+1$ powstał z wykresu funkcji $f(x)=2^x$ przez przesunięcie o wektor $[p,q]$. Podaj $p+q$ oraz równanie asymptoty poziomej wykresu $g$. Na rysunku narysowano wykres $g$.

Podpowiedź 1

Wykres $f(x-p)+q$ jest przesunięty o wektor $[p,q]$.

Podpowiedź 2

Asymptota $y=0$ przesuwa się o $q$ w górę.

Rozwiązanie

Funkcja ma postać $f(x-3)+1$, więc $p=3$, $q=1$.

Zatem $p+q=4$.

Asymptota $y=0$ przechodzi w $y=1$.

Odpowiedź: p+q=4, asymptota y=1

Zadanie 34 · trudność 3/3

Wykres funkcji $f(x)=\log_2 x$ przesunięto o 2 jednostki w lewo i o 3 jednostki w dół, otrzymując wykres funkcji $g$. Podaj wzór $g$, jej dziedzinę oraz równanie asymptoty pionowej. Na rysunku zaznaczono asymptotę i punkt $(2,-1)$ leżący na wykresie $g$.

Podpowiedź 1

Przesunięcie w lewo o 2 daje $x+2$ pod logarytmem.

Podpowiedź 2

Dziedzina: $x+2>0$.

Rozwiązanie

$g(x)=\log_2(x+2)-3$.

Dziedzina: $x+2>0$, czyli $x>-2$.

Asymptota pionowa: $x=-2$. Sprawdzenie: $g(2)=\log_2 4-3=-1$.

Odpowiedź: g(x)=log_2(x+2)-3, dziedzina (-2,∞), asymptota x=-2

Zadanie 35 · trudność 3/3

Wykres funkcji $f(x)=3^x$ odbito symetrycznie względem osi $Ox$, a następnie przesunięto o 2 jednostki w górę, otrzymując wykres $g$. Podaj wzór $g$, jej zbiór wartości i miejsce zerowe. Na rysunku przedstawiono wykres $g$.

Podpowiedź 1

Odbicie względem $Ox$: $-f(x)$.

Podpowiedź 2

Miejsce zerowe: $3^x=2$.

Rozwiązanie

Po odbiciu $y=-3^x$, po przesunięciu $g(x)=2-3^x$.

Ponieważ $3^x>0$, mamy $g(x)<2$, więc ZW $=(-\infty,2)$.

$2-3^x=0\Rightarrow x=\log_3 2$.

Odpowiedź: g(x)=2-3^x, ZW (-∞,2), x=log_3 2

Zadanie 36 · trudność 3/3

Wykres funkcji $f(x)=\log_{\frac12}x$ przekształcono: najpierw odbito symetrycznie względem osi $Oy$, potem przesunięto o 1 jednostkę w prawo. Otrzymano wykres $g$. Podaj wzór $g$, dziedzinę, asymptotę pionową oraz określ monotoniczność $g$. Na rysunku narysowano $g$ i punkt $(0,0)$.

Podpowiedź 1

Odbicie względem $Oy$: $f(-x)$; przesunięcie w prawo o 1: zamiana $x$ na $x-1$.

Podpowiedź 2

Odbicie funkcji malejącej daje rosnącą.

Rozwiązanie

Po odbiciu: $\log_{1/2}(-x)$; po przesunięciu: $g(x)=\log_{1/2}(-(x-1))=\log_{1/2}(1-x)$.

Dziedzina: $1-x>0$, czyli $x<1$; asymptota $x=1$.

Funkcja $f$ była malejąca, odbicie względem $Oy$ zmienia monotoniczność, więc $g$ jest rosnąca. Sprawdzenie: $g(0)=0$.

Odpowiedź: g(x)=log_{1/2}(1-x), dziedzina (-∞,1), asymptota x=1, g rosnąca

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.