Trygonometria pozwala obliczać długości i kąty tam, gdzie nie da się ich zmierzyć wprost: wysokość wieży, nachylenie rampy, pole działki. Zaczniemy od twierdzenia Pitagorasa, potem poznamy sinus, cosinus i tangens, a na końcu użyjemy ich do liczenia pól trójkątów i czworokątów.
Twierdzenie Pitagorasa i jego odwrotność
W trójkącie prostokątnym o przyprostokątnych $a$, $b$ i przeciwprostokątnej $c$ zachodzi:
$$a^2+b^2=c^2$$
Przeciwprostokątna leży naprzeciw kąta prostego i jest zawsze najdłuższym bokiem takiego trójkąta.
Twierdzenie odwrotne: jeśli w trójkącie boki spełniają $a^2+b^2=c^2$, to jest on prostokątny, a kąt prosty leży naprzeciw boku $c$. Aby je sprawdzić, do kwadratu bierzemy najdłuższy bok. Jeśli $a^2+b^2<c^2$, kąt naprzeciw $c$ jest rozwarty. Jeśli $a^2+b^2>c^2$, jest ostry.
Przykład 1: Pitagoras i jego odwrotność
a) Drabina o długości 6,5 m stoi oparta o ścianę. Jej dolny koniec jest 2,5 m od ściany. Na jakiej wysokości drabina dotyka ściany?
$h^2+2{,}5^2=6{,}5^2$, czyli $h^2=42{,}25-6{,}25=36$, więc $h=6$ m.
b) Czy trójkąt o bokach 7, 24, 25 jest prostokątny?
Najdłuższy bok to 25. Liczymy $7^2+24^2=49+576=625=25^2$. Tak, jest prostokątny.
Sinus, cosinus, tangens kąta ostrego
Weźmy trójkąt prostokątny i jego kąt ostry $\alpha$. Bok naprzeciw kąta to przyprostokątna $a$, bok przy kącie to przyprostokątna $b$, a $c$ to przeciwprostokątna.
Wartość nie zależy od wielkości trójkąta. Trójkąty prostokątne o tym samym kącie $\alpha$ są podobne, więc stosunki ich boków są równe. Dlatego wystarczy znać kąt, aby znać te stosunki.
Weźmy połowę trójkąta równobocznego o boku 2. Ma ona boki $1$, $\sqrt3$, $2$ i kąty 30°, 60°, 90°. Z kwadratu o boku 1 i przekątnej $\sqrt2$ dostajemy kąty 45°.
Zauważ, że $\sin 30°=\cos 60°$. To nie przypadek: kąty ostre trójkąta prostokątnego dopełniają się do 90°, a bok przeciwległy jednego jest przyległym drugiego.
Przykład 2: rozwiązanie trójkąta i zadanie praktyczne
a) Trójkąt prostokątny ma przeciwprostokątną $c=10$ i kąt $\alpha=30°$. Szukamy boków i drugiego kąta.
b) Stoisz 40 m od wieży i widzisz jej szczyt pod kątem 60°. Twoje oczy są na wysokości 1,6 m. Jak wysoka jest wieża?
Znamy przyprostokątną przyległą (40) i szukamy przeciwległej, więc użyjemy tangensa: $x=40\cdot\tan60°=40\sqrt3\approx69{,}3$ m. Dodajemy wysokość oczu: $69{,}3+1{,}6\approx70{,}9$ m.
Tożsamości trygonometryczne
Z twierdzenia Pitagorasa dzielimy $a^2+b^2=c^2$ przez $c^2$ i dostajemy:
$$\sin^2\alpha+\cos^2\alpha=1$$
Z definicji, dzieląc $\frac{a}{c}$ przez $\frac{b}{c}$:
$$\tan\alpha=\frac{\sin\alpha}{\cos\alpha}$$
Dzięki temu z jednej wartości wyznaczysz pozostałe. Np. gdy $\sin\alpha=\frac35$ i $\alpha$ jest ostry, to $\cos^2\alpha=1-\frac{9}{25}=\frac{16}{25}$, więc $\cos\alpha=\frac45$ i $\tan\alpha=\frac34$.
Można też zbudować trójkąt: dla $\sin\alpha=\frac35$ weź $a=3$, $c=5$, a z Pitagorasa $b=4$.
Kąt rozwarty (do 180°)
Dla kąta wypukłego $\alpha$ umieszczamy go w układzie współrzędnych. Jeden bok leży na dodatniej osi $x$, a punkt $P=(x,y)$ na drugim ramieniu jest oddalony o $r$ od początku układu. Wtedy $\sin\alpha=\frac yr$, $\cos\alpha=\frac xr$.
Dla kąta rozwartego $x<0$, więc cosinus jest ujemny, a sinus dodatni. Ważne wzory:
Z tożsamości $\sin^2\alpha+\cos^2\alpha=1$ dla kąta rozwartego znak cosinusa wybieramy ujemny.
Pola z użyciem sinusa
Trójkąt: jeśli $a$, $b$ to dwa boki, a $\gamma$ to kąt między nimi, to
$$P=\frac12ab\sin\gamma$$
Uzasadnienie: wysokość opuszczona na bok $a$ to $h=b\sin\gamma$, a pole to $\frac12ah$.
Równoległobok o bokach $a$, $b$ i kącie $\alpha$ między nimi: $P=ab\sin\alpha$ (to dwa takie trójkąty). Romb to szczególny przypadek, gdzie $a=b$.
Czworokąt z przekątnymi $d_1,d_2$: dla rombu i deltoidu $P=\frac12d_1d_2$. Trapez dzielimy na trójkąty albo liczymy wysokość $h=c\sin\alpha$, gdzie $c$ to ramię.
Przykład 3: pola figur
a) Trójkąt ma boki 8 i 5 oraz kąt 150° między nimi. $P=\frac12\cdot8\cdot5\cdot\sin150°=20\cdot\frac12=10$.
b) Romb o boku 6 ma kąt ostry 45°. $P=6\cdot6\cdot\frac{\sqrt2}{2}=18\sqrt2\approx25{,}5$.
c) Trapez ma podstawy 10 i 6, a ramię 4 tworzy z dłuższą podstawą kąt 30°. Wysokość: $h=4\sin30°=2$. Pole: $\frac{10+6}{2}\cdot2=16$.
Typowe błędy
- Pomylenie boków: sinus to przeciwległa/przeciwprostokątna, a nie przyległa. Zawsze zaznacz kąt na rysunku.
- Zły Pitagoras: $c^2=a^2+b^2$, a nie $c=a+b$. Przy szukaniu przyprostokątnej odejmujemy: $a^2=c^2-b^2$.
- Najdłuższy bok: nie każdy trójkąt jest prostokątny. Najpierw sprawdź, czy $a^2+b^2=c^2$.
- Zła funkcja w zadaniu: zastanów się, jakie boki znasz i jaki chcesz znaleźć.
- Wzrost obserwatora: wysokość obiektu to wynik z trójkąta plus wysokość oczu.
- Zaokrąglanie: nie zaokrąglaj wyników pośrednich, rób to dopiero na końcu.
- Zły kąt w polu: w $\frac12ab\sin\gamma$ kąt musi leżeć między bokami $a$ i $b$.
Podsumowanie
- Pitagoras: $a^2+b^2=c^2$, a jego odwrotność sprawdza, czy trójkąt jest prostokątny.
- $\sin\alpha=\frac ac$, $\cos\alpha=\frac bc$, $\tan\alpha=\frac ab$.
- Zapamiętaj wartości dla 30°, 45°, 60°.
- $\sin^2\alpha+\cos^2\alpha=1$ i $\tan\alpha=\frac{\sin\alpha}{\cos\alpha}$.
- Dla kąta rozwartego: $\sin(180°-\alpha)=\sin\alpha$, $\cos(180°-\alpha)=-\cos\alpha$.
- Pola: $\frac12ab\sin\gamma$, $ab\sin\alpha$, $\frac12d_1d_2$.
Zadania (25)
Zadanie 1 · trudność 1/3
W trójkącie prostokątnym przeciwprostokątna ma długość 17, a jedna z przyprostokątnych 8. Oblicz długość drugiej przyprostokątnej oraz obwód tego trójkąta.
Podpowiedź 1
Przekształć wzór: $b^2=c^2-a^2$.
Podpowiedź 2
Obwód to suma wszystkich trzech boków.
Rozwiązanie
$b^2=17^2-8^2=289-64=225$, więc $b=15$.
Obwód: $8+15+17=40$.
Odpowiedź: Druga przyprostokątna: 15, obwód: 40
Zadanie 2 · trudność 1/3
Drabina o długości 6,5 m opiera się o pionową ścianę budynku. Dolny koniec drabiny stoi na poziomej ziemi w odległości 2,5 m od ściany. Na jakiej wysokości drabina dotyka ściany?
Podpowiedź 1
Ściana, ziemia i drabina tworzą trójkąt prostokątny.
Podpowiedź 2
Drabina jest przeciwprostokątną.
Rozwiązanie
$h^2=6{,}5^2-2{,}5^2=42{,}25-6{,}25=36$.
Zatem $h=6$ m.
Odpowiedź: 6 m
Zadanie 3 · trudność 1/3
W trójkącie prostokątnym ABC (kąt prosty przy C) przyprostokątne mają długości $|AC|=2\sqrt{3}$ i $|BC|=2\sqrt{6}$. Oblicz długość przeciwprostokątnej AB oraz pole trójkąta.
W trójkącie prostokątnym o przyprostokątnych długości 5 i 12 oraz przeciwprostokątnej 13 kąt ostrym $\beta$ leży naprzeciw boku o długości 5. Oblicz $\cos\beta$ oraz $\operatorname{tg}\beta$. Podaj $\cos\beta$ jako pierwszy wynik.
Podpowiedź 1
Cosinus to stosunek przyprostokątnej przyległej do przeciwprostokątnej.
Podpowiedź 2
Tangens to stosunek przyprostokątnej przeciwległej do przyległej.
Rozwiązanie
Przyprostokątna przyległa do $\beta$ ma długość 12.
$\cos\beta=\frac{12}{13}$.
$\operatorname{tg}\beta=\frac{5}{12}$.
Odpowiedź: cos β = 12/13, tg β = 5/12
Zadanie 5 · trudność 1/3
W trójkącie prostokątnym ABC z kątem prostym przy wierzchołku C mamy $|AC|=7$ i $|BC|=24$. Oblicz $\sin\beta$, gdzie $\beta=\angle ABC$.
Podpowiedź 1
Najpierw oblicz $|AB|$ z twierdzenia Pitagorasa.
Podpowiedź 2
Naprzeciw kąta B leży bok AC.
Rozwiązanie
$|AB|^2=7^2+24^2=49+576=625$, więc $|AB|=25$.
Naprzeciw kąta $\beta$ leży bok $AC=7$.
$\sin\beta=\frac{7}{25}$.
Odpowiedź: sin β = 7/25
Zadanie 6 · trudność 1/3
W trójkącie równoramiennym ABC podstawa $AB$ ma długość 16, a ramiona $AC$ i $BC$ mają długość 10. Oblicz $\cos\alpha$ oraz $\operatorname{tg}\alpha$, gdzie $\alpha=\angle CAB$. Podaj $\operatorname{tg}\alpha$ jako pierwszy wynik.
Podpowiedź 1
Poprowadź wysokość CD na podstawę AB; dzieli ona podstawę na dwie równe części.
Podpowiedź 2
W trójkącie ADC: $|AD|=8$, $|AC|=10$.
Rozwiązanie
Wysokość CD dzieli podstawę na części po 8, więc $|AD|=8$.
$|CD|^2=10^2-8^2=36$, czyli $|CD|=6$.
$\cos\alpha=\frac{8}{10}=\frac45$.
$\operatorname{tg}\alpha=\frac{6}{8}=\frac34$.
Odpowiedź: tg α = 3/4, cos α = 4/5
Zadanie 7 · trudność 2/3
W trójkącie prostokątnym $ABC$ z kątem prostym przy wierzchołku $C$ mamy $BC=8$ oraz $\operatorname{tg}A=\frac{4}{3}$. Oblicz długości boków $AC$ i $AB$ oraz $\sin A$.
Podpowiedź 1
tg A = BC/AC.
Podpowiedź 2
AB wyznacz z twierdzenia Pitagorasa.
Rozwiązanie
tg A = 8/AC = 4/3, więc AC = 6.
AB² = 6² + 8² = 100, więc AB = 10.
sin A = BC/AB = 8/10 = 4/5.
Odpowiedź: AC=6, AB=10, sin A=4/5
Zadanie 8 · trudność 2/3
W trójkącie prostokątnym $ABC$ (kąt prosty przy $C$) wysokość opuszczona z wierzchołka $C$ na przeciwprostokątną ma długość $h=\frac{12}{5}\cdot 5=12$ i dzieli ją na odcinki o długościach $9$ i $16$. Oblicz długości boków trójkąta oraz $\sin A$, gdzie $A$ jest wierzchołkiem przy odcinku długości $9$.
Podpowiedź 1
Przeciwprostokątna to suma odcinków: 9+16.
Podpowiedź 2
Z trójkąta ze spodkiem wysokości D: AC² = 9² + 12².
Rozwiązanie
AB = 9 + 16 = 25.
AC = √(81+144) = 15, BC = √(256+144) = 20.
Sprawdzenie: 15²+20²=625=25².
sin A = BC/AB = 20/25 = 4/5.
Odpowiedź: AB=25, AC=15, BC=20, sin A=4/5
Zadanie 9 · trudność 2/3
Drabina o długości 6 m oparta jest o pionową ścianę budynku. Drabina tworzy z poziomym podłożem kąt $60^\circ$. Na jakiej wysokości (w metrach) znajduje się górny koniec drabiny? Podaj wynik dokładny.
Podpowiedź 1
Drabina jest przeciwprostokątną trójkąta prostokątnego, a szukana wysokość leży naprzeciw kąta $60^\circ$.
Podpowiedź 2
Użyj $\sin 60^\circ=\frac{\sqrt3}{2}$.
Rozwiązanie
Oznaczmy wysokość przez $h$. Mamy $\sin 60^\circ=\frac{h}{6}$.
Stąd $h=6\cdot\frac{\sqrt3}{2}=3\sqrt3$ m.
Odpowiedź: 3\sqrt{3} m
Zadanie 10 · trudność 2/3
Odcinek drogi ma nachylenie $6\%$, czyli na każde 100 m w poziomie droga wznosi się o 6 m. Samochód przejechał po tej drodze 500 m (mierząc wzdłuż jezdni), a kąt nachylenia drogi wynosi $\alpha$, gdzie $\sin\alpha\approx0{,}06$. O ile metrów wzniósł się samochód? Podaj wynik w metrach.
Podpowiedź 1
Droga jest przeciwprostokątną, a przyrost wysokości leży naprzeciw kąta $\alpha$.
Podpowiedź 2
Skorzystaj z $h=500\cdot\sin\alpha$.
Rozwiązanie
Przyjmujemy $\sin\alpha\approx0{,}06$ (dla tak małego kąta $\sin\alpha\approx\tan\alpha$).
$h=500\cdot0{,}06=30$ m.
Odpowiedź: 30 m
Zadanie 11 · trudność 2/3
Dach domu ma kształt dwuspadowy, symetryczny. Rozpiętość podstawy dachu (poziomy odcinek między dolnymi krawędziami połaci) wynosi 12 m, a każda połać jest nachylona do poziomu pod kątem $45^\circ$. Oblicz wysokość kalenicy nad podstawą oraz długość jednej połaci (od okapu do kalenicy). Podaj wysokość jako pierwszy wynik.
Podpowiedź 1
Kalenica leży nad środkiem podstawy, więc poziomy odcinek ma 6 m.
Podpowiedź 2
Trójkąt prostokątny z kątem $45^\circ$ jest równoramienny.
Rozwiązanie
Połowa podstawy to 6 m. Wysokość: $h=6\cdot\tan45^\circ=6$ m.
Długość połaci: $\frac{6}{\cos45^\circ}=6\cdot\sqrt2=6\sqrt2$ m.
Odpowiedź: wysokość 6 m, długość połaci $6\sqrt2$ m
Zadanie 12 · trudność 2/3
Kąt $\alpha$ jest ostry i $\sin\alpha=\frac{5}{13}$. Oblicz $\cos\alpha$ oraz $\operatorname{tg}\alpha$. Podaj wartość $\operatorname{tg}\alpha$.
Podpowiedź 1
Skorzystaj z tożsamości $\sin^2\alpha+\cos^2\alpha=1$.
Podpowiedź 2
Dla kąta ostrego cosinus jest dodatni; $\operatorname{tg}\alpha=\frac{\sin\alpha}{\cos\alpha}$.
Wiadomo, że $\alpha$ jest kątem ostrym oraz $\sin\alpha+\cos\alpha=\frac{7}{5}$. Oblicz $\sin\alpha\cos\alpha$ oraz $\sin\alpha-\cos\alpha$ wiedząc, że $\sin\alpha>\cos\alpha$. Podaj wartość $\sin\alpha\cos\alpha$.
Podpowiedź 1
Podnieś równość stronami do kwadratu i użyj $\sin^2\alpha+\cos^2\alpha=1$.
Podpowiedź 2
Dla różnicy: $(\sin\alpha-\cos\alpha)^2=1-2\sin\alpha\cos\alpha$.
Rozwiązanie
$1+2\sin\alpha\cos\alpha=\frac{49}{25}$, więc $2\sin\alpha\cos\alpha=\frac{24}{25}$.
$\sin\alpha\cos\alpha=\frac{12}{25}$.
$(\sin\alpha-\cos\alpha)^2=1-\frac{24}{25}=\frac1{25}$, a ponieważ $\sin\alpha>\cos\alpha$, różnica to $\frac15$.
Odpowiedź: sin α cos α = 12/25 (sin α − cos α = 1/5)
Zadanie 15 · trudność 2/3
Kąt $\alpha$ jest ostry i $\sin\alpha-\cos\alpha=\frac15$. Oblicz $\operatorname{tg}\alpha+\frac{1}{\operatorname{tg}\alpha}$.
Podpowiedź 1
Podnieś dane równanie do kwadratu, aby znaleźć $\sin\alpha\cos\alpha$.
Podpowiedź 2
Zauważ, że $\operatorname{tg}\alpha+\operatorname{ctg}\alpha=\frac{1}{\sin\alpha\cos\alpha}$.
Rozwiązanie
$1-2\sin\alpha\cos\alpha=\frac1{25}$, więc $\sin\alpha\cos\alpha=\frac{12}{25}$.
W trójkącie równoramiennym $ABC$ ramiona mają długość $AC=BC=10$, a kąt przy wierzchołku $C$ ma miarę $150^\circ$. Oblicz pole trójkąta $ABC$.
Podpowiedź 1
Kąt między ramionami wynosi $150^\circ$, a $\sin150^\circ=\sin30^\circ$.
Podpowiedź 2
Pole to $\frac12\cdot AC\cdot BC\cdot\sin150^\circ$.
Rozwiązanie
$\sin150^\circ=\sin30^\circ=\frac12$.
$P=\frac12\cdot10\cdot10\cdot\frac12=25$.
Odpowiedź: 25
Zadanie 24 · trudność 3/3
Przekątne $AC$ i $BD$ czworokąta wypukłego $ABCD$ mają długości $10$ i $12$ i przecinają się w punkcie $O$ pod kątem $AOB$ równym $150^\circ$. Oblicz pole czworokąta $ABCD$.
Podpowiedź 1
Pole czworokąta wypukłego to $\tfrac12\,e\,f\sin\varphi$, gdzie $e,f$ są przekątnymi, a $\varphi$ kątem między nimi.
Podpowiedź 2
$\sin150^\circ=\sin30^\circ=\tfrac12$.
Rozwiązanie
Cztery trójkąty o wierzchołku $O$ mają kąty $150^\circ$ lub $30^\circ$, a sinusy tych kątów są równe $\tfrac12$.
Suma ich pól daje wzór $P=\tfrac12\cdot AC\cdot BD\cdot\sin150^\circ$.
$P=\tfrac12\cdot10\cdot12\cdot\tfrac12=30$.
Odpowiedź: 30
Zadanie 25 · trudność 3/3
W czworokącie $ABCD$ mamy $AB=6$, $BC=8$, kąt $ABC$ jest prosty, a ponadto $AD=6\sqrt2$ oraz $\angle CAD=45^\circ$ (punkty $B$ i $D$ leżą po przeciwnych stronach prostej $AC$). Oblicz pole czworokąta $ABCD$.
Podpowiedź 1
Przekątna $AC$ dzieli czworokąt na trójkąty $ABC$ i $ACD$.
Podpowiedź 2
Z twierdzenia Pitagorasa $AC=10$; pole $ACD$ policz ze wzoru $\tfrac12 AC\cdot AD\sin45^\circ$.
Rozwiązanie
Trójkąt $ABC$ jest prostokątny: $AC=\sqrt{36+64}=10$ i $P_{ABC}=\tfrac12\cdot6\cdot8=24$.