Liczydłomatematyka · webp.pl

Funkcje wymierne — liceum 2

Funkcje wymierne to funkcje, w których pojawia się ułamek z niewiadomą w mianowniku. Spotykasz je, gdy liczysz czas podróży przy różnych prędkościach albo dzielisz rachunek na kilka osób. W tym dziale poznasz hiperbolę, nauczysz się wyznaczać dziedzinę, miejsca zerowe i rozwiązywać równania wymierne.

Odwrotna proporcjonalność

Dwie wielkości są odwrotnie proporcjonalne, gdy ich iloczyn jest stały. Gdy jedna rośnie dwa razy, druga maleje dwa razy.

Przykład: drogę 120 km pokonujesz z prędkością $v$ w czasie $t=\frac{120}{v}$. Przy dwa razy większej prędkości jedziesz dwa razy krócej.

Funkcję odwrotnej proporcjonalności zapisujemy tak:

$$f(x)=\frac{a}{x},\quad a\neq 0,\ x\neq 0.$$

Liczba $a$ to stały iloczyn: $x\cdot f(x)=a$.

Hiperbola i asymptoty

Wykres funkcji $f(x)=\frac{a}{x}$ nazywamy hiperbolą. Składa się z dwóch osobnych gałęzi.

- Dla $a>0$ gałęzie leżą w I i III ćwiartce. - Dla $a<0$ gałęzie leżą w II i IV ćwiartce.

Gałęzie zbliżają się do osi układu, ale nigdy ich nie dotykają. Takie proste nazywamy asymptotami. Tu są to: prosta $x=0$ (asymptota pionowa) i prosta $y=0$ (asymptota pozioma).

Współczynnik $a$ mówi, jak daleko od osi leżą gałęzie. Im większe $|a|$, tym dalej od początku układu biegnie wykres. Znak $a$ mówi, w których ćwiartkach jest wykres.

Funkcja jest malejąca w przedziale $(-\infty,0)$ i osobno w $(0,+\infty)$ dla $a>0$. Nie jest malejąca na całej dziedzinie: $f(-1)=-a<f(1)=a$, choć $-1<1$.

Przesunięcie hiperboli

Wykres funkcji

$$f(x)=\frac{a}{x-p}+q$$

to hiperbola $y=\frac{a}{x}$ przesunięta o $p$ w prawo i o $q$ w górę.

- asymptota pionowa: $x=p$, - asymptota pozioma: $y=q$, - dziedzina: $x\neq p$, - zbiór wartości: $y\neq q$.

Środkiem symetrii hiperboli jest punkt $(p,q)$. Gałęzie nigdy nie przecinają asymptot. Pionową asymptotę $x=p$ wykres przecina zero razy, bo tam funkcja nie istnieje. Poziomą asymptotę $y=q$ też nie przecina, bo ułamek $\frac{a}{x-p}$ nie jest nigdy równy 0.

Przykład: szkic wykresu

Naszkicuj wykres $f(x)=\frac{2}{x+1}-3$.

Krok 1. Zapisujemy w postaci $\frac{a}{x-p}+q$: $a=2$, $p=-1$, $q=-3$.

Krok 2. Asymptoty: $x=-1$ i $y=-3$.

Krok 3. Ponieważ $a>0$, gałęzie leżą w prawej górnej i lewej dolnej „ćwiartce” względem punktu $(-1,-3)$.

Krok 4. Dobieramy punkty: $f(0)=2-3=-1$, $f(1)=1-3=-2$, $f(-3)=-1-3=-4$, $f(-2)=-2-3=-5$.

Krok 5. Rysujemy dwie gałęzie przez te punkty, zbliżające się do asymptot.

Wyrażenie wymierne i dziedzina

Wyrażenie wymierne to ułamek, którego licznik i mianownik są wielomianami:

$$\frac{P(x)}{Q(x)},\quad Q(x)\neq 0.$$

Funkcja wymierna to funkcja dana takim wzorem. Jej dziedzina to wszystkie liczby rzeczywiste oprócz tych, dla których mianownik jest równy zero.

Przykład: dla $f(x)=\frac{x+5}{x^2-9}$ rozwiązujemy $x^2-9=0$, czyli $x=3$ lub $x=-3$. Dziedzina: $D=\mathbb{R}\setminus\{-3,3\}$.

Wartość funkcji liczymy przez podstawienie. Dla $f(x)=\frac{x+5}{x^2-9}$ mamy $f(1)=\frac{6}{-8}=-\frac34$.

Miejsca zerowe i równania wymierne

Ułamek jest równy zero, gdy jego licznik jest zerem, a mianownik nie jest zerem. Dlatego:

$$\frac{P(x)}{Q(x)}=0\iff P(x)=0\ \text{i}\ Q(x)\neq 0.$$

Plan rozwiązywania równania wymiernego:

1. Wyznacz dziedzinę. 2. Pomnóż obie strony przez wspólny mianownik (lub użyj proporcji). 3. Rozwiąż otrzymane równanie. 4. Sprawdź, czy wyniki należą do dziedziny. Te spoza dziedziny odrzuć.

Krok 1 jest ważny: mnożenie przez wyrażenie z $x$ może wprowadzić „fałszywe” rozwiązania.

Przykłady rozwiązane

Przykład 1. Miejsce zerowe funkcji $f(x)=\frac{x^2-16}{x-4}$.

Dziedzina: $x\neq 4$. Licznik: $x^2-16=0$, więc $x=4$ lub $x=-4$. Liczba 4 nie należy do dziedziny. Miejsce zerowe: $x=-4$.

Przykład 2. Równanie $\frac{3}{x-2}=\frac{5}{x+4}$.

Dziedzina: $x\neq2$, $x\neq-4$. Mnożymy na krzyż: $3(x+4)=5(x-2)$, czyli $3x+12=5x-10$, stąd $2x=22$ i $x=11$. Liczba 11 jest w dziedzinie. Odpowiedź: $x=11$.

Przykład 3. Mnożenie i dzielenie. Oblicz $\frac{x^2-9}{x+2}\cdot\frac{x+2}{x+3}$.

Dziedzina: $x\neq-2$, $x\neq-3$. Rozkładamy: $\frac{(x-3)(x+3)}{x+2}\cdot\frac{x+2}{x+3}=x-3$. Wynik: $x-3$ dla $x\neq-2,\ x\neq-3$.

Przy dzieleniu mnożymy przez odwrotność. Np. $\frac{x}{x-1}:\frac{2}{x+5}=\frac{x(x+5)}{2(x-1)}$, przy $x\neq1$, $x\neq-5$.

Typowe błędy

- Zero w dziedzinie. Nie każda funkcja wymierna ma wykluczone zero. Wyklucz te liczby, dla których mianownik się zeruje, np. dla $\frac{1}{x-5}$ jest to 5. - „Hiperbola maleje na całej dziedzinie”. Maleje osobno na każdym przedziale, ale nie na obu naraz. - Gałęzie przecinające asymptoty. Wykres zbliża się do asymptot, ale ich nie przecina. - Skracanie bez zastrzeżeń. Po skróceniu $\frac{(x-3)(x+3)}{x+3}$ do $x-3$ nadal trzeba pamiętać, że $x\neq-3$. - Brak dziedziny w równaniu. Bez niej możesz zaakceptować rozwiązanie, które zeruje mianownik.

Podsumowanie

- Funkcja $f(x)=\frac{a}{x}$ ma wykres w postaci hiperboli, z asymptotami $x=0$ i $y=0$. - Wykres $f(x)=\frac{a}{x-p}+q$ ma asymptoty $x=p$ i $y=q$. - Dziedzinę wyznaczasz z warunku: mianownik $\neq0$. - Miejsca zerowe to zera licznika należące do dziedziny. - W równaniach wymiernych zawsze zaczynaj od dziedziny, a na końcu sprawdź rozwiązania.

Zadania (22)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Wyznacz równania asymptot hiperboli $y=\frac{3}{x-2}+1$.

Podpowiedź 1

Funkcja $y=\frac{a}{x-p}+q$ ma asymptotę pionową $x=p$.

Podpowiedź 2

Asymptota pozioma to $y=q$.

Rozwiązanie

Porównujemy wzór z postacią kanoniczną $y=\frac{a}{x-p}+q$: $a=3$, $p=2$, $q=1$.

Asymptota pionowa: $x=2$, asymptota pozioma: $y=1$.

Odpowiedź: x=2 oraz y=1

Zadanie 2 · trudność 1/3

Wyznacz równania asymptot wykresu funkcji $f(x)=\frac{-4}{x+3}-5$.

Podpowiedź 1

Zapisz mianownik jako $x-p$, czyli $x+3=x-(-3)$.

Podpowiedź 2

Wyraz dodany na końcu daje asymptotę poziomą.

Rozwiązanie

Mamy $p=-3$, $q=-5$.

Asymptoty: $x=-3$ oraz $y=-5$.

Odpowiedź: x=-3 oraz y=-5

Zadanie 3 · trudność 1/3

Wyznacz asymptoty wykresu funkcji $f(x)=\frac{2x+1}{x-4}$.

Podpowiedź 1

Wydziel całość: $2x+1=2(x-4)+9$.

Podpowiedź 2

Zapisz funkcję w postaci $2+\frac{9}{x-4}$.

Rozwiązanie

$f(x)=\frac{2(x-4)+9}{x-4}=2+\frac{9}{x-4}$.

Asymptota pionowa: $x=4$, pozioma: $y=2$.

Odpowiedź: x=4 oraz y=2

Zadanie 4 · trudność 1/3

Hiperbola $y=\frac{-3x+7}{2x-6}$ ma środek symetrii w punkcie przecięcia asymptot. Wyznacz współrzędne tego punktu.

Podpowiedź 1

Mianownik zeruje się dla $x=3$. Wydziel całość: $-3x+7=-\frac32(2x-6)-2$.

Podpowiedź 2

Zapisz $y=-\frac32+\frac{-2}{2x-6}$.

Rozwiązanie

$-3x+7=-\frac32(2x-6)-9+7=-\frac32(2x-6)-2$.

Zatem $y=-\frac32-\frac{1}{x-3}$.

Asymptoty: $x=3$ i $y=-\frac32$, więc środek symetrii to $(3,-\frac32)$.

Odpowiedź: (3, -3/2)

Zadanie 5 · trudność 1/3

Wyznacz dziedzinę funkcji $f(x)=\dfrac{3x+1}{x-5}$.

Podpowiedź 1

Mianownik musi być różny od zera.

Podpowiedź 2

Rozwiąż równanie $x-5=0$ i wyłącz otrzymaną liczbę z dziedziny.

Rozwiązanie

Warunek: $x-5\neq 0$.

Stąd $x\neq 5$, więc $D=\mathbb{R}\setminus\{5\}$.

Odpowiedź: $D=\mathbb{R}\setminus\{5\}$

Zadanie 6 · trudność 1/3

Wyznacz dziedzinę funkcji $f(x)=\dfrac{x+2}{x^2-9}$.

Podpowiedź 1

Rozwiąż równanie $x^2-9=0$.

Podpowiedź 2

Skorzystaj ze wzoru $a^2-b^2=(a-b)(a+b)$.

Rozwiązanie

Warunek: $x^2-9\neq 0$, czyli $(x-3)(x+3)\neq 0$.

Zatem $x\neq 3$ i $x\neq -3$, więc $D=\mathbb{R}\setminus\{-3,3\}$.

Odpowiedź: $D=\mathbb{R}\setminus\{-3,3\}$

Zadanie 7 · trudność 1/3

Wyznacz dziedzinę funkcji $f(x)=\dfrac{2x-1}{x^2-5x+6}$.

Podpowiedź 1

Policz miejsca zerowe mianownika, np. przez rozkład na czynniki.

Podpowiedź 2

$x^2-5x+6=(x-2)(x-3)$.

Rozwiązanie

Warunek: $x^2-5x+6\neq 0$.

Rozkład: $(x-2)(x-3)\neq 0$, więc $x\neq 2$ i $x\neq 3$.

$D=\mathbb{R}\setminus\{2,3\}$.

Odpowiedź: $D=\mathbb{R}\setminus\{2,3\}$

Zadanie 8 · trudność 1/3

Wyznacz dziedzinę funkcji $f(x)=\dfrac{x}{x^2+4}+\dfrac{5}{x(x+7)}$.

Podpowiedź 1

Każdy mianownik musi być różny od zera.

Podpowiedź 2

Wyrażenie $x^2+4$ jest zawsze dodatnie.

Rozwiązanie

Dla pierwszego ułamka: $x^2+4\geq 4>0$, więc nie ma ograniczeń.

Dla drugiego: $x(x+7)\neq 0$, czyli $x\neq 0$ i $x\neq -7$.

$D=\mathbb{R}\setminus\{-7,0\}$.

Odpowiedź: $D=\mathbb{R}\setminus\{-7,0\}$

Zadanie 9 · trudność 1/3

Oblicz wartość funkcji $f(x)=\dfrac{2x+3}{x-1}$ dla $x=4$.

Podpowiedź 1

Podstaw $x=4$ do licznika i mianownika.

Podpowiedź 2

Licznik: $2\cdot4+3$, mianownik: $4-1$.

Rozwiązanie

Licznik: $2\cdot4+3=11$.

Mianownik: $4-1=3$.

Zatem $f(4)=\frac{11}{3}$.

Odpowiedź: 11/3

Zadanie 10 · trudność 1/3

Dana jest funkcja $f(x)=\dfrac{x^2-9}{x+2}$. Oblicz $f(-5)$.

Podpowiedź 1

Pamiętaj, że $(-5)^2=25$.

Podpowiedź 2

Mianownik: $-5+2=-3$.

Rozwiązanie

Licznik: $(-5)^2-9=16$.

Mianownik: $-5+2=-3$.

Zatem $f(-5)=\frac{16}{-3}=-\frac{16}{3}$.

Odpowiedź: -16/3

Zadanie 11 · trudność 1/3

Funkcja $g$ jest określona wzorem $g(x)=\dfrac{3x-1}{2x+4}$. Oblicz $g\left(\tfrac12\right)$.

Podpowiedź 1

Licznik: $3\cdot\frac12-1$.

Podpowiedź 2

Mianownik: $2\cdot\frac12+4$.

Rozwiązanie

Licznik: $\frac32-1=\frac12$.

Mianownik: $1+4=5$.

$g\left(\frac12\right)=\frac12:5=\frac1{10}$.

Odpowiedź: 1/10

Zadanie 12 · trudność 2/3

Wyznacz miejsca zerowe funkcji $f(x)=\dfrac{x^3-4x}{x^2-x-6}$.

Podpowiedź 1

Rozłóż licznik: $x(x-2)(x+2)$, mianownik: $(x-3)(x+2)$.

Podpowiedź 2

Odrzuć te pierwiastki licznika, które zerują mianownik.

Rozwiązanie

Mianownik: $x^2-x-6=(x-3)(x+2)$, więc $x\neq 3$, $x\neq -2$.

Licznik: $x^3-4x=x(x-2)(x+2)=0$ daje $x=0$, $x=2$, $x=-2$.

Odrzucamy $x=-2$ (nie należy do dziedziny).

Miejsca zerowe: $x=0$ i $x=2$.

Odpowiedź: x=0 lub x=-2... sprawdź: tylko x=0 i x=2

Zadanie 13 · trudność 2/3

Wyznacz miejsca zerowe funkcji $f(x)=\dfrac{x}{x-2}-\dfrac{3}{x+1}-\dfrac{3}{(x-2)(x+1)}$.

Podpowiedź 1

Sprowadź do wspólnego mianownika $(x-2)(x+1)$.

Podpowiedź 2

Pamiętaj o dziedzinie: $x\neq 2$, $x\neq -1$.

Rozwiązanie

Dziedzina: $x\neq 2$, $x\neq -1$.

Licznik po sprowadzeniu: $x(x+1)-3(x-2)-3=x^2+x-3x+6-3=x^2-2x+3$.

Równanie $x^2-2x+3=0$ ma $\Delta=4-12<0$, więc nie ma rozwiązań.

Funkcja nie ma miejsc zerowych.

Odpowiedź: x=3

Zadanie 14 · trudność 2/3

Rozwiąż równanie $\frac{2x+1}{x-3}=3$.

Podpowiedź 1

Podaj dziedzinę: $x\neq 3$.

Podpowiedź 2

Pomnóż obie strony przez $x-3$.

Rozwiązanie

Dziedzina: $x\neq 3$.

Mnożymy: $2x+1=3(x-3)=3x-9$.

Stąd $x=10$, co należy do dziedziny.

Odpowiedź: x=10

Zadanie 15 · trudność 2/3

Uprość wyrażenie i podaj wynik dla $x=3$: $\dfrac{x^2-4}{x+3}\cdot\dfrac{2x+6}{x-2}$ (zakładamy $x\neq -3,\ x\neq 2$).

Podpowiedź 1

Rozłóż $x^2-4$ ze wzoru na różnicę kwadratów.

Podpowiedź 2

Wyciągnij 2 z $2x+6$ i skróć wspólne czynniki.

Rozwiązanie

$x^2-4=(x-2)(x+2)$, $2x+6=2(x+3)$.

Iloczyn: $\dfrac{(x-2)(x+2)\cdot 2(x+3)}{(x+3)(x-2)}$.

Po skróceniu otrzymujemy $2(x+2)$.

Dla $x=3$: $2\cdot5=10$.

Odpowiedź: 2(x+2); dla x=3 wynik 10

Zadanie 16 · trudność 2/3

Oblicz i uprość: $\dfrac{x^2-9}{x^2+2x}:\dfrac{x+3}{x}$ (zakładamy $x\neq0,\ x\neq-2,\ x\neq-3$). Podaj wartość wyrażenia dla $x=5$.

Podpowiedź 1

Dzielenie zamień na mnożenie przez odwrotność.

Podpowiedź 2

Rozłóż $x^2-9$ oraz $x^2+2x$.

Rozwiązanie

$\dfrac{(x-3)(x+3)}{x(x+2)}\cdot\dfrac{x}{x+3}$.

Skracamy $x$ oraz $x+3$: wynik $\dfrac{x-3}{x+2}$.

Dla $x=5$: $\dfrac{2}{7}$.

Odpowiedź: (x-3)/(x+2); dla x=5 wynik 2/7

Zadanie 17 · trudność 2/3

Uprość wyrażenie $\dfrac{x^2-5x+6}{x^2-1}:\dfrac{x^2-4x+3}{x^2+2x+1}$ (zakładamy $x\neq\pm1,\ x\neq3$). Oblicz jego wartość dla $x=4$.

Podpowiedź 1

Rozłóż wszystkie trójmiany: $(x-2)(x-3)$, $(x-1)(x-3)$, $(x+1)^2$.

Podpowiedź 2

Zamień dzielenie na mnożenie i skróć.

Rozwiązanie

$\dfrac{(x-2)(x-3)}{(x-1)(x+1)}\cdot\dfrac{(x+1)^2}{(x-1)(x-3)}$.

Skracamy $x-3$ oraz jedno $x+1$.

Wynik: $\dfrac{(x-2)(x+1)}{(x-1)^2}$.

Dla $x=4$: $\dfrac{2\cdot5}{9}=\dfrac{10}{9}$.

Odpowiedź: (x-2)(x+1)/((x-1)^2); dla x=4 wynik 10/9

Zadanie 18 · trudność 2/3

Uprość wyrażenie $\left(\dfrac{x^2-4x+4}{x^2-9}\cdot\dfrac{x+3}{x-2}\right):\dfrac{2-x}{x^2+3x}$ (zakładamy $x\neq0,\ \pm3,\ 2$). Podaj wartość dla $x=1$.

Podpowiedź 1

Najpierw uprość nawias: $(x-2)^2=x^2-4x+4$.

Podpowiedź 2

Zauważ, że $2-x=-(x-2)$.

Rozwiązanie

Nawias: $\dfrac{(x-2)^2(x+3)}{(x-3)(x+3)(x-2)}=\dfrac{x-2}{x-3}$.

Dzielimy: $\dfrac{x-2}{x-3}\cdot\dfrac{x(x+3)}{2-x}$.

Ponieważ $2-x=-(x-2)$, wynik to $-\dfrac{x(x+3)}{x-3}$.

Dla $x=1$: $-\dfrac{1\cdot4}{-2}=2$.

Odpowiedź: -x(x+3)/(x-3); dla x=1 wynik 2

Zadanie 19 · trudność 3/3

Dana jest funkcja $f(x)=\frac{2}{x-1}+3$. Na rysunku przedstawiono jej wykres. Podaj równanie asymptoty poziomej tego wykresu.

Podpowiedź 1

Wykres powstaje z wykresu $y=\frac{2}{x}$ przez przesunięcie o wektor $[1,3]$.

Podpowiedź 2

Asymptota pozioma przesuwa się razem z wykresem o 3 w górę.

Rozwiązanie

Funkcja $y=\frac{2}{x}$ ma asymptoty $x=0$ i $y=0$.

Przesunięcie o 1 w prawo i 3 w górę daje asymptoty $x=1$ oraz $y=3$.

Szukana asymptota pozioma: $y=3$.

Odpowiedź: y=3

Zadanie 20 · trudność 3/3

Naszkicuj wykres funkcji $f(x)=\frac{x+1}{x-2}$. Wyznacz jej asymptoty i podaj, w którym punkcie wykres przecina oś $Oy$. Podaj współrzędną $y$ tego punktu.

Podpowiedź 1

Zapisz $\frac{x+1}{x-2}=1+\frac{3}{x-2}$.

Podpowiedź 2

Oś $Oy$: podstaw $x=0$.

Rozwiązanie

$\frac{x+1}{x-2}=\frac{x-2+3}{x-2}=1+\frac{3}{x-2}$.

Asymptoty: pionowa $x=2$, pozioma $y=1$; gałęzie hiperboli $y=\frac3x$ przesunięte o $[2,1]$ leżą w I i III ćwiartce układu o środku $(2,1)$.

$f(0)=\frac{1}{-2}=-\frac12$; miejsce zerowe $x=-1$.

Odpowiedź: asymptoty: x=2, y=1; przecięcie z Oy: y=-1/2

Zadanie 21 · trudność 3/3

Dana jest funkcja $f(x)=\frac{x^2-4}{x+2}$. Naszkicuj jej wykres (rysunek pokazuje wykres). Dla jakiej wartości $y$ w wykresie występuje „dziura” (punkt wyłączony)?

Podpowiedź 1

Dziedzina: $x\ne-2$. Skróć ułamek.

Podpowiedź 2

Po skróceniu $f(x)=x-2$; oblicz wartość w $x=-2$.

Rozwiązanie

$\frac{x^2-4}{x+2}=\frac{(x-2)(x+2)}{x+2}=x-2$ dla $x\neq-2$.

Wykres to prosta $y=x-2$ bez punktu o $x=-2$.

Brakujący punkt: $(-2,-4)$, więc $y=-4$.

Odpowiedź: y=-4

Zadanie 22 · trudność 3/3

Dana jest funkcja $f(x)=\frac{-6}{x+1}-2$. Na rysunku przedstawiono jej wykres. Oblicz miejsce zerowe tej funkcji.

Podpowiedź 1

Rozwiąż równanie $\frac{-6}{x+1}-2=0$.

Podpowiedź 2

Pamiętaj o dziedzinie $x\ne-1$.

Rozwiązanie

$\frac{-6}{x+1}=2$.

$-6=2(x+1)$, czyli $x+1=-3$.

$x=-4$, co należy do dziedziny. Asymptoty: $x=-1$, $y=-2$; gałęzie leżą w II i IV ćwiartce układu o środku $(-1,-2)$.

Odpowiedź: x=-4

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.