Ciąg to uporządkowana lista liczb: pierwsza, druga, trzecia i tak dalej. Spotkasz go w oszczędzaniu, rosnącej racie czy w ułożeniu rzędów w kinie. W tym dziale nauczysz się zapisywać ciągi wzorami, badać ich własności i liczyć sumy.
Ciąg jako funkcja
Ciąg liczbowy to funkcja, której dziedziną jest zbiór liczb naturalnych dodatnich $\{1,2,3,\dots\}$ (ciąg nieskończony) albo jego początkowy fragment $\{1,2,\dots,k\}$ (ciąg skończony).
Wartość ciągu dla numeru $n$ nazywamy n-tym wyrazem i oznaczamy $a_n$. Zamiast pisać $a(3)$, piszemy $a_3$.
Wykres ciągu to zbiór osobnych punktów $(n, a_n)$. Nie łączymy ich linią, bo między numerami 2 i 3 nie ma żadnego wyrazu.
Wzór ogólny i wzór rekurencyjny
Wzór ogólny podaje $a_n$ w zależności od numeru $n$. Dzięki niemu od razu obliczysz dowolny wyraz.
Wzór rekurencyjny podaje pierwszy wyraz (lub kilka pierwszych) oraz regułę, jak z poprzedniego wyrazu dostać następny, np. $a_1=2$, $a_{n+1}=a_n+3$.
W rekurencji, żeby dojść do $a_{50}$, musisz przejść przez wszystkie wcześniejsze wyrazy. Wzór ogólny pozwala skoczyć od razu.
Przykład: wyraz z wzoru ogólnego i rekurencji
Zadanie 1. Dla $a_n=n^2-3n$ oblicz $a_5$.
$a_5=25-15=10$.
Zadanie 2. Ciąg: $a_1=4$, $a_{n+1}=2a_n-1$. Oblicz $a_4$.
Ciąg jest rosnący, gdy $a_{n+1}>a_n$ dla każdego $n$. Jest malejący, gdy $a_{n+1}<a_n$ dla każdego $n$. Gdy $a_{n+1}=a_n$ dla każdego $n$, jest stały.
Najczęściej badamy znak różnicy $a_{n+1}-a_n$. Np. dla $a_n=2n-5$ mamy $a_{n+1}-a_n=2>0$, więc ciąg rośnie.
Po kilku początkowych wyrazach nie wolno wyciągać wniosków. Ciąg $a_n=(n-3)^2$ zaczyna od 4, 1, 0, potem rośnie: 1, 4, 9.
Ciąg arytmetyczny
W ciągu arytmetycznym różnica sąsiednich wyrazów jest stała i równa $r$:
$$a_{n+1}=a_n+r$$
Wzór ogólny:
$$a_n=a_1+(n-1)r$$
Uzasadnienie: od $a_1$ do $a_n$ robimy $n-1$ kroków, każdy o $r$. Środkowy wyraz jest średnią arytmetyczną sąsiednich: $a_n=\frac{a_{n-1}+a_{n+1}}{2}$.
Pomysł (Gauss): zapisz sumę dwa razy, raz odwrotnie. Każda para ustawiona pionowo daje $a_1+a_n$, par jest $n$, a sumę policzyliśmy dwukrotnie, więc dzielimy przez 2.
Przykład: ciąg arytmetyczny
Dane: $a_3=7$, $a_8=22$. Wyznacz $a_1$, $r$ i $S_{10}$.
1. $a_8-a_3=5r=15$, więc $r=3$.
2. $a_1=a_3-2r=7-6=1$.
3. $a_{10}=1+9\cdot3=28$.
4. $S_{10}=\frac{10(1+28)}{2}=145$.
Ciąg geometryczny
W ciągu geometrycznym każdy wyraz powstaje z poprzedniego przez pomnożenie przez stałe $q$:
$$a_{n+1}=q\,a_n,\qquad a_n=a_1q^{n-1}$$
Do $a_n$ robimy $n-1$ mnożeń, stąd wykładnik $n-1$, a nie $n$. Dla wyrazów niezerowych kwadrat środkowego wyrazu to iloczyn sąsiednich: $a_n^2=a_{n-1}a_{n+1}$.
Uzasadnienie: $S_n-qS_n=a_1-a_1q^n$, więc $S_n(1-q)=a_1(1-q^n)$. Dzielić przez $1-q$ można tylko, gdy $q\ne1$. Dla $q=1$ wszystkie wyrazy są równe $a_1$, więc suma to $na_1$.
Przykład: ciąg geometryczny
Dane: $a_2=6$, $a_5=162$. Wyznacz $q$, $a_1$ i $S_6$.
1. $\frac{a_5}{a_2}=q^3=27$, więc $q=3$.
2. $a_1=\frac{a_2}{q}=2$.
3. $S_6=2\cdot\frac{1-3^6}{1-3}=2\cdot\frac{-728}{-2}=728$.
Sprawdzenie: 2+6+18+54+162+486=728.
Typowe błędy
- Łączenie punktów linią. Wykres ciągu to osobne punkty.
- Monotoniczność z kilku wyrazów. Trzeba wykazać nierówność dla każdego $n$.
- Zły wykładnik. Poprawnie $a_n=a_1q^{n-1}$, nie $a_1q^n$.
- Wzór geometryczny dla $q=1$. Mianownik byłby zerem. Użyj $S_n=na_1$.
Podsumowanie: ciąg to funkcja na liczbach naturalnych. Arytmetyczny dodaje stałe $r$, geometryczny mnoży przez stałe $q$. Znasz wzory na wyraz ogólny i sumy obu typów.
Zadania (18)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Ciąg $(a_n)$ jest określony wzorem $a_n = 3n^2 - 5n + 2$ dla $n \ge 1$. Oblicz $a_4$.
Ułamek jest nieskracalny, bo 13 jest liczbą pierwszą niedzielącą 10.
Odpowiedź: $b_7 = \frac{13}{10}$
Zadanie 3 · trudność 1/3
Ciąg $(c_n)$ jest określony wzorem $c_n = (-1)^n\cdot(n^2 - 10) + 2^{n}$ dla $n \ge 1$. Oblicz $c_5$.
Podpowiedź 1
Dla $n=5$ mamy $(-1)^5=-1$.
Podpowiedź 2
Oblicz $-(25-10)+2^5$.
Rozwiązanie
$c_5 = (-1)^5\cdot(25-10) + 2^5$.
$c_5 = -15 + 32 = 17$.
Odpowiedź: $c_5 = 17$
Zadanie 4 · trudność 1/3
Ciąg $(d_n)$ jest określony wzorem $d_n = \sqrt{n^2+144} - \dfrac{n(n-1)}{2}$ dla $n \ge 1$. Oblicz $d_5$.
Podpowiedź 1
Dla $n=5$: $25+144=169$.
Podpowiedź 2
Drugi składnik: $\frac{5\cdot4}{2}$.
Rozwiązanie
$\sqrt{25+144}=\sqrt{169}=13$.
$\frac{5\cdot 4}{2}=10$, więc $d_5 = 13-10 = 3$.
Odpowiedź: $d_5 = 3$
Zadanie 5 · trudność 2/3
Dany jest ciąg $(a_n)$ o pierwszych wyrazach: $3, 7, 11, 15, 19, \dots$. Podaj wzór ogólny tego ciągu i oblicz $a_{20}$.
Podpowiedź 1
Sprawdź, jaka jest różnica między kolejnymi wyrazami.
Podpowiedź 2
Ciąg jest arytmetyczny: $a_n=a_1+(n-1)r$.
Rozwiązanie
Różnice kolejnych wyrazów wynoszą $4$, więc ciąg jest arytmetyczny z $r=4$.
$a_n=3+(n-1)\cdot 4=4n-1$.
$a_{20}=4\cdot 20-1=79$.
Odpowiedź: a_n = 4n-1, a_20 = 79
Zadanie 6 · trudność 2/3
Dany jest ciąg $(a_n)$ o pierwszych wyrazach: $2, 6, 18, 54, 162, \dots$. Podaj wzór ogólny tego ciągu i oblicz $a_6$.
Podpowiedź 1
Podziel każdy wyraz przez poprzedni.
Podpowiedź 2
Ciąg jest geometryczny: $a_n=a_1 q^{n-1}$.
Rozwiązanie
Iloraz kolejnych wyrazów jest stały: $q=3$.
$a_n=2\cdot 3^{n-1}$.
$a_6=2\cdot 3^5=2\cdot 243=486$.
Odpowiedź: a_n = 2\cdot 3^{n-1}, a_6 = 486
Zadanie 7 · trudność 2/3
Dany jest ciąg $(a_n)$ o pierwszych wyrazach: $2, 5, 10, 17, 26, \dots$. Podaj wzór ogólny tego ciągu i oblicz $a_{10}$.
Podpowiedź 1
Porównaj wyrazy z kwadratami liczb naturalnych: $1,4,9,16,25$.
Podpowiedź 2
Każdy wyraz jest o stałą większy od $n^2$.
Rozwiązanie
Różnice kolejnych wyrazów: $3,5,7,9$ – rosną o $2$, więc wzór jest kwadratowy z $n^2$.
Zauważamy, że $a_n-n^2=1$, czyli $a_n=n^2+1$.
$a_{10}=100+1=101$.
Odpowiedź: a_n = n^2+1, a_10 = 101
Zadanie 8 · trudność 2/3
Dany jest ciąg $(a_n)$ o pierwszych wyrazach: $-2, 4, -8, 16, -32, \dots$. Podaj wzór ogólny tego ciągu i oblicz $a_{9}$.
Podpowiedź 1
Podziel każdy wyraz przez poprzedni – ile wynosi iloraz?
Podpowiedź 2
Pierwszy wyraz to $-2$ i iloraz to $-2$.
Rozwiązanie
Iloraz: $q=4:(-2)=-2$, a $a_1=-2$.
$a_n=-2\cdot(-2)^{n-1}=(-2)^n$.
$a_9=(-2)^9=-512$.
Odpowiedź: a_n = (-2)^n, a_9 = -512
Zadanie 9 · trudność 2/3
Ciąg $(a_n)$ jest określony rekurencyjnie: $a_1=3$ oraz $a_{n+1}=2a_n-1$ dla $n\ge 1$. Oblicz $a_5$.
Podpowiedź 1
Oblicz kolejno $a_2$, $a_3$, $a_4$.
Podpowiedź 2
Podstawiaj każdy wyraz do wzoru $a_{n+1}=2a_n-1$.
Rozwiązanie
$a_2=2\cdot3-1=5$.
$a_3=2\cdot5-1=9$, $a_4=2\cdot9-1=17$.
$a_5=2\cdot17-1=33$.
Odpowiedź: $a_5=33$
Zadanie 10 · trudność 2/3
Ciąg $(c_n)$ jest określony: $c_1=2$, $c_{n+1}=\dfrac{c_n+6}{c_n-1}$ dla $n\ge1$. Oblicz $c_4$ i podaj jego wartość.
Podpowiedź 1
Oblicz kolejno $c_2$, $c_3$.
Podpowiedź 2
Uważaj na ułamki.
Rozwiązanie
$c_2=\frac{2+6}{2-1}=8$.
$c_3=\frac{8+6}{8-1}=2$.
$c_4=\frac{2+6}{2-1}=8$; ciąg jest okresowy: 2, 8, 2, 8, ...
Odpowiedź: $c_4=\frac{22}{5}$... sprawdzenie poniżej
Zadanie 11 · trudność 2/3
W ciągu arytmetycznym $(a_n)$ dane są $a_1=4$ oraz różnica $r=3$. Oblicz sumę pierwszych 20 wyrazów tego ciągu.
Podpowiedź 1
Oblicz $a_{20}=a_1+19r$.
Podpowiedź 2
Użyj wzoru $S_n=\frac{a_1+a_n}{2}\cdot n$.
Rozwiązanie
$a_{20}=4+19\cdot3=61$.
$S_{20}=\frac{4+61}{2}\cdot20=65\cdot10=650$.
Odpowiedź: 650
Zadanie 12 · trudność 2/3
Oblicz sumę wszystkich liczb naturalnych dwucyfrowych, które są podzielne przez 7.
Podpowiedź 1
Najmniejsza taka liczba to 14, największa 98. Ile jest wyrazów?
Podpowiedź 2
Wyrazy tworzą ciąg arytmetyczny o różnicy 7.
Rozwiązanie
Ciąg: 14, 21, ..., 98. Z $98=14+(n-1)\cdot7$ mamy $n=13$.
$S_{13}=\frac{14+98}{2}\cdot13=56\cdot13=728$.
Odpowiedź: 728
Zadanie 13 · trudność 3/3
W ciągu geometrycznym $(a_n)$ dane są $a_2=6$ oraz $a_5=162$. Oblicz pierwszy wyraz $a_1$ i iloraz $q$ tego ciągu.
Podpowiedź 1
Podziel równanie $a_5=a_1q^4$ przez $a_2=a_1q$.
Podpowiedź 2
Otrzymasz $q^3=27$.
Rozwiązanie
Z $a_5/a_2=q^3$ mamy $q^3=162/6=27$.
Stąd $q=3$.
Z $a_2=a_1q$ mamy $a_1=6/3=2$.
Odpowiedź: q=3, a_1=2
Zadanie 14 · trudność 3/3
Liczby $x+1$, $x+4$, $x+10$ są kolejnymi wyrazami ciągu geometrycznego. Wyznacz $x$ oraz iloraz tego ciągu.
Podpowiedź 1
Dla trzech kolejnych wyrazów: $b^2=ac$.
Podpowiedź 2
Rozwiąż $(x+4)^2=(x+1)(x+10)$.
Rozwiązanie
$(x+4)^2=(x+1)(x+10)$, czyli $x^2+8x+16=x^2+11x+10$.
Stąd $3x=6$, więc $x=2$.
Wyrazy: 3, 6, 12, więc $q=2$.
Odpowiedź: x=2, q=2
Zadanie 15 · trudność 3/3
W ciągu geometrycznym o wyrazach dodatnich $a_3=12$ oraz $a_5+a_4=72$... Wyznacz iloraz $q$ i pierwszy wyraz $a_1$, jeśli $a_4+a_5=72$ i $a_3=12$.
Podpowiedź 1
Zapisz $a_4=12q$, $a_5=12q^2$.
Podpowiedź 2
Rozwiąż $12q+12q^2=72$, czyli $q^2+q-6=0$.
Rozwiązanie
$12q+12q^2=72 \Rightarrow q^2+q-6=0$.
Pierwiastki: $q=2$ lub $q=-3$; wyrazy dodatnie, więc $q=2$.
$a_1=a_3/q^2=12/4=3$.
Odpowiedź: q=2, a_1=3
Zadanie 16 · trudność 3/3
Suma trzech pierwszych wyrazów rosnącego ciągu geometrycznego jest równa 21, a ich iloczyn jest równy 216. Wyznacz te wyrazy.
Podpowiedź 1
Zapisz wyrazy jako $\frac{b}{q}, b, bq$. Iloczyn to $b^3$.
Podpowiedź 2
Z $b^3=216$ masz $b=6$; potem $6/q+6+6q=21$.
Rozwiązanie
$b^3=216$, więc $b=6$.
$6/q+6q=15$, czyli $2q^2-5q+2=0$.
$q=2$ lub $q=1/2$; ciąg rosnący, więc $q=2$.
Wyrazy: 3, 6, 12.
Odpowiedź: 3, 6, 12
Zadanie 17 · trudność 3/3
Oblicz sumę pięciu początkowych wyrazów ciągu geometrycznego $(a_n)$, w którym $a_1=3$ i $q=2$.
Podpowiedź 1
Skorzystaj ze wzoru $S_n=a_1\cdot\frac{1-q^n}{1-q}$.
Podpowiedź 2
Oblicz $2^5=32$.
Rozwiązanie
Podstawiamy do wzoru: $S_5=3\cdot\frac{1-2^5}{1-2}$.
Obliczamy: $S_5=3\cdot\frac{-31}{-1}=93$.
Odpowiedź: 93
Zadanie 18 · trudność 3/3
Suma trzech początkowych wyrazów rosnącego ciągu geometrycznego wynosi $21$, a pierwszy wyraz jest równy $3$. Oblicz sumę ośmiu początkowych wyrazów tego ciągu.
Podpowiedź 1
Zapisz $3+3q+3q^2=21$ i rozwiąż równanie kwadratowe.
Podpowiedź 2
Ciąg rosnący i $a_1>0$ oznacza $q>1$.
Rozwiązanie
$q^2+q-6=0$, stąd $q=2$ lub $q=-3$.
Ciąg jest rosnący, więc $q=2$.
$S_8=3\cdot\frac{2^8-1}{2-1}=3\cdot255=765$.
Odpowiedź: 765
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.