Funkcja wykładnicza i funkcja logarytmiczna — liceum 3
Wzrost liczby bakterii, oprocentowanie na lokacie, rozpad pierwiastków – wszędzie tam, gdzie coś zmienia się „razy tyle samo” w równych odstępach czasu, pojawia się funkcja wykładnicza. Logarytm pozwala odpowiedzieć na pytanie odwrotne: po jakim czasie? W tym dziale poznasz obie funkcje, ich własności i nauczysz się rozwiązywać równania i nierówności z ich udziałem.
Potęga o wykładniku rzeczywistym
Znasz już potęgi z wykładnikiem całkowitym. Rozszerzamy je krok po kroku.
Wykładnik wymierny: dla $a>0$, liczby całkowitej $m$ i naturalnej $n\ge 2$:
$$a^{\frac{m}{n}}=\sqrt[n]{a^m}.$$
Wykładnik niewymierny (np. $2^{\sqrt2}$) określamy jako liczbę, do której zbliżają się potęgi $2^{1{,}4},\ 2^{1{,}41},\ 2^{1{,}414},\dots$ Nie musisz liczyć jej ręcznie, ale wiesz, że istnieje i leży we właściwym miejscu na osi.
Podstawa musi być dodatnia. Dla ujemnych podstaw wyrażenie typu $(-8)^{1/2}$ nie ma sensu w liczbach rzeczywistych, a $(-8)^{1/3}$ zapisywanie ułamkiem prowadziłoby do sprzeczności. Dlatego umawiamy się: $a>0$.
Prawa działań na potęgach
Dla $a,b>0$ i dowolnych liczb rzeczywistych $x,y$:
Skąd to się bierze? Dla wykładników naturalnych: $a^2\cdot a^3=(a\cdot a)(a\cdot a\cdot a)=a^5$ – po prostu liczymy czynniki. Rozszerzając potęgi na wykładniki wymierne i rzeczywiste, dobieramy definicję tak, by te prawa nadal działały.
Przykład 1: potęgi i upraszczanie
a) Oblicz $27^{\frac23}$.
$27=3^3$, więc $27^{\frac23}=(3^3)^{\frac23}=3^{2}=9$.
b) Uprość $\dfrac{4^{x+1}\cdot 2^{x}}{8^{x}}$.
Zapisujemy wszystko o podstawie 2: $4^{x+1}=2^{2x+2}$, $8^x=2^{3x}$.
Funkcją wykładniczą nazywamy $f(x)=a^x$, gdzie $a>0$ i $a\ne1$.
Własności:
- dziedzina: $\mathbb{R}$, zbiór wartości: $(0,+\infty)$ – wykres leży nad osią $Ox$,
- przechodzi przez punkt $(0,1)$, bo $a^0=1$,
- dla $a>1$ funkcja jest rosnąca, dla $0<a<1$ malejąca,
- nie ma miejsc zerowych, oś $Ox$ jest asymptotą poziomą.
Wniosek do porównywania: dla $a>1$ z $a^x<a^y$ wynika $x<y$; dla $0<a<1$ nierówność się odwraca. Np. $\left(\tfrac12\right)^3<\left(\tfrac12\right)^2$.
Równania i nierówności wykładnicze
Sprowadzamy obie strony do tej samej podstawy. Ponieważ funkcja wykładnicza jest różnowartościowa:
$$a^{f(x)}=a^{g(x)}\iff f(x)=g(x).$$
Dla nierówności: gdy $a>1$, znak nierówności zostaje; gdy $0<a<1$, zmienia się na przeciwny.
Przykład 2: równanie i nierówność
a) Rozwiąż $9^{x-1}=27$.
$3^{2(x-1)}=3^3$, więc $2x-2=3$, czyli $x=\tfrac52$.
b) Rozwiąż $\left(\tfrac15\right)^{2x}\ge\dfrac1{125}$.
$\dfrac1{125}=\left(\tfrac15\right)^3$. Podstawa $\tfrac15<1$, więc funkcja maleje i znak się odwraca: $2x\le3$, czyli $x\le\tfrac32$.
Logarytm
Logarytmem przy podstawie $a$ z liczby $b$ nazywamy wykładnik, do którego trzeba podnieść $a$, by dostać $b$:
$$\log_a b=x\iff a^x=b,$$
przy założeniach $a>0,\ a\ne1,\ b>0$.
Przykłady: $\log_2 32=5$, bo $2^5=32$; $\log_{3}\tfrac19=-2$, bo $3^{-2}=\tfrac19$.
Dlaczego $b>0$? Potęga o dodatniej podstawie jest zawsze dodatnia, więc nie da się dostać zera ani liczby ujemnej. Zawsze $\log_a1=0$ i $\log_a a=1$.
Uzasadnienie pierwszego: niech $\log_a x=m$, $\log_a y=n$, czyli $x=a^m$, $y=a^n$. Wtedy $xy=a^{m+n}$, więc $\log_a(xy)=m+n$. Logarytm zamienia mnożenie na dodawanie, tak jak wykładniki przy mnożeniu potęg. Pozostałe wzory wynikają analogicznie z praw $\frac{a^m}{a^n}=a^{m-n}$ i $(a^m)^p=a^{mp}$.
Funkcja logarytmiczna $f(x)=\log_a x$ ($a>0,\ a\ne1$) jest odwrotna do $a^x$, więc jej wykres to odbicie wykresu $a^x$ względem prostej $y=x$.
- dziedzina: $(0,+\infty)$, zbiór wartości: $\mathbb{R}$,
- miejsce zerowe: $x=1$, asymptota pionowa: oś $Oy$,
- dla $a>1$ rosnąca, dla $0<a<1$ malejąca.
Przekształcenia: $\log_a(x-p)+q$ to przesunięcie o $p$ w prawo i $q$ w górę; dziedzina staje się $(p,+\infty)$, asymptota $x=p$.
Równania: najpierw dziedzina, potem sprowadzenie do postaci $\log_a f(x)=\log_a g(x)\Rightarrow f(x)=g(x)$ i sprawdzenie, czy rozwiązania należą do dziedziny.
Przykład: $\log_2(x-1)+\log_2(x+1)=3$. Dziedzina: $x>1$. Mamy $\log_2(x^2-1)=3$, więc $x^2-1=8$, $x=\pm3$. Dziedzinę spełnia tylko $x=3$.
Typowe błędy
- Ujemna podstawa potęgi przy wykładniku rzeczywistym – zawsze zakładaj $a>0$.
- Logarytm z liczby niedodatniej: $\log_2(-4)$ nie istnieje.
- $\log_a(x+y)\ne\log_a x+\log_a y$. Wzór dotyczy iloczynu, nie sumy.
- Brak dziedziny w równaniu logarytmicznym – fałszywe pierwiastki (jak $x=-3$ wyżej).
- Przesunięcia: $\log_2(x+3)$ przesuwa wykres o 3 w lewo, nie w prawo.
- Zapominanie o zmianie znaku nierówności przy podstawie z przedziału $(0,1)$.
Podsumowanie: $a^x$ i $\log_a x$ są wzajemnie odwrotne; obie są rosnące dla $a>1$ i malejące dla $0<a<1$; prawa potęg przechodzą na logarytmy jako wzory na sumę, różnicę i wielokrotność.
Zadania (36)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Oblicz wartość potęgi $27^{\frac{2}{3}}$.
Podpowiedź 1
Zapisz $27$ jako potęgę liczby $3$.
Podpowiedź 2
Skorzystaj ze wzoru $(a^m)^n=a^{mn}$.
Rozwiązanie
Zapisujemy $27=3^3$.
Wtedy $27^{\frac{2}{3}}=(3^3)^{\frac{2}{3}}=3^2$.
Zatem wynik to $9$.
Odpowiedź: 9
Zadanie 2 · trudność 1/3
Oblicz wartość wyrażenia $16^{\frac{3}{4}}+81^{\frac{1}{4}}$.
Podpowiedź 1
Zapisz $16=2^4$ oraz $81=3^4$.
Podpowiedź 2
Oblicz osobno każdy składnik.
Rozwiązanie
$16^{\frac{3}{4}}=(2^4)^{\frac{3}{4}}=2^3=8$.
$81^{\frac{1}{4}}=(3^4)^{\frac{1}{4}}=3$.
Suma: $8+3=11$.
Odpowiedź: 11
Zadanie 3 · trudność 1/3
Oblicz wartość potęgi $\left(\frac{8}{27}\right)^{-\frac{2}{3}}$.
Oblicz wartość wyrażenia $\dfrac{2^{5}\cdot 4^{3}}{8^{2}}$.
Podpowiedź 1
Zapisz wszystkie potęgi o podstawie 2.
Podpowiedź 2
Skorzystaj z $a^m\cdot a^n=a^{m+n}$ oraz $a^m:a^n=a^{m-n}$.
Rozwiązanie
$4^3=2^6$, $8^2=2^6$.
Wyrażenie to $\dfrac{2^5\cdot 2^6}{2^6}=2^5$.
$2^5=32$.
Odpowiedź: 32
Zadanie 10 · trudność 2/3
Uprość wyrażenie $\dfrac{(3x^{2})^{3}\cdot x^{-4}}{9x^{0,5}}$ dla $x>0$ i podaj wynik w postaci $a\cdot x^{b}$. Podaj $b$.
Podpowiedź 1
$(3x^2)^3=27x^6$.
Podpowiedź 2
Odejmij wykładniki: $6-4-0{,}5$.
Rozwiązanie
Licznik: $27x^6\cdot x^{-4}=27x^2$.
Dzielimy przez $9x^{0,5}$: $3x^{2-0,5}=3x^{1,5}$.
Zatem $a=3$, $b=\frac32$.
Odpowiedź: b = 3/2
Zadanie 11 · trudność 2/3
Oblicz wartość wyrażenia $\dfrac{9^{n+1}-3^{2n}}{3^{2n-1}}$ dla dowolnej liczby całkowitej $n$.
Podpowiedź 1
Zapisz $9^{n+1}=3^{2n+2}$.
Podpowiedź 2
Wyłącz $3^{2n}$ w liczniku.
Rozwiązanie
$9^{n+1}=3^{2n}\cdot 9$.
Licznik: $3^{2n}(9-1)=8\cdot 3^{2n}$.
Dzielimy przez $3^{2n-1}$: $8\cdot 3=24$.
Odpowiedź: 24
Zadanie 12 · trudność 2/3
Które z liczb jest większa: $3^{\sqrt{5}}$ czy $3^{2}$? Wpisz większą liczbę.
Podpowiedź 1
Podstawa 3 jest większa od 1, więc funkcja $3^x$ jest rosnąca.
Podpowiedź 2
Porównaj wykładniki: $\sqrt{5}$ i $2=\sqrt{4}$.
Rozwiązanie
Funkcja $f(x)=3^x$ jest rosnąca, bo $3>1$.
Ponieważ $\sqrt{5}>\sqrt{4}=2$, mamy $3^{\sqrt{5}}>3^2$.
Zatem większa jest $3^{\sqrt{5}}$; poprawna odpowiedź: $3^{\sqrt5}>9$.
Odpowiedź: $3^{\sqrt{5}}$ jest mniejsza, większa jest $3^2=9$
Zadanie 13 · trudność 2/3
Porównaj liczby $\left(\tfrac{2}{3}\right)^{-1{,}5}$ i $\left(\tfrac{2}{3}\right)^{-2}$. Ile wynosi większa z nich?
Podpowiedź 1
Podstawa $\tfrac23$ należy do przedziału $(0,1)$, więc funkcja jest malejąca.
Podpowiedź 2
Mniejszy wykładnik daje większą wartość.
Rozwiązanie
Funkcja $f(x)=(\tfrac23)^x$ jest malejąca, bo $0<\tfrac23<1$.
Skoro $-2<-1{,}5$, to $(\tfrac23)^{-2}>(\tfrac23)^{-1{,}5}$.
Większa jest $(\tfrac23)^{-2}=(\tfrac32)^2=\tfrac94$.
Odpowiedź: $\left(\tfrac23\right)^{-2}=\tfrac94$ jest większa
Zadanie 14 · trudność 2/3
Uporządkuj rosnąco liczby $a=\left(\tfrac12\right)^{\frac13}$, $b=\left(\tfrac12\right)^{\frac12}$, $c=\left(\tfrac12\right)^{-1}$. Podaj wartość największej z nich.
Podpowiedź 1
Podstawa jest mniejsza od 1, więc funkcja maleje.
Podpowiedź 2
Uporządkuj wykładniki: $-1<\tfrac13<\tfrac12$.
Rozwiązanie
Funkcja $(\tfrac12)^x$ jest malejąca.
Wykładniki: $-1<\tfrac13<\tfrac12$, więc wartości układają się odwrotnie: $c>a>b$.
Rosnąco: $b<a<c$, a największa to $c=(\tfrac12)^{-1}=2$.
Odpowiedź: Kolejność: $b<a<c$; największa $c=2$
Zadanie 15 · trudność 2/3
Dana jest funkcja $f(x)=3^x$. Rysunek przedstawia jej wykres. Określ, czy funkcja jest rosnąca, czy malejąca, oraz podaj jej zbiór wartości i wartość $f(-1)$. W odpowiedzi podaj $f(-1)$.
Podpowiedź 1
Podstawa $a=3>1$, więc funkcja jest rosnąca.
Podpowiedź 2
Oblicz $3^{-1}=\frac{1}{3}$.
Rozwiązanie
Podstawa $a=3>1$, więc funkcja jest rosnąca.
Wykres leży nad osią $Ox$, zbiór wartości to $(0,\infty)$.
$f(-1)=3^{-1}=\frac13$.
Odpowiedź: Funkcja rosnąca, zbiór wartości $(0,\infty)$, $f(-1)=\frac{1}{3}$
Zadanie 16 · trudność 2/3
Dana jest funkcja $f(x)=\left(\frac{1}{2}\right)^x$. Rysunek przedstawia jej wykres. Określ monotoniczność funkcji i oblicz $f(-3)$.
Podpowiedź 1
Podstawa $a=\frac12\in(0,1)$, więc funkcja maleje.
Podpowiedź 2
$\left(\frac12\right)^{-3}=2^3$.
Rozwiązanie
Podstawa $\frac12$ należy do przedziału $(0,1)$, więc funkcja jest malejąca.
$f(-3)=\left(\frac12\right)^{-3}=2^3=8$.
Odpowiedź: Funkcja malejąca, $f(-3)=8$
Zadanie 17 · trudność 2/3
Dana jest funkcja $f(x)=2^{x}-4$. Rysunek przedstawia jej wykres. Podaj zbiór wartości funkcji, równanie asymptoty poziomej oraz miejsce zerowe. W odpowiedzi podaj miejsce zerowe.
Podpowiedź 1
Wykres $2^x$ przesunięto o 4 w dół.
Podpowiedź 2
Rozwiąż $2^x=4$.
Rozwiązanie
Wykres $y=2^x$ przesunięto o 4 jednostki w dół, więc asymptota to $y=-4$, a zbiór wartości $(-4,\infty)$.
$2^x-4=0\Rightarrow 2^x=4\Rightarrow x=2$.
Odpowiedź: Zbiór wartości $(-4,\infty)$, asymptota $y=-4$, miejsce zerowe $x=2$
Zadanie 18 · trudność 2/3
Rozwiąż równanie $2^{x+3}=64$.
Podpowiedź 1
Zapisz 64 jako potęgę liczby 2.
Podpowiedź 2
Porównaj wykładniki: $x+3=6$.
Rozwiązanie
Mamy $64=2^6$, więc równanie ma postać $2^{x+3}=2^6$.
Funkcja wykładnicza jest różnowartościowa, więc $x+3=6$.
Zapisz obie strony jako potęgi liczby 3: $9=3^2$, $\frac13=3^{-1}$.
Podpowiedź 2
Porównaj wykładniki: $2(x-1)=-(2x+4)$.
Rozwiązanie
Lewa strona: $9^{x-1}=3^{2x-2}$. Prawa strona: $\left(\frac13\right)^{2x+4}=3^{-2x-4}$.
Z równości podstaw: $2x-2=-2x-4$.
Stąd $4x=-2$, czyli $x=-\frac12$.
Odpowiedź: x=-1/2
Zadanie 20 · trudność 2/3
Rozwiąż równanie $4^x-5\cdot 2^x+4=0$.
Podpowiedź 1
Zapisz $4^x=(2^x)^2$ i podstaw $t=2^x$, $t>0$.
Podpowiedź 2
Rozwiąż równanie kwadratowe $t^2-5t+4=0$.
Rozwiązanie
Podstawiamy $t=2^x>0$: $t^2-5t+4=0$.
$\Delta=25-16=9$, więc $t=1$ lub $t=4$. Oba rozwiązania są dodatnie.
$2^x=1$ daje $x=0$, a $2^x=4$ daje $x=2$.
Odpowiedź: x=0 lub x=2
Zadanie 21 · trudność 2/3
Rozwiąż równanie $3^{x+2}+3^x=270$.
Podpowiedź 1
Wyłącz $3^x$ przed nawias: $3^{x+2}=9\cdot 3^x$.
Podpowiedź 2
Otrzymasz $10\cdot 3^x=270$.
Rozwiązanie
Przekształcamy: $9\cdot 3^x+3^x=270$, czyli $10\cdot 3^x=270$.
Dzielimy przez 10: $3^x=27$.
Ponieważ $27=3^3$, to $x=3$.
Odpowiedź: x=3
Zadanie 22 · trudność 2/3
Dana jest funkcja $f(x)=\log_2(x-1)$, której wykres przedstawiono na rysunku. Podaj dziedzinę funkcji $f$ oraz równanie jej asymptoty pionowej.
Podpowiedź 1
Argument logarytmu musi być dodatni: $x-1>0$.
Podpowiedź 2
Wykres przesunięto o 1 w prawo względem $y=\log_2 x$.
Rozwiązanie
Warunek: $x-1>0$, czyli $x>1$.
Dziedzina: $D=(1,+\infty)$.
Wykres $y=\log_2 x$ przesunięto o wektor $[1,0]$, więc asymptota pionowa to $x=1$.
Odpowiedź: D=(1,+∞), asymptota x=1
Zadanie 23 · trudność 2/3
Wyznacz dziedzinę funkcji $f(x)=\log_3(6-2x)$ i określ jej monotoniczność. Podaj największą liczbę całkowitą należącą do dziedziny.
Podpowiedź 1
Rozwiąż nierówność $6-2x>0$.
Podpowiedź 2
Funkcja wewnętrzna jest malejąca, a logarytm o podstawie 3 rosnący.
Rozwiązanie
$6-2x>0$, więc $x<3$, czyli $D=(-\infty,3)$.
Funkcja $6-2x$ jest malejąca, a $\log_3$ rosnący, więc $f$ jest malejąca.
Największa liczba całkowita mniejsza od 3 to 2.
Odpowiedź: D=(-∞,3), funkcja malejąca, największa liczba całkowita to 2
Zadanie 24 · trudność 2/3
Wykres funkcji $f(x)=\log_a x$ przechodzi przez punkt $A=(9,-2)$ (zob. rysunek). Wyznacz $a$, określ monotoniczność funkcji i oblicz $f\left(\tfrac{1}{3}\right)$.
Podpowiedź 1
Podstaw: $\log_a 9=-2$, czyli $a^{-2}=9$.
Podpowiedź 2
Dla $a\in(0,1)$ funkcja logarytmiczna jest malejąca.
Rozwiązanie
$a^{-2}=9$, więc $a^2=\tfrac19$, a ponieważ $a>0$, $a=\tfrac13$.
Podstawa jest z przedziału $(0,1)$, więc funkcja jest malejąca.
$f(\tfrac13)=\log_{1/3}\tfrac13=1$.
Odpowiedź: a=1/3, funkcja malejąca, f(1/3)=1
Zadanie 25 · trudność 2/3
Dana jest funkcja $f(x)=\log_{\frac12}(x^2-4x+3)$. Wyznacz dziedzinę funkcji $f$ oraz rozwiąż nierówność $f(x)\ge 0$. Na rysunku zaznaczono parabolę $y=x^2-4x+3$.
Podpowiedź 1
Dziedzina: $x^2-4x+3>0$. Dla podstawy $\tfrac12$ nierówność $\log_{1/2}t\ge0$ oznacza $0<t\le1$.
Podpowiedź 2
Rozwiąż $x^2-4x+2\le0$.
Rozwiązanie
$x^2-4x+3=(x-1)(x-3)>0$, więc $D=(-\infty,1)\cup(3,+\infty)$.
$\log_{1/2}t\ge0 \iff 0<t\le1$, więc $x^2-4x+3\le1$, czyli $x^2-4x+2\le0$.
Pierwiastki: $2\pm\sqrt2$, zatem $x\in[2-\sqrt2,\,2+\sqrt2]$.
Część wspólna z dziedziną: $x\in[2-\sqrt2,1)\cup(3,2+\sqrt2]$.
Odpowiedź: D=(-∞,1)∪(3,+∞); f(x)≥0 dla x∈[2-√2,1)∪(3,2+√2]
Zadanie 26 · trudność 3/3
Oblicz wartość wyrażenia $\log_3 54-\log_3 2$.
Podpowiedź 1
Skorzystaj ze wzoru na różnicę logarytmów: $\log_a x-\log_a y=\log_a\frac{x}{y}$.
Podpowiedź 2
Oblicz iloraz pod logarytmem i zapisz go jako potęgę liczby 3.
Rozwiązanie
Stosujemy wzór na różnicę logarytmów: $\log_3 54-\log_3 2=\log_3\frac{54}{2}$.
Mamy $\log_3 27$.
Ponieważ $27=3^3$, wynik to 3.
Odpowiedź: 3
Zadanie 27 · trudność 3/3
Oblicz wartość wyrażenia $2\log_5 10+\log_5 \frac{1}{4}$.
Podpowiedź 1
Użyj wzoru $n\log_a x=\log_a x^n$.
Podpowiedź 2
Połącz logarytmy w jeden, korzystając ze wzoru na sumę.
Rozwiązanie
$2\log_5 10=\log_5 100$.
$\log_5 100+\log_5\frac14=\log_5 25$.
Ponieważ $25=5^2$, wynik to 2.
Odpowiedź: 2
Zadanie 28 · trudność 3/3
Oblicz wartość wyrażenia $\log_2 24+\log_4 4-\log_2 3+\log_{\frac12} 4$.
Podpowiedź 1
Zapisz $\log_{\frac12}4=-\log_2 4$.
Podpowiedź 2
Połącz $\log_2 24-\log_2 3=\log_2 8$.
Rozwiązanie
$\log_2 24-\log_2 3=\log_2 8=3$.
$\log_4 4=1$.
$\log_{\frac12}4=-2$.
Suma: $3+1-2=2$.
Odpowiedź: 2
Zadanie 29 · trudność 3/3
Rozwiąż równanie $\log_2(x+3)+\log_2(x-3)=4$.
Podpowiedź 1
Dziedzina: x+3>0 i x-3>0, czyli x>3.
Podpowiedź 2
Zastosuj wzór na sumę logarytmów: $\log_2((x+3)(x-3))=4$.
Rozwiązanie
Dziedzina: $x>3$.
Z własności logarytmów: $\log_2(x^2-9)=4$, więc $x^2-9=16$.
Stąd $x^2=25$, czyli $x=5$ lub $x=-5$.
Dziedzinie spełnia tylko $x=5$.
Odpowiedź: x=5
Zadanie 30 · trudność 3/3
Rozwiąż równanie $\log_3(x^2-8x)=2$.
Podpowiedź 1
Dziedzina: $x^2-8x>0$, czyli $x<0$ lub $x>8$.
Podpowiedź 2
Zapisz $x^2-8x=3^2$.
Rozwiązanie
Dziedzina: $x(x-8)>0$, czyli $x\in(-\infty,0)\cup(8,\infty)$.
Podstawienie $t=\log_2 x$: $t^2-3t+2=0$, więc $t=1$ lub $t=2$.
Stąd $x=2^1=2$ lub $x=2^2=4$.
Oba należą do dziedziny.
Odpowiedź: x=2 lub x=4
Zadanie 33 · trudność 3/3
Wykres funkcji $g(x)=2^{x-3}+1$ powstał z wykresu funkcji $f(x)=2^x$ przez przesunięcie o wektor $[p,q]$. Podaj $p+q$ oraz równanie asymptoty poziomej wykresu $g$. Na rysunku narysowano wykres $g$.
Podpowiedź 1
Wykres $f(x-p)+q$ jest przesunięty o wektor $[p,q]$.
Podpowiedź 2
Asymptota $y=0$ przesuwa się o $q$ w górę.
Rozwiązanie
Funkcja ma postać $f(x-3)+1$, więc $p=3$, $q=1$.
Zatem $p+q=4$.
Asymptota $y=0$ przechodzi w $y=1$.
Odpowiedź: p+q=4, asymptota y=1
Zadanie 34 · trudność 3/3
Wykres funkcji $f(x)=\log_2 x$ przesunięto o 2 jednostki w lewo i o 3 jednostki w dół, otrzymując wykres funkcji $g$. Podaj wzór $g$, jej dziedzinę oraz równanie asymptoty pionowej. Na rysunku zaznaczono asymptotę i punkt $(2,-1)$ leżący na wykresie $g$.
Podpowiedź 1
Przesunięcie w lewo o 2 daje $x+2$ pod logarytmem.
Wykres funkcji $f(x)=3^x$ odbito symetrycznie względem osi $Ox$, a następnie przesunięto o 2 jednostki w górę, otrzymując wykres $g$. Podaj wzór $g$, jej zbiór wartości i miejsce zerowe. Na rysunku przedstawiono wykres $g$.
Podpowiedź 1
Odbicie względem $Ox$: $-f(x)$.
Podpowiedź 2
Miejsce zerowe: $3^x=2$.
Rozwiązanie
Po odbiciu $y=-3^x$, po przesunięciu $g(x)=2-3^x$.
Ponieważ $3^x>0$, mamy $g(x)<2$, więc ZW $=(-\infty,2)$.
$2-3^x=0\Rightarrow x=\log_3 2$.
Odpowiedź: g(x)=2-3^x, ZW (-∞,2), x=log_3 2
Zadanie 36 · trudność 3/3
Wykres funkcji $f(x)=\log_{\frac12}x$ przekształcono: najpierw odbito symetrycznie względem osi $Oy$, potem przesunięto o 1 jednostkę w prawo. Otrzymano wykres $g$. Podaj wzór $g$, dziedzinę, asymptotę pionową oraz określ monotoniczność $g$. Na rysunku narysowano $g$ i punkt $(0,0)$.
Podpowiedź 1
Odbicie względem $Oy$: $f(-x)$; przesunięcie w prawo o 1: zamiana $x$ na $x-1$.
Podpowiedź 2
Odbicie funkcji malejącej daje rosnącą.
Rozwiązanie
Po odbiciu: $\log_{1/2}(-x)$; po przesunięciu: $g(x)=\log_{1/2}(-(x-1))=\log_{1/2}(1-x)$.
Dziedzina: $1-x>0$, czyli $x<1$; asymptota $x=1$.
Funkcja $f$ była malejąca, odbicie względem $Oy$ zmienia monotoniczność, więc $g$ jest rosnąca. Sprawdzenie: $g(0)=0$.
Odpowiedź: g(x)=log_{1/2}(1-x), dziedzina (-∞,1), asymptota x=1, g rosnąca
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.