Liczydłomatematyka · webp.pl

Planimetria — liceum 2

Okrągłe są pizze, koła rowerowe, zegary i płyty. W tym dziale nauczysz się odróżniać okrąg od koła i liczyć ich długości oraz pola. Poznasz też wycinki, pierścienie i odcinki koła.

Okrąg i koło

Okrąg o środku $O$ i promieniu $r$ to zbiór wszystkich punktów płaszczyzny oddalonych od $O$ o dokładnie $r$. Wyobraź sobie samą obręcz roweru.

Koło to okrąg razem z jego wnętrzem. To cała płyta CD, a nie tylko jej krawędź.

Okrąg ma długość (jak sznurek), koło ma pole (jak powierzchnia pizzy).

Elementy okręgu

Promień $r$ – odcinek łączący środek z punktem okręgu.

Cięciwa – odcinek łączący dwa punkty okręgu.

Średnica $d$ – najdłuższa cięciwa, przechodząca przez środek. Zawsze $d=2r$.

Łuk – część okręgu między dwoma jego punktami.

Kąt środkowy – kąt o wierzchołku w środku okręgu, którego ramiona są promieniami. Wyznacza łuk, na którym jest oparty.

Długość okręgu i łuku

Długość okręgu:

$$l=2\pi r$$

Cały okrąg odpowiada kątowi $360^\circ$. Łuk wyznaczony przez kąt środkowy $\alpha$ to ułamek $\frac{\alpha}{360^\circ}$ całego okręgu:

$$L=\frac{\alpha}{360^\circ}\cdot 2\pi r$$

Dlaczego tak? Kąt $90^\circ$ to $\frac14$ pełnego kąta, więc łuk to $\frac14$ okręgu.

Pole koła, pierścienia i wycinka

Pole koła:

$$P=\pi r^2$$

Pierścień kołowy to część płaszczyzny między dwoma okręgami o wspólnym środku i promieniach $R>r$. Jego pole to różnica pól kół:

$$P_p=\pi(R^2-r^2)$$

Wycinek koła to część koła ograniczona dwoma promieniami i łukiem. Jego pole to ułamek pola koła:

$$P_w=\frac{\alpha}{360^\circ}\cdot\pi r^2$$

Odcinek koła

Odcinek koła to część koła odcięta cięciwą. Jego pole liczymy przez odejmowanie:

$$P_{odc}=P_{wycinka}-P_{trójkąta}$$

Trójkąt ma wierzchołki w środku i na końcach cięciwy. Dla kąta środkowego $\alpha$ jego pole to $\frac12 r^2\sin\alpha$. Dla $\alpha=90^\circ$ jest to po prostu $\frac12r^2$.

Przykład 1: długość łuku

Koło zegara ma promień $r=15$ cm. Jaką drogę przebywa koniec wskazówki w czasie $20$ minut?

1. W $20$ minut wskazówka minutowa obraca się o $\frac{20}{60}\cdot360^\circ=120^\circ$. 2. $L=\frac{120^\circ}{360^\circ}\cdot2\pi\cdot15=\frac13\cdot30\pi=10\pi$ cm.

Odpowiedź: $10\pi\approx31{,}4$ cm.

Odwrotnie: łuk długości $5\pi$ na okręgu o $r=12$ ma kąt $\alpha$, gdzie $\frac{\alpha}{360^\circ}=\frac{5\pi}{24\pi}$, czyli $\alpha=75^\circ$.

Przykład 2: pierścień i wycinek

Wokół okrągłego stawu o promieniu $6$ m biegnie alejka szeroka na $2$ m. Jakie pole ma alejka?

1. $r=6$, $R=8$. 2. $P_p=\pi(8^2-6^2)=\pi(64-36)=28\pi$ m².

Teraz wycinek: kawałek pizzy o promieniu $15$ cm i kącie $45^\circ$.

$P_w=\frac{45}{360}\cdot\pi\cdot225=\frac18\cdot225\pi=\frac{225}{8}\pi\approx88{,}4$ cm².

Przykład 3: zmiana promienia i odcinek koła

Zmiana skali. Pizza ma średnicę $20$ cm, druga $40$ cm. Promienie to $10$ i $20$, pola $100\pi$ i $400\pi$. Pole jest 4 razy większe, bo $P$ zależy od $r^2$. Zwiększenie promienia $k$ razy zwiększa pole $k^2$ razy.

Odcinek koła. Kąt środkowy $90^\circ$, $r=6$.

1. Wycinek: $\frac14\pi\cdot36=9\pi$. 2. Trójkąt prostokątny o przyprostokątnych $6$: $\frac12\cdot6\cdot6=18$. 3. $P=9\pi-18\approx10{,}27$.

Typowe błędy

Mylenie wzorów: $2\pi r$ to długość, $\pi r^2$ to pole. Pamiętaj o jednostkach: cm albo cm².

Średnica zamiast promienia: gdy dana jest średnica $d=10$, do wzoru wstawiamy $r=5$, więc $P=25\pi$, a nie $100\pi$.

Zły ułamek kąta: dla łuku i wycinka dzielimy przez $360^\circ$, nie przez $180^\circ$ ani $100$.

Podwojenie promienia podwaja pole: nie! Pole rośnie czterokrotnie.

Podsumowanie

- Okrąg to krzywa, koło to figura wraz z wnętrzem. - $l=2\pi r$, $P=\pi r^2$. - Łuk i wycinek to ułamek $\frac{\alpha}{360^\circ}$ okręgu lub koła. - Pierścień: $\pi(R^2-r^2)$. - Odcinek koła: wycinek minus trójkąt. - Figury złożone rozkładaj na części kołowe i proste, potem dodawaj lub odejmuj pola.

Zadania (19)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Oblicz długość okręgu o promieniu $r=7$ cm. Podaj wynik w zależności od $\pi$.

Podpowiedź 1

Użyj wzoru $L=2\pi r$.

Podpowiedź 2

Podstaw $r=7$.

Rozwiązanie

Wzór na długość okręgu: $L=2\pi r$.

$L=2\pi\cdot 7=14\pi$ cm.

Odpowiedź: $14\pi$ cm

Zadanie 2 · trudność 1/3

Długość okręgu wynosi $18\pi$ cm. Oblicz promień tego okręgu.

Podpowiedź 1

Z wzoru $L=2\pi r$ wyznacz $r$.

Podpowiedź 2

$r=\frac{L}{2\pi}$.

Rozwiązanie

Mamy $2\pi r=18\pi$.

Dzielimy przez $2\pi$: $r=9$ cm.

Odpowiedź: $9$ cm

Zadanie 3 · trudność 1/3

Oblicz długość łuku okręgu o promieniu $r=12$ cm, wyznaczonego przez kąt środkowy $60^\circ$. Podaj wynik w zależności od $\pi$.

Podpowiedź 1

Długość łuku: $l=\frac{\alpha}{360^\circ}\cdot 2\pi r$.

Podpowiedź 2

$\frac{60}{360}=\frac16$.

Rozwiązanie

$l=\frac{60}{360}\cdot 2\pi\cdot 12=\frac16\cdot 24\pi$.

$l=4\pi$ cm.

Odpowiedź: $4\pi$ cm

Zadanie 4 · trudność 1/3

Łuk okręgu o promieniu $r=15$ cm ma długość $5\pi$ cm. Oblicz miarę kąta środkowego opartego na tym łuku.

Podpowiedź 1

Zapisz $5\pi=\frac{\alpha}{360^\circ}\cdot 2\pi\cdot 15$.

Podpowiedź 2

Uprość prawą stronę: $\frac{\alpha}{360^\circ}\cdot 30\pi$.

Rozwiązanie

Równanie: $5\pi=\frac{\alpha}{360}\cdot 30\pi$.

Stąd $\frac{\alpha}{360}=\frac16$, czyli $\alpha=60^\circ$.

Odpowiedź: $60^\circ$

Zadanie 5 · trudność 1/3

Oblicz pole koła o promieniu $r=7$ cm. Zostaw wynik w postaci z $\pi$.

Podpowiedź 1

Użyj wzoru $P=\pi r^2$.

Podpowiedź 2

Podnieś 7 do kwadratu.

Rozwiązanie

Wzór na pole koła: $P=\pi r^2$.

$P=\pi\cdot 7^2=49\pi$ cm².

Odpowiedź: $49\pi$ cm²

Zadanie 6 · trudność 1/3

Obwód koła wynosi $18\pi$ cm. Oblicz pole tego koła.

Podpowiedź 1

Obwód to $2\pi r$, więc najpierw wyznacz $r$.

Podpowiedź 2

Potem użyj $P=\pi r^2$.

Rozwiązanie

$2\pi r=18\pi$, więc $r=9$ cm.

$P=\pi\cdot 9^2=81\pi$ cm².

Odpowiedź: $81\pi$ cm²

Zadanie 7 · trudność 1/3

Pierścień kołowy jest ograniczony dwoma okręgami współśrodkowymi o promieniach $13$ cm i $5$ cm. Oblicz pole tego pierścienia.

Podpowiedź 1

Pole pierścienia to różnica pól dwóch kół.

Podpowiedź 2

$P=\pi(R^2-r^2)$.

Rozwiązanie

$P=\pi(13^2-5^2)$.

$P=\pi(169-25)=144\pi$ cm².

Odpowiedź: $144\pi$ cm²

Zadanie 8 · trudność 1/3

Oblicz pole wycinka koła o promieniu $r=12$ cm wyznaczonego przez kąt środkowy $150^\circ$.

Podpowiedź 1

Wycinek to $\frac{\alpha}{360^\circ}$ pola koła.

Podpowiedź 2

$\frac{150}{360}=\frac{5}{12}$.

Rozwiązanie

Pole koła: $\pi\cdot12^2=144\pi$.

$P=\frac{5}{12}\cdot144\pi=60\pi$ cm².

Odpowiedź: $60\pi$ cm²

Zadanie 9 · trudność 2/3

Promień koła zwiększono o 50%. O ile procent wzrosło pole tego koła?

Podpowiedź 1

Nowy promień to $1{,}5r$.

Podpowiedź 2

Pole jest proporcjonalne do kwadratu promienia: $P=\pi r^2$.

Rozwiązanie

Nowy promień wynosi $r'=1{,}5r$.

Nowe pole: $P'=\pi(1{,}5r)^2=2{,}25\pi r^2=2{,}25P$.

Pole wzrosło o $2{,}25P-P=1{,}25P$, czyli o 125%.

Odpowiedź: o 125%

Zadanie 10 · trudność 2/3

Średnicę koła zmniejszono o 20%. O ile procent zmniejszyło się pole tego koła?

Podpowiedź 1

Średnica i promień zmieniają się w tym samym stosunku: nowy promień to $0{,}8r$.

Podpowiedź 2

Pole zmienia się w stosunku kwadratu skali.

Rozwiązanie

Nowa średnica to $0{,}8d$, więc nowy promień to $0{,}8r$.

Nowe pole: $P'=\pi(0{,}8r)^2=0{,}64\pi r^2=0{,}64P$.

Pole zmalało o $1-0{,}64=0{,}36$, czyli o 36%.

Odpowiedź: o 36%

Zadanie 11 · trudność 2/3

Pole koła o promieniu $r$ jest równe $P$. Jaki promień ma koło o polu $9P$, a jaki koło o polu $\frac{P}{4}$? Podaj oba promienie w zależności od $r$ (najpierw dla pola $9P$).

Podpowiedź 1

Jeśli pole zmienia się $k$ razy, promień zmienia się $\sqrt{k}$ razy.

Podpowiedź 2

Zapisz $\pi R^2=9\pi r^2$.

Rozwiązanie

Dla pola $9P$: $\pi R^2=9\pi r^2$, więc $R=3r$.

Dla pola $\frac{P}{4}$: $\pi R^2=\frac{1}{4}\pi r^2$, więc $R=\frac{r}{2}$.

Odpowiedź: $3r$ oraz $\frac{r}{2}$

Zadanie 12 · trudność 2/3

Promień koła zwiększono o 20%, a następnie nowy promień zmniejszono o 25%. O ile procent zmieniło się pole koła w porównaniu z początkowym? Podaj, czy pole wzrosło, czy zmalało.

Podpowiedź 1

Końcowy promień to $r\cdot1{,}2\cdot0{,}75$.

Podpowiedź 2

Podnieś współczynnik zmiany promienia do kwadratu.

Rozwiązanie

Końcowy promień: $r'=1{,}2\cdot0{,}75\,r=0{,}9r$.

Pole: $P'=\pi(0{,}9r)^2=0{,}81\pi r^2=0{,}81P$.

Pole zmalało o $1-0{,}81=0{,}19$, czyli o 19%.

Odpowiedź: zmalało o 19%

Zadanie 13 · trudność 2/3

Kwadrat $ABCD$ ma bok długości 8 cm. Wewnątrz kwadratu narysowano koło o promieniu 4 cm, styczne do wszystkich boków kwadratu. Oblicz pole części kwadratu leżącej poza kołem.

Podpowiedź 1

Pole szukanej figury to różnica pola kwadratu i pola koła.

Podpowiedź 2

Pole koła: $\pi r^2$ dla $r=4$.

Rozwiązanie

Pole kwadratu: $8^2=64$.

Pole koła: $\pi\cdot4^2=16\pi$.

Szukane pole: $64-16\pi$ cm².

Odpowiedź: 64 - 16π cm²

Zadanie 14 · trudność 2/3

Prostokąt ma wymiary 12 cm × 6 cm. Na jego dwóch krótszych bokach jako średnicach zbudowano półkola leżące wewnątrz prostokąta, każde o promieniu 3 cm. Oblicz pole części prostokąta niezajętej przez półkola (półkola się nie nakładają).

Podpowiedź 1

Dwa półkola o tym samym promieniu tworzą razem jedno koło.

Podpowiedź 2

Odejmij pole koła o promieniu 3 od pola prostokąta.

Rozwiązanie

Pole prostokąta: $12\cdot6=72$.

Dwa półkola o promieniu 3 dają pole $\pi\cdot3^2=9\pi$.

Szukane pole: $72-9\pi$ cm². Półkola mają łącznie szerokość 6 < 12, więc nie nachodzą na siebie.

Odpowiedź: 72 - 9π cm²

Zadanie 15 · trudność 2/3

Dwa współśrodkowe okręgi mają promienie 10 cm i 6 cm. Pierścień między nimi podzielono na 4 równe części (kąty środkowe po 90°). Oblicz pole jednej takiej części.

Podpowiedź 1

Pole pierścienia: $\pi(R^2-r^2)$.

Podpowiedź 2

Podziel wynik przez 4.

Rozwiązanie

Pole pierścienia: $\pi(100-36)=64\pi$.

Jedna z 4 równych części: $64\pi/4=16\pi$ cm².

Odpowiedź: 16π cm²

Zadanie 16 · trudność 3/3

W kole o promieniu $r=6$ cięciwa $AB$ wyznacza kąt środkowy $AOB=90^\circ$ (rysunek). Oblicz pole odcinka koła ograniczonego cięciwą $AB$ i mniejszym łukiem $AB$.

Podpowiedź 1

Pole odcinka = pole wycinka − pole trójkąta $AOB$.

Podpowiedź 2

Pole wycinka dla $90^\circ$ to $\frac14\pi r^2$.

Rozwiązanie

Pole wycinka: $\frac{90}{360}\pi\cdot36=9\pi$.

Trójkąt $AOB$ jest prostokątny o ramionach 6: $P=\frac12\cdot6\cdot6=18$.

Pole odcinka: $9\pi-18$.

Odpowiedź: $9\pi-18$

Zadanie 17 · trudność 3/3

W kole o promieniu $r=8$ cięciwa $AB$ wyznacza kąt środkowy $AOB=60^\circ$ (rysunek). Oblicz pole mniejszego odcinka koła odciętego cięciwą $AB$.

Podpowiedź 1

Trójkąt $AOB$ jest równoboczny o boku 8.

Podpowiedź 2

Odejmij pole trójkąta od pola wycinka $\frac16$ koła.

Rozwiązanie

Pole wycinka: $\frac16\pi\cdot64=\frac{32\pi}{3}$.

Pole trójkąta równobocznego: $\frac{8^2\sqrt3}{4}=16\sqrt3$.

Pole odcinka: $\frac{32\pi}{3}-16\sqrt3$.

Odpowiedź: $\frac{32\pi}{3}-16\sqrt3$

Zadanie 18 · trudność 3/3

W kole o promieniu $r=4\sqrt2$ cięciwa $AB$ ma długość $8$ (rysunek). Oblicz pole mniejszego odcinka koła odciętego tą cięciwą.

Podpowiedź 1

Sprawdź, że $OA^2+OB^2=AB^2$: kąt $AOB$ jest prosty.

Podpowiedź 2

Pole odcinka = pole wycinka − pole trójkąta.

Rozwiązanie

$r^2=32$, więc $OA^2+OB^2=64=AB^2$, zatem $\angle AOB=90^\circ$.

Pole wycinka: $\frac14\pi\cdot32=8\pi$.

Pole trójkąta: $\frac12\cdot32=16$. Pole odcinka: $8\pi-16$.

Odpowiedź: $8\pi-16$

Zadanie 19 · trudność 3/3

W kole o środku $O$ cięciwa $AB$ ma długość $6\sqrt3$, a odległość cięciwy od środka koła wynosi $3$ (rysunek). Oblicz pole większego odcinka koła, czyli tego, w którym leży środek $O$.

Podpowiedź 1

Z trójkąta prostokątnego z połową cięciwy i odległością 3 wyznacz $r$ i kąt środkowy.

Podpowiedź 2

Większy odcinek = pole koła − mniejszy odcinek, albo wycinek $240^\circ$ + trójkąt.

Rozwiązanie

Połowa cięciwy to $3\sqrt3$, więc $r^2=27+9=36$, $r=6$. Ponieważ $\tan(\frac{\alpha}{2})=\frac{3\sqrt3}{3}=\sqrt3$, to $\frac\alpha2=60^\circ$, $\alpha=120^\circ$.

Mniejszy odcinek: wycinek $\frac13\pi\cdot36=12\pi$ minus trójkąt $\frac12\cdot6\sqrt3\cdot3=9\sqrt3$, czyli $12\pi-9\sqrt3$.

Większy odcinek: $36\pi-(12\pi-9\sqrt3)=24\pi+9\sqrt3$.

Odpowiedź: $24\pi+9\sqrt3$

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.