Wielomiany to wyrażenia, z którymi spotkałeś się już wcześniej, choćby jako funkcje kwadratowe. Teraz poznasz ich ogólny zapis, nauczysz się je dodawać, mnożyć i rozwiązywać równania, w których się pojawiają. Na końcu zobaczysz, jak stopień i współczynnik wiodący wpływają na kształt wykresu.
Czym jest wielomian
Wielomian jednej zmiennej to wyrażenie postaci
$$W(x)=a_nx^n+a_{n-1}x^{n-1}+\ldots+a_1x+a_0,$$
gdzie $n$ jest liczbą całkowitą nieujemną, a liczby $a_n, a_{n-1},\ldots,a_0$ to współczynniki. Zmienna $x$ występuje tylko w potęgach naturalnych (lub zerowej).
Przykłady: $x^3-4x+1$, $5x^2$, $7$. Nie są wielomianami: $\frac{1}{x}+2$ oraz $\sqrt{x}+1$, bo $x$ jest tam w potędze ujemnej lub ułamkowej.
Stopień i współczynniki
Stopień wielomianu to największa potęga $x$, przy której współczynnik jest różny od zera. Piszemy $\deg W$. Współczynnik $a_n$ przy tej potędze to współczynnik wiodący, a $a_0$ to wyraz wolny.
Przykład: $W(x)=2x^5-3x^2+x-8$. Stopień to 5, współczynnik wiodący 2, wyraz wolny $-8$. Uwaga: brakujące potęgi mają współczynnik 0, czyli $a_4=0,\ a_3=0,\ a_2=-3,\ a_1=1$.
Wielomian stały, np. $W(x)=6$, ma stopień 0. Wielomian zerowy $W(x)=0$ nie ma określonego stopnia (zwykle mówimy, że stopnia nie przypisujemy).
Wartość wielomianu i dwa skróty
Wartość wielomianu dla $x=c$ to liczba $W(c)$, którą dostajemy po podstawieniu $c$ za $x$.
Pierwszy mówi, że wartość w zerze to wyraz wolny. Drugi: suma współczynników to wartość w $x=1$, bo każda potęga jedynki to 1.
Przykład: dla $W(x)=2x^3-5x+4$ mamy $W(0)=4$, a suma współczynników to $W(1)=2-5+4=1$ (współczynnik przy $x^2$ jest zerem).
Dodawanie, odejmowanie i mnożenie
Przy dodawaniu i odejmowaniu łączymy wyrazy podobne, czyli te z tą samą potęgą $x$. Przy odejmowaniu zmieniaj znaki wszystkich wyrazów odjemnika.
Przy mnożeniu mnożymy każdy wyraz pierwszego wielomianu przez każdy wyraz drugiego, a potem redukujemy wyrazy podobne. Dla stopnia iloczynu (gdy żaden z wielomianów nie jest zerowy) obowiązuje
$$\deg(UV)=\deg U+\deg V.$$
Uzasadnienie: największy wyraz iloczynu powstaje z pomnożenia największych wyrazów: $a x^m\cdot b x^k=ab\,x^{m+k}$, a $ab\neq 0$. Dla sumy stopień może być mniejszy, bo wyrazy najwyższe mogą się zredukować.
Kluczowa zasada: iloczyn jest równy zero wtedy i tylko wtedy, gdy któryś czynnik jest równy zero.
$$A\cdot B=0\iff A=0\ \text{lub}\ B=0.$$
Strategia: przenieś wszystko na jedną stronę, rozłóż wielomian na czynniki (wyłączanie wspólnego czynnika, wzory skróconego mnożenia, grupowanie, równanie kwadratowe), a potem przyrównaj każdy czynnik do zera.
Ta zasada działa tylko dla iloczynu równego zero. Równanie $(x-1)(x-2)=6$ nie oznacza, że $x-1=6$ lub $x-2=6$.
Przykład: rozwiązujemy równania
a) $x^3-9x=0$.
Wyłączamy $x$: $x(x^2-9)=0$, a dalej $x(x-3)(x+3)=0$.
Rozwiązania: $x=0$, $x=3$, $x=-3$.
b) $x^3-2x^2-5x+10=0$.
Grupujemy: $x^2(x-2)-5(x-2)=0$, czyli $(x-2)(x^2-5)=0$.
Stąd $x=2$ lub $x=\sqrt5$ lub $x=-\sqrt5$.
Rozwiązania wielomianu to jego pierwiastki, czyli miejsca, w których wykres przecina lub dotyka osi $x$.
Kształt wykresu
Wykres wielomianu to gładka krzywa bez przerw i ostrych załamań. Jej zachowanie z dala od zera zależy od stopnia i współczynnika wiodącego:
- stopień nieparzysty, $a_n>0$: wykres idzie od dołu (lewa strona) do góry (prawa strona); dla $a_n<0$ odwrotnie,
- stopień parzysty, $a_n>0$: oba ramiona skierowane w górę; dla $a_n<0$ oba w dół.
Wielomian stopnia $n$ ma co najwyżej $n$ pierwiastków. Wykres przecina oś w punktach, gdzie $W(x)=0$, a punkt przecięcia z osią $y$ to $(0,a_0)$.
Przykład: $W(x)=x(x-3)(x+3)$ ma stopień 3, współczynnik wiodący 1, pierwiastki $-3,0,3$. Wykres startuje z dołu, przechodzi przez te trzy punkty i kończy w górze.
Typowe błędy
- Stopień to nie liczba wyrazów. $x^{10}+1$ ma dwa wyrazy, ale stopień 10.
- Zerowe współczynniki istnieją. W $x^3+2$ współczynniki przy $x^2$ i $x$ są równe 0.
- Wielomian zerowy nie ma stopnia; stały niezerowy ma stopień 0.
- Po mnożeniu zredukuj wyrazy podobne, zanim podasz stopień i współczynniki.
- Nie dziel przez $x$ w równaniu $x^3=4x$, bo zgubisz pierwiastek $x=0$. Wyłącz: $x(x^2-4)=0$.
- Zasada iloczynu działa tylko, gdy po drugiej stronie jest 0.
Podsumowanie
- Wielomian: $a_nx^n+\ldots+a_0$, stopień to najwyższa potęga z niezerowym współczynnikiem.
- $W(0)=a_0$, a suma współczynników to $W(1)$.
- Dodajemy wyrazy podobne; mnożymy każdy przez każdy; $\deg(UV)=\deg U+\deg V$.
- Równania rozwiązujemy przez rozkład na czynniki i przyrównanie każdego do zera.
- Końce wykresu wynikają ze stopnia i znaku współczynnika wiodącego.
Zadania (18)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Dany jest wielomian $W(x)=4x^3-5x^2+7x-9$. Podaj stopień tego wielomianu oraz jego współczynnik przy $x^2$.
Podpowiedź 1
Stopień to największy wykładnik, przy którym współczynnik jest różny od zera.
Podpowiedź 2
Współczynnik bierzemy razem ze znakiem stojącym przed wyrazem.
Rozwiązanie
Najwyższa potęga zmiennej to $x^3$, więc stopień wielomianu wynosi 3.
Wyraz z $x^2$ to $-5x^2$, więc współczynnik przy $x^2$ jest równy $-5$.
Odpowiedź: stopień 3, współczynnik przy $x^2$ równy $-5$
Zadanie 2 · trudność 1/3
Wielomian $P(x)=-2x^4+x^3-6x+11$ zapisano w postaci uporządkowanej, ale pominięto wyraz z $x^2$. Podaj współczynnik przy $x^2$, współczynnik przy $x$ oraz wyraz wolny. Odpowiedź podaj w kolejności: $a_2$, $a_1$, $a_0$.
Podpowiedź 1
Jeśli wyraz z daną potęgą nie występuje, jego współczynnik jest równy 0.
Podpowiedź 2
Wyraz wolny to wyraz bez zmiennej.
Rozwiązanie
Wyrazu z $x^2$ brak, więc $a_2=0$.
Przy $x$ stoi $-6$, więc $a_1=-6$, a wyraz wolny to $a_0=11$.
Odpowiedź: $a_2=0$, $a_1=-6$, $a_0=11$
Zadanie 3 · trudność 1/3
Dany jest wielomian $W(x)=(3x^2-1)(x+2)+x^3-4x$. Po uporządkowaniu podaj stopień wielomianu oraz współczynnik przy $x^2$.
Podpowiedź 1
Wymnóż nawiasy: $(3x^2-1)(x+2)=3x^3+6x^2-x-2$.
Podpowiedź 2
Dodaj wyrazy podobne do $x^3-4x$.
Rozwiązanie
$(3x^2-1)(x+2)=3x^3+6x^2-x-2$.
Po dodaniu: $W(x)=4x^3+6x^2-5x-2$, więc stopień to 3, a współczynnik przy $x^2$ to 6.
Odpowiedź: stopień 3, współczynnik przy $x^2$ równy 6
Zadanie 4 · trudność 1/3
Wielomian $W(x)=(m-3)x^3+(m+1)x^2-5x+2m$ ma stopień 2. Wyznacz $m$, a następnie podaj wyraz wolny tego wielomianu.
Podpowiedź 1
Aby stopień wynosił 2, współczynnik przy $x^3$ musi być równy 0.
Podpowiedź 2
Współczynnik przy $x^2$ nie może wtedy być zerem – sprawdź to.
Rozwiązanie
Warunek: $m-3=0$, czyli $m=3$.
Wtedy $W(x)=4x^2-5x+6$; współczynnik $4\ne0$, stopień to 2, a wyraz wolny wynosi $2m=6$.
Odpowiedź: $m=3$, wyraz wolny równy 6
Zadanie 5 · trudność 2/3
Dane są wielomiany $P(x)=2x^2-3x+1$ oraz $Q(x)=x^2+4x-5$. Oblicz $P(x)+2Q(x)$.
Podpowiedź 1
Najpierw wymnóż $Q(x)$ przez 2.
Podpowiedź 2
Dodaj współczynniki przy tych samych potęgach $x$.
Rozwiązanie
$2Q(x)=2x^2+8x-10$.
$P(x)+2Q(x)=(2x^2+2x^2)+(-3x+8x)+(1-10)$.
Wynik: $4x^2+5x-9$.
Odpowiedź: $4x^2+5x-9$
Zadanie 6 · trudność 2/3
Dane są wielomiany $A(x)=x^3-2x^2+5$ oraz $B(x)=3x^3+x^2-4x$. Oblicz $3A(x)-B(x)$.
Podpowiedź 1
Wymnóż $A(x)$ przez 3 i odejmij cały wielomian $B(x)$, zmieniając znaki jego wyrazów.
Podpowiedź 2
Zredukuj wyrazy podobne.
Rozwiązanie
$3A(x)=3x^3-6x^2+15$.
$3A(x)-B(x)=3x^3-6x^2+15-3x^3-x^2+4x$.
Wynik: $-7x^2+4x+15$.
Odpowiedź: $-7x^2+4x+15$
Zadanie 7 · trudność 2/3
Dane są wielomiany $P(x)=x^3-x+2$, $Q(x)=2x^2+3x-1$ oraz $R(x)=-x^3+x^2+4$. Wyznacz wielomian $2P(x)-3Q(x)+R(x)$ i podaj jego stopień.
Podpowiedź 1
Policz osobno $2P(x)$ oraz $3Q(x)$.
Podpowiedź 2
Przy odejmowaniu $3Q(x)$ zmień znaki wszystkich jego wyrazów.
Rozwiązanie
$2P(x)=2x^3-2x+4$, $3Q(x)=6x^2+9x-3$.
$2P-3Q+R=2x^3-2x+4-6x^2-9x+3-x^3+x^2+4$.
Po redukcji: $x^3-5x^2-11x+11$, stopień 3.
Odpowiedź: $x^3-5x^2-11x+11$, stopień 3
Zadanie 8 · trudność 2/3
Dane są wielomiany $P(x)=x^3+ax^2-2x$ oraz $Q(x)=2x^3-x^2+bx+1$. Wyznacz $a$ i $b$ tak, aby wielomian $2P(x)-Q(x)$ miał postać $-x^2+x-1$ . Podaj $a+b$.
Wielomian $W(x)=(x^3-2x+1)(2x^2+x-5)$ rozpisano w postaci ogólnej. Podaj stopień $W$, współczynnik przy najwyższej potędze oraz wyraz wolny.
Podpowiedź 1
Stopień iloczynu to suma stopni czynników.
Podpowiedź 2
Wyraz wolny to iloczyn wyrazów wolnych.
Rozwiązanie
Stopień: $3+2=5$.
Współczynnik przy $x^5$: $1\cdot2=2$.
Wyraz wolny: $1\cdot(-5)=-5$.
Odpowiedź: stopień 5, współczynnik 2, wyraz wolny $-5$
Zadanie 10 · trudność 2/3
Oblicz iloczyn $(x^2+x+1)(x^2-x+1)$ i podaj, ile wynosi suma wszystkich współczynników otrzymanego wielomianu.
Podpowiedź 1
Zauważ, że $(x^2+1+x)(x^2+1-x)$ to wzór na różnicę kwadratów.
Podpowiedź 2
Suma współczynników to wartość wielomianu dla $x=1$.
Rozwiązanie
$(x^2+1)^2-x^2=x^4+2x^2+1-x^2=x^4+x^2+1$.
Suma współczynników: $1+1+1=3$.
Kontrola: dla $x=1$ mamy $3\cdot1=3$.
Odpowiedź: $x^4+x^2+1$, suma współczynników 3
Zadanie 11 · trudność 2/3
Rozwiąż równanie $x^3-4x^2-9x+36=0$. Rysunek przedstawia wykres wielomianu $W(x)=x^3-4x^2-9x+36$. Podaj wszystkie pierwiastki.
Podpowiedź 1
Pogrupuj wyrazy: $x^2(x-4)-9(x-4)$.
Podpowiedź 2
Wyłącz wspólny czynnik $(x-4)$ i zastosuj wzór na różnicę kwadratów.
Rozwiązanie
Grupujemy: $x^2(x-4)-9(x-4)=0$.
Wyłączamy: $(x-4)(x^2-9)=0$, czyli $(x-4)(x-3)(x+3)=0$.
Pierwiastki: $-3,\ 3,\ 4$.
Odpowiedź: x = -3, x = 3, x = 4
Zadanie 12 · trudność 2/3
Rozwiąż równanie $x^4-5x^2+4=0$. Rysunek przedstawia wykres $W(x)=x^4-5x^2+4$ z zaznaczonymi miejscami zerowymi. Podaj wszystkie rozwiązania.
Podpowiedź 1
Podstaw $t=x^2$.
Podpowiedź 2
Rozłóż $t^2-5t+4=(t-1)(t-4)$.
Rozwiązanie
Niech $t=x^2$: $t^2-5t+4=0$, czyli $(t-1)(t-4)=0$.
Stąd $x^2=1$ lub $x^2=4$.
Rozwiązania: $-2,-1,1,2$.
Odpowiedź: x = -2, -1, 1, 2
Zadanie 13 · trudność 2/3
Rozwiąż równanie $2x^3-3x^2-8x+12=0$. Rysunek przedstawia wykres $W(x)=2x^3-3x^2-8x+12$. Podaj wszystkie pierwiastki.
Podpowiedź 1
Pogrupuj: $x^2(2x-3)-4(2x-3)$.
Podpowiedź 2
Wyłącz $(2x-3)$.
Rozwiązanie
$x^2(2x-3)-4(2x-3)=0$.
$(2x-3)(x^2-4)=0$, czyli $(2x-3)(x-2)(x+2)=0$.
Pierwiastki: $-2,\ \tfrac32,\ 2$.
Odpowiedź: x = -2, x = 3/2, x = 2
Zadanie 14 · trudność 2/3
Rozwiąż równanie $x^4-x^3-7x^2+x+6=0$, wiedząc, że liczby $-1$ i $1$ są jego pierwiastkami. Rysunek przedstawia wykres $W(x)=x^4-x^3-7x^2+x+6$. Podaj wszystkie pierwiastki.
Podpowiedź 1
Podziel wielomian przez $(x-1)(x+1)=x^2-1$.
Podpowiedź 2
Iloraz to $x^2-x-6$.
Rozwiązanie
Dzielimy przez $x^2-1$: $x^4-x^3-7x^2+x+6=(x^2-1)(x^2-x-6)$.
Sprawdzenie: $x^4-x^3-6x^2-x^2+x+6$ – zgadza się.
$x^2-x-6=(x-3)(x+2)$, więc pierwiastki: $-2,-1,1,3$.
Odpowiedź: x = -2, -1, 1, 3
Zadanie 15 · trudność 3/3
Na rysunku przedstawiono wykres wielomianu trzeciego stopnia $W$, który przecina oś $Ox$ w punktach o odciętych $-2$, $1$ i $3$. Współczynnik przy $x^3$ jest równy $1$. Zapisz wzór $W$ w postaci iloczynowej i oblicz $W(0)$.
Podpowiedź 1
Pierwiastki odczytaj z miejsc przecięcia z osią Ox i zapisz W(x)=a(x-x_1)(x-x_2)(x-x_3).
Podpowiedź 2
Współczynnik przy x^3 to a, więc a=1.
Rozwiązanie
Pierwiastki to $-2$, $1$, $3$, więc $W(x)=a(x+2)(x-1)(x-3)$.
Współczynnik przy $x^3$ jest równy $a=1$, zatem $W(x)=(x+2)(x-1)(x-3)$.
$W(0)=2\cdot(-1)\cdot(-3)=6$.
Odpowiedź: W(x)=(x+2)(x-1)(x-3), W(0)=6
Zadanie 16 · trudność 3/3
Na rysunku przedstawiono wykres wielomianu trzeciego stopnia $W$. Wykres dotyka osi $Ox$ w punkcie o odciętej $-1$, przecina ją w punkcie o odciętej $2$ oraz przechodzi przez punkt $(0,4)$. Wyznacz wzór $W$ w postaci iloczynowej i oblicz $W(1)$.
Podpowiedź 1
Dotknięcie osi bez przecięcia oznacza pierwiastek dwukrotny.
Podpowiedź 2
Współczynnik a wyznacz z warunku W(0)=4.
Rozwiązanie
Pierwiastek $-1$ jest dwukrotny, a $2$ jednokrotny: $W(x)=a(x+1)^2(x-2)$.
Z $W(0)=a\cdot1\cdot(-2)=4$ otrzymujemy $a=-2$.
$W(1)=-2\cdot4\cdot(-1)=8$.
Odpowiedź: W(x)=-2(x+1)^2(x-2), W(1)=8
Zadanie 17 · trudność 3/3
Na rysunku przedstawiono wykres wielomianu czwartego stopnia $W$, który ma cztery pierwiastki: $-2$, $-1$, $1$, $2$. Wykres przechodzi przez punkt $(0,2)$. Wyznacz wzór $W$ i oblicz $W(3)$.
$W(0)=a\cdot(-4)\cdot(-1)=4a=2$, więc $a=\tfrac12$.
$W(3)=\tfrac12\cdot5\cdot8=20$.
Odpowiedź: W(x)=\frac12(x^2-4)(x^2-1), W(3)=20
Zadanie 18 · trudność 3/3
Na rysunku przedstawiono fragment wykresu wielomianu czwartego stopnia $W$. W punkcie $(0,0)$ wykres „spłaszcza się” i przechodzi z górnej półpłaszczyzny do dolnej (pierwiastek trzykrotny), a oś $Ox$ przecina także w punkcie $(2,0)$. Wykres przechodzi przez punkt $(1,-2)$. Wyznacz wzór $W$ i oblicz $W(-1)$.
Podpowiedź 1
Pierwiastek trzykrotny w 0 i jednokrotny w 2: W(x)=a x^3(x-2).
Podpowiedź 2
Podstaw punkt (1,-2), aby obliczyć a.
Rozwiązanie
$W(x)=a\,x^3(x-2)$.
$W(1)=a\cdot1\cdot(-1)=-2$, więc $a=2$ i $W(x)=2x^3(x-2)$.
$W(-1)=2\cdot(-1)\cdot(-3)=6$.
Odpowiedź: W(x)=2x^3(x-2), W(-1)=6
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.