Liczydłomatematyka · webp.pl

Wielomiany — liceum 2

Wielomiany to wyrażenia, z którymi spotkałeś się już wcześniej, choćby jako funkcje kwadratowe. Teraz poznasz ich ogólny zapis, nauczysz się je dodawać, mnożyć i rozwiązywać równania, w których się pojawiają. Na końcu zobaczysz, jak stopień i współczynnik wiodący wpływają na kształt wykresu.

Czym jest wielomian

Wielomian jednej zmiennej to wyrażenie postaci

$$W(x)=a_nx^n+a_{n-1}x^{n-1}+\ldots+a_1x+a_0,$$

gdzie $n$ jest liczbą całkowitą nieujemną, a liczby $a_n, a_{n-1},\ldots,a_0$ to współczynniki. Zmienna $x$ występuje tylko w potęgach naturalnych (lub zerowej).

Przykłady: $x^3-4x+1$, $5x^2$, $7$. Nie są wielomianami: $\frac{1}{x}+2$ oraz $\sqrt{x}+1$, bo $x$ jest tam w potędze ujemnej lub ułamkowej.

Stopień i współczynniki

Stopień wielomianu to największa potęga $x$, przy której współczynnik jest różny od zera. Piszemy $\deg W$. Współczynnik $a_n$ przy tej potędze to współczynnik wiodący, a $a_0$ to wyraz wolny.

Przykład: $W(x)=2x^5-3x^2+x-8$. Stopień to 5, współczynnik wiodący 2, wyraz wolny $-8$. Uwaga: brakujące potęgi mają współczynnik 0, czyli $a_4=0,\ a_3=0,\ a_2=-3,\ a_1=1$.

Wielomian stały, np. $W(x)=6$, ma stopień 0. Wielomian zerowy $W(x)=0$ nie ma określonego stopnia (zwykle mówimy, że stopnia nie przypisujemy).

Wartość wielomianu i dwa skróty

Wartość wielomianu dla $x=c$ to liczba $W(c)$, którą dostajemy po podstawieniu $c$ za $x$.

Dwa przydatne skróty:

$$W(0)=a_0,\qquad W(1)=a_n+a_{n-1}+\ldots+a_1+a_0.$$

Pierwszy mówi, że wartość w zerze to wyraz wolny. Drugi: suma współczynników to wartość w $x=1$, bo każda potęga jedynki to 1.

Przykład: dla $W(x)=2x^3-5x+4$ mamy $W(0)=4$, a suma współczynników to $W(1)=2-5+4=1$ (współczynnik przy $x^2$ jest zerem).

Dodawanie, odejmowanie i mnożenie

Przy dodawaniu i odejmowaniu łączymy wyrazy podobne, czyli te z tą samą potęgą $x$. Przy odejmowaniu zmieniaj znaki wszystkich wyrazów odjemnika.

Przy mnożeniu mnożymy każdy wyraz pierwszego wielomianu przez każdy wyraz drugiego, a potem redukujemy wyrazy podobne. Dla stopnia iloczynu (gdy żaden z wielomianów nie jest zerowy) obowiązuje

$$\deg(UV)=\deg U+\deg V.$$

Uzasadnienie: największy wyraz iloczynu powstaje z pomnożenia największych wyrazów: $a x^m\cdot b x^k=ab\,x^{m+k}$, a $ab\neq 0$. Dla sumy stopień może być mniejszy, bo wyrazy najwyższe mogą się zredukować.

Przykład: działania na wielomianach

Niech $U(x)=3x^2-x+2$ oraz $V(x)=x^2+4x-1$.

Kombinacja $2U(x)-V(x)$:

$2U=6x^2-2x+4$, więc

$2U-V=6x^2-2x+4-x^2-4x+1=5x^2-6x+5.$

Iloczyn $(x+3)(x^2-2x+5)$:

$x\cdot x^2=x^3$, $x\cdot(-2x)=-2x^2$, $x\cdot 5=5x$, $3x^2$, $-6x$, $15$.

Suma: $x^3+(-2+3)x^2+(5-6)x+15=x^3+x^2-x+15$.

Sprawdzenie stopnia: $1+2=3$. Zgadza się.

Równania: rozkład na czynniki

Kluczowa zasada: iloczyn jest równy zero wtedy i tylko wtedy, gdy któryś czynnik jest równy zero.

$$A\cdot B=0\iff A=0\ \text{lub}\ B=0.$$

Strategia: przenieś wszystko na jedną stronę, rozłóż wielomian na czynniki (wyłączanie wspólnego czynnika, wzory skróconego mnożenia, grupowanie, równanie kwadratowe), a potem przyrównaj każdy czynnik do zera.

Ta zasada działa tylko dla iloczynu równego zero. Równanie $(x-1)(x-2)=6$ nie oznacza, że $x-1=6$ lub $x-2=6$.

Przykład: rozwiązujemy równania

a) $x^3-9x=0$.

Wyłączamy $x$: $x(x^2-9)=0$, a dalej $x(x-3)(x+3)=0$.

Rozwiązania: $x=0$, $x=3$, $x=-3$.

b) $x^3-2x^2-5x+10=0$.

Grupujemy: $x^2(x-2)-5(x-2)=0$, czyli $(x-2)(x^2-5)=0$.

Stąd $x=2$ lub $x=\sqrt5$ lub $x=-\sqrt5$.

Rozwiązania wielomianu to jego pierwiastki, czyli miejsca, w których wykres przecina lub dotyka osi $x$.

Kształt wykresu

Wykres wielomianu to gładka krzywa bez przerw i ostrych załamań. Jej zachowanie z dala od zera zależy od stopnia i współczynnika wiodącego:

- stopień nieparzysty, $a_n>0$: wykres idzie od dołu (lewa strona) do góry (prawa strona); dla $a_n<0$ odwrotnie, - stopień parzysty, $a_n>0$: oba ramiona skierowane w górę; dla $a_n<0$ oba w dół.

Wielomian stopnia $n$ ma co najwyżej $n$ pierwiastków. Wykres przecina oś w punktach, gdzie $W(x)=0$, a punkt przecięcia z osią $y$ to $(0,a_0)$.

Przykład: $W(x)=x(x-3)(x+3)$ ma stopień 3, współczynnik wiodący 1, pierwiastki $-3,0,3$. Wykres startuje z dołu, przechodzi przez te trzy punkty i kończy w górze.

Typowe błędy

- Stopień to nie liczba wyrazów. $x^{10}+1$ ma dwa wyrazy, ale stopień 10. - Zerowe współczynniki istnieją. W $x^3+2$ współczynniki przy $x^2$ i $x$ są równe 0. - Wielomian zerowy nie ma stopnia; stały niezerowy ma stopień 0. - Po mnożeniu zredukuj wyrazy podobne, zanim podasz stopień i współczynniki. - Nie dziel przez $x$ w równaniu $x^3=4x$, bo zgubisz pierwiastek $x=0$. Wyłącz: $x(x^2-4)=0$. - Zasada iloczynu działa tylko, gdy po drugiej stronie jest 0.

Podsumowanie

- Wielomian: $a_nx^n+\ldots+a_0$, stopień to najwyższa potęga z niezerowym współczynnikiem. - $W(0)=a_0$, a suma współczynników to $W(1)$. - Dodajemy wyrazy podobne; mnożymy każdy przez każdy; $\deg(UV)=\deg U+\deg V$. - Równania rozwiązujemy przez rozkład na czynniki i przyrównanie każdego do zera. - Końce wykresu wynikają ze stopnia i znaku współczynnika wiodącego.

Zadania (18)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Dany jest wielomian $W(x)=4x^3-5x^2+7x-9$. Podaj stopień tego wielomianu oraz jego współczynnik przy $x^2$.

Podpowiedź 1

Stopień to największy wykładnik, przy którym współczynnik jest różny od zera.

Podpowiedź 2

Współczynnik bierzemy razem ze znakiem stojącym przed wyrazem.

Rozwiązanie

Najwyższa potęga zmiennej to $x^3$, więc stopień wielomianu wynosi 3.

Wyraz z $x^2$ to $-5x^2$, więc współczynnik przy $x^2$ jest równy $-5$.

Odpowiedź: stopień 3, współczynnik przy $x^2$ równy $-5$

Zadanie 2 · trudność 1/3

Wielomian $P(x)=-2x^4+x^3-6x+11$ zapisano w postaci uporządkowanej, ale pominięto wyraz z $x^2$. Podaj współczynnik przy $x^2$, współczynnik przy $x$ oraz wyraz wolny. Odpowiedź podaj w kolejności: $a_2$, $a_1$, $a_0$.

Podpowiedź 1

Jeśli wyraz z daną potęgą nie występuje, jego współczynnik jest równy 0.

Podpowiedź 2

Wyraz wolny to wyraz bez zmiennej.

Rozwiązanie

Wyrazu z $x^2$ brak, więc $a_2=0$.

Przy $x$ stoi $-6$, więc $a_1=-6$, a wyraz wolny to $a_0=11$.

Odpowiedź: $a_2=0$, $a_1=-6$, $a_0=11$

Zadanie 3 · trudność 1/3

Dany jest wielomian $W(x)=(3x^2-1)(x+2)+x^3-4x$. Po uporządkowaniu podaj stopień wielomianu oraz współczynnik przy $x^2$.

Podpowiedź 1

Wymnóż nawiasy: $(3x^2-1)(x+2)=3x^3+6x^2-x-2$.

Podpowiedź 2

Dodaj wyrazy podobne do $x^3-4x$.

Rozwiązanie

$(3x^2-1)(x+2)=3x^3+6x^2-x-2$.

Po dodaniu: $W(x)=4x^3+6x^2-5x-2$, więc stopień to 3, a współczynnik przy $x^2$ to 6.

Odpowiedź: stopień 3, współczynnik przy $x^2$ równy 6

Zadanie 4 · trudność 1/3

Wielomian $W(x)=(m-3)x^3+(m+1)x^2-5x+2m$ ma stopień 2. Wyznacz $m$, a następnie podaj wyraz wolny tego wielomianu.

Podpowiedź 1

Aby stopień wynosił 2, współczynnik przy $x^3$ musi być równy 0.

Podpowiedź 2

Współczynnik przy $x^2$ nie może wtedy być zerem – sprawdź to.

Rozwiązanie

Warunek: $m-3=0$, czyli $m=3$.

Wtedy $W(x)=4x^2-5x+6$; współczynnik $4\ne0$, stopień to 2, a wyraz wolny wynosi $2m=6$.

Odpowiedź: $m=3$, wyraz wolny równy 6

Zadanie 5 · trudność 2/3

Dane są wielomiany $P(x)=2x^2-3x+1$ oraz $Q(x)=x^2+4x-5$. Oblicz $P(x)+2Q(x)$.

Podpowiedź 1

Najpierw wymnóż $Q(x)$ przez 2.

Podpowiedź 2

Dodaj współczynniki przy tych samych potęgach $x$.

Rozwiązanie

$2Q(x)=2x^2+8x-10$.

$P(x)+2Q(x)=(2x^2+2x^2)+(-3x+8x)+(1-10)$.

Wynik: $4x^2+5x-9$.

Odpowiedź: $4x^2+5x-9$

Zadanie 6 · trudność 2/3

Dane są wielomiany $A(x)=x^3-2x^2+5$ oraz $B(x)=3x^3+x^2-4x$. Oblicz $3A(x)-B(x)$.

Podpowiedź 1

Wymnóż $A(x)$ przez 3 i odejmij cały wielomian $B(x)$, zmieniając znaki jego wyrazów.

Podpowiedź 2

Zredukuj wyrazy podobne.

Rozwiązanie

$3A(x)=3x^3-6x^2+15$.

$3A(x)-B(x)=3x^3-6x^2+15-3x^3-x^2+4x$.

Wynik: $-7x^2+4x+15$.

Odpowiedź: $-7x^2+4x+15$

Zadanie 7 · trudność 2/3

Dane są wielomiany $P(x)=x^3-x+2$, $Q(x)=2x^2+3x-1$ oraz $R(x)=-x^3+x^2+4$. Wyznacz wielomian $2P(x)-3Q(x)+R(x)$ i podaj jego stopień.

Podpowiedź 1

Policz osobno $2P(x)$ oraz $3Q(x)$.

Podpowiedź 2

Przy odejmowaniu $3Q(x)$ zmień znaki wszystkich jego wyrazów.

Rozwiązanie

$2P(x)=2x^3-2x+4$, $3Q(x)=6x^2+9x-3$.

$2P-3Q+R=2x^3-2x+4-6x^2-9x+3-x^3+x^2+4$.

Po redukcji: $x^3-5x^2-11x+11$, stopień 3.

Odpowiedź: $x^3-5x^2-11x+11$, stopień 3

Zadanie 8 · trudność 2/3

Dane są wielomiany $P(x)=x^3+ax^2-2x$ oraz $Q(x)=2x^3-x^2+bx+1$. Wyznacz $a$ i $b$ tak, aby wielomian $2P(x)-Q(x)$ miał postać $-x^2+x-1$ . Podaj $a+b$.

Podpowiedź 1

Oblicz $2P(x)-Q(x)$ w zależności od $a$ i $b$.

Podpowiedź 2

Porównaj współczynniki z wielomianem $-x^2+x-1$.

Rozwiązanie

$2P-Q=2x^3+2ax^2-4x-2x^3+x^2-bx-1=(2a+1)x^2+(-4-b)x-1$.

$2a+1=-1$, czyli $a=-1$.

$-4-b=1$, czyli $b=-5$. Zatem $a+b=-6$.

Odpowiedź: $a+b=-1$ (a = -1, b = -5)

Zadanie 9 · trudność 2/3

Wielomian $W(x)=(x^3-2x+1)(2x^2+x-5)$ rozpisano w postaci ogólnej. Podaj stopień $W$, współczynnik przy najwyższej potędze oraz wyraz wolny.

Podpowiedź 1

Stopień iloczynu to suma stopni czynników.

Podpowiedź 2

Wyraz wolny to iloczyn wyrazów wolnych.

Rozwiązanie

Stopień: $3+2=5$.

Współczynnik przy $x^5$: $1\cdot2=2$.

Wyraz wolny: $1\cdot(-5)=-5$.

Odpowiedź: stopień 5, współczynnik 2, wyraz wolny $-5$

Zadanie 10 · trudność 2/3

Oblicz iloczyn $(x^2+x+1)(x^2-x+1)$ i podaj, ile wynosi suma wszystkich współczynników otrzymanego wielomianu.

Podpowiedź 1

Zauważ, że $(x^2+1+x)(x^2+1-x)$ to wzór na różnicę kwadratów.

Podpowiedź 2

Suma współczynników to wartość wielomianu dla $x=1$.

Rozwiązanie

$(x^2+1)^2-x^2=x^4+2x^2+1-x^2=x^4+x^2+1$.

Suma współczynników: $1+1+1=3$.

Kontrola: dla $x=1$ mamy $3\cdot1=3$.

Odpowiedź: $x^4+x^2+1$, suma współczynników 3

Zadanie 11 · trudność 2/3

Rozwiąż równanie $x^3-4x^2-9x+36=0$. Rysunek przedstawia wykres wielomianu $W(x)=x^3-4x^2-9x+36$. Podaj wszystkie pierwiastki.

Podpowiedź 1

Pogrupuj wyrazy: $x^2(x-4)-9(x-4)$.

Podpowiedź 2

Wyłącz wspólny czynnik $(x-4)$ i zastosuj wzór na różnicę kwadratów.

Rozwiązanie

Grupujemy: $x^2(x-4)-9(x-4)=0$.

Wyłączamy: $(x-4)(x^2-9)=0$, czyli $(x-4)(x-3)(x+3)=0$.

Pierwiastki: $-3,\ 3,\ 4$.

Odpowiedź: x = -3, x = 3, x = 4

Zadanie 12 · trudność 2/3

Rozwiąż równanie $x^4-5x^2+4=0$. Rysunek przedstawia wykres $W(x)=x^4-5x^2+4$ z zaznaczonymi miejscami zerowymi. Podaj wszystkie rozwiązania.

Podpowiedź 1

Podstaw $t=x^2$.

Podpowiedź 2

Rozłóż $t^2-5t+4=(t-1)(t-4)$.

Rozwiązanie

Niech $t=x^2$: $t^2-5t+4=0$, czyli $(t-1)(t-4)=0$.

Stąd $x^2=1$ lub $x^2=4$.

Rozwiązania: $-2,-1,1,2$.

Odpowiedź: x = -2, -1, 1, 2

Zadanie 13 · trudność 2/3

Rozwiąż równanie $2x^3-3x^2-8x+12=0$. Rysunek przedstawia wykres $W(x)=2x^3-3x^2-8x+12$. Podaj wszystkie pierwiastki.

Podpowiedź 1

Pogrupuj: $x^2(2x-3)-4(2x-3)$.

Podpowiedź 2

Wyłącz $(2x-3)$.

Rozwiązanie

$x^2(2x-3)-4(2x-3)=0$.

$(2x-3)(x^2-4)=0$, czyli $(2x-3)(x-2)(x+2)=0$.

Pierwiastki: $-2,\ \tfrac32,\ 2$.

Odpowiedź: x = -2, x = 3/2, x = 2

Zadanie 14 · trudność 2/3

Rozwiąż równanie $x^4-x^3-7x^2+x+6=0$, wiedząc, że liczby $-1$ i $1$ są jego pierwiastkami. Rysunek przedstawia wykres $W(x)=x^4-x^3-7x^2+x+6$. Podaj wszystkie pierwiastki.

Podpowiedź 1

Podziel wielomian przez $(x-1)(x+1)=x^2-1$.

Podpowiedź 2

Iloraz to $x^2-x-6$.

Rozwiązanie

Dzielimy przez $x^2-1$: $x^4-x^3-7x^2+x+6=(x^2-1)(x^2-x-6)$.

Sprawdzenie: $x^4-x^3-6x^2-x^2+x+6$ – zgadza się.

$x^2-x-6=(x-3)(x+2)$, więc pierwiastki: $-2,-1,1,3$.

Odpowiedź: x = -2, -1, 1, 3

Zadanie 15 · trudność 3/3

Na rysunku przedstawiono wykres wielomianu trzeciego stopnia $W$, który przecina oś $Ox$ w punktach o odciętych $-2$, $1$ i $3$. Współczynnik przy $x^3$ jest równy $1$. Zapisz wzór $W$ w postaci iloczynowej i oblicz $W(0)$.

Podpowiedź 1

Pierwiastki odczytaj z miejsc przecięcia z osią Ox i zapisz W(x)=a(x-x_1)(x-x_2)(x-x_3).

Podpowiedź 2

Współczynnik przy x^3 to a, więc a=1.

Rozwiązanie

Pierwiastki to $-2$, $1$, $3$, więc $W(x)=a(x+2)(x-1)(x-3)$.

Współczynnik przy $x^3$ jest równy $a=1$, zatem $W(x)=(x+2)(x-1)(x-3)$.

$W(0)=2\cdot(-1)\cdot(-3)=6$.

Odpowiedź: W(x)=(x+2)(x-1)(x-3), W(0)=6

Zadanie 16 · trudność 3/3

Na rysunku przedstawiono wykres wielomianu trzeciego stopnia $W$. Wykres dotyka osi $Ox$ w punkcie o odciętej $-1$, przecina ją w punkcie o odciętej $2$ oraz przechodzi przez punkt $(0,4)$. Wyznacz wzór $W$ w postaci iloczynowej i oblicz $W(1)$.

Podpowiedź 1

Dotknięcie osi bez przecięcia oznacza pierwiastek dwukrotny.

Podpowiedź 2

Współczynnik a wyznacz z warunku W(0)=4.

Rozwiązanie

Pierwiastek $-1$ jest dwukrotny, a $2$ jednokrotny: $W(x)=a(x+1)^2(x-2)$.

Z $W(0)=a\cdot1\cdot(-2)=4$ otrzymujemy $a=-2$.

$W(1)=-2\cdot4\cdot(-1)=8$.

Odpowiedź: W(x)=-2(x+1)^2(x-2), W(1)=8

Zadanie 17 · trudność 3/3

Na rysunku przedstawiono wykres wielomianu czwartego stopnia $W$, który ma cztery pierwiastki: $-2$, $-1$, $1$, $2$. Wykres przechodzi przez punkt $(0,2)$. Wyznacz wzór $W$ i oblicz $W(3)$.

Podpowiedź 1

Zapisz W(x)=a(x+2)(x+1)(x-1)(x-2)=a(x^2-4)(x^2-1).

Podpowiedź 2

Z W(0)=2 wyznacz a.

Rozwiązanie

$W(x)=a(x^2-4)(x^2-1)$.

$W(0)=a\cdot(-4)\cdot(-1)=4a=2$, więc $a=\tfrac12$.

$W(3)=\tfrac12\cdot5\cdot8=20$.

Odpowiedź: W(x)=\frac12(x^2-4)(x^2-1), W(3)=20

Zadanie 18 · trudność 3/3

Na rysunku przedstawiono fragment wykresu wielomianu czwartego stopnia $W$. W punkcie $(0,0)$ wykres „spłaszcza się” i przechodzi z górnej półpłaszczyzny do dolnej (pierwiastek trzykrotny), a oś $Ox$ przecina także w punkcie $(2,0)$. Wykres przechodzi przez punkt $(1,-2)$. Wyznacz wzór $W$ i oblicz $W(-1)$.

Podpowiedź 1

Pierwiastek trzykrotny w 0 i jednokrotny w 2: W(x)=a x^3(x-2).

Podpowiedź 2

Podstaw punkt (1,-2), aby obliczyć a.

Rozwiązanie

$W(x)=a\,x^3(x-2)$.

$W(1)=a\cdot1\cdot(-1)=-2$, więc $a=2$ i $W(x)=2x^3(x-2)$.

$W(-1)=2\cdot(-1)\cdot(-3)=6$.

Odpowiedź: W(x)=2x^3(x-2), W(-1)=6

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.