Funkcje wymierne to funkcje, w których pojawia się ułamek z niewiadomą w mianowniku. Spotykasz je, gdy liczysz czas podróży przy różnych prędkościach albo dzielisz rachunek na kilka osób. W tym dziale poznasz hiperbolę, nauczysz się wyznaczać dziedzinę, miejsca zerowe i rozwiązywać równania wymierne.
Odwrotna proporcjonalność
Dwie wielkości są odwrotnie proporcjonalne, gdy ich iloczyn jest stały. Gdy jedna rośnie dwa razy, druga maleje dwa razy.
Przykład: drogę 120 km pokonujesz z prędkością $v$ w czasie $t=\frac{120}{v}$. Przy dwa razy większej prędkości jedziesz dwa razy krócej.
Funkcję odwrotnej proporcjonalności zapisujemy tak:
$$f(x)=\frac{a}{x},\quad a\neq 0,\ x\neq 0.$$
Liczba $a$ to stały iloczyn: $x\cdot f(x)=a$.
Hiperbola i asymptoty
Wykres funkcji $f(x)=\frac{a}{x}$ nazywamy hiperbolą. Składa się z dwóch osobnych gałęzi.
- Dla $a>0$ gałęzie leżą w I i III ćwiartce.
- Dla $a<0$ gałęzie leżą w II i IV ćwiartce.
Gałęzie zbliżają się do osi układu, ale nigdy ich nie dotykają. Takie proste nazywamy asymptotami. Tu są to: prosta $x=0$ (asymptota pionowa) i prosta $y=0$ (asymptota pozioma).
Współczynnik $a$ mówi, jak daleko od osi leżą gałęzie. Im większe $|a|$, tym dalej od początku układu biegnie wykres. Znak $a$ mówi, w których ćwiartkach jest wykres.
Funkcja jest malejąca w przedziale $(-\infty,0)$ i osobno w $(0,+\infty)$ dla $a>0$. Nie jest malejąca na całej dziedzinie: $f(-1)=-a<f(1)=a$, choć $-1<1$.
Przesunięcie hiperboli
Wykres funkcji
$$f(x)=\frac{a}{x-p}+q$$
to hiperbola $y=\frac{a}{x}$ przesunięta o $p$ w prawo i o $q$ w górę.
Środkiem symetrii hiperboli jest punkt $(p,q)$. Gałęzie nigdy nie przecinają asymptot. Pionową asymptotę $x=p$ wykres przecina zero razy, bo tam funkcja nie istnieje. Poziomą asymptotę $y=q$ też nie przecina, bo ułamek $\frac{a}{x-p}$ nie jest nigdy równy 0.
Przykład: szkic wykresu
Naszkicuj wykres $f(x)=\frac{2}{x+1}-3$.
Krok 1. Zapisujemy w postaci $\frac{a}{x-p}+q$: $a=2$, $p=-1$, $q=-3$.
Krok 2. Asymptoty: $x=-1$ i $y=-3$.
Krok 3. Ponieważ $a>0$, gałęzie leżą w prawej górnej i lewej dolnej „ćwiartce” względem punktu $(-1,-3)$.
1. Wyznacz dziedzinę.
2. Pomnóż obie strony przez wspólny mianownik (lub użyj proporcji).
3. Rozwiąż otrzymane równanie.
4. Sprawdź, czy wyniki należą do dziedziny. Te spoza dziedziny odrzuć.
Krok 1 jest ważny: mnożenie przez wyrażenie z $x$ może wprowadzić „fałszywe” rozwiązania.
Przykłady rozwiązane
Przykład 1. Miejsce zerowe funkcji $f(x)=\frac{x^2-16}{x-4}$.
Dziedzina: $x\neq 4$. Licznik: $x^2-16=0$, więc $x=4$ lub $x=-4$. Liczba 4 nie należy do dziedziny. Miejsce zerowe: $x=-4$.
Przykład 2. Równanie $\frac{3}{x-2}=\frac{5}{x+4}$.
Dziedzina: $x\neq2$, $x\neq-4$. Mnożymy na krzyż: $3(x+4)=5(x-2)$, czyli $3x+12=5x-10$, stąd $2x=22$ i $x=11$. Liczba 11 jest w dziedzinie. Odpowiedź: $x=11$.
Przykład 3. Mnożenie i dzielenie. Oblicz $\frac{x^2-9}{x+2}\cdot\frac{x+2}{x+3}$.
Dziedzina: $x\neq-2$, $x\neq-3$. Rozkładamy: $\frac{(x-3)(x+3)}{x+2}\cdot\frac{x+2}{x+3}=x-3$. Wynik: $x-3$ dla $x\neq-2,\ x\neq-3$.
Przy dzieleniu mnożymy przez odwrotność. Np. $\frac{x}{x-1}:\frac{2}{x+5}=\frac{x(x+5)}{2(x-1)}$, przy $x\neq1$, $x\neq-5$.
Typowe błędy
- Zero w dziedzinie. Nie każda funkcja wymierna ma wykluczone zero. Wyklucz te liczby, dla których mianownik się zeruje, np. dla $\frac{1}{x-5}$ jest to 5.
- „Hiperbola maleje na całej dziedzinie”. Maleje osobno na każdym przedziale, ale nie na obu naraz.
- Gałęzie przecinające asymptoty. Wykres zbliża się do asymptot, ale ich nie przecina.
- Skracanie bez zastrzeżeń. Po skróceniu $\frac{(x-3)(x+3)}{x+3}$ do $x-3$ nadal trzeba pamiętać, że $x\neq-3$.
- Brak dziedziny w równaniu. Bez niej możesz zaakceptować rozwiązanie, które zeruje mianownik.
Podsumowanie
- Funkcja $f(x)=\frac{a}{x}$ ma wykres w postaci hiperboli, z asymptotami $x=0$ i $y=0$.
- Wykres $f(x)=\frac{a}{x-p}+q$ ma asymptoty $x=p$ i $y=q$.
- Dziedzinę wyznaczasz z warunku: mianownik $\neq0$.
- Miejsca zerowe to zera licznika należące do dziedziny.
- W równaniach wymiernych zawsze zaczynaj od dziedziny, a na końcu sprawdź rozwiązania.
Ponieważ $2-x=-(x-2)$, wynik to $-\dfrac{x(x+3)}{x-3}$.
Dla $x=1$: $-\dfrac{1\cdot4}{-2}=2$.
Odpowiedź: -x(x+3)/(x-3); dla x=1 wynik 2
Zadanie 19 · trudność 3/3
Dana jest funkcja $f(x)=\frac{2}{x-1}+3$. Na rysunku przedstawiono jej wykres. Podaj równanie asymptoty poziomej tego wykresu.
Podpowiedź 1
Wykres powstaje z wykresu $y=\frac{2}{x}$ przez przesunięcie o wektor $[1,3]$.
Podpowiedź 2
Asymptota pozioma przesuwa się razem z wykresem o 3 w górę.
Rozwiązanie
Funkcja $y=\frac{2}{x}$ ma asymptoty $x=0$ i $y=0$.
Przesunięcie o 1 w prawo i 3 w górę daje asymptoty $x=1$ oraz $y=3$.
Szukana asymptota pozioma: $y=3$.
Odpowiedź: y=3
Zadanie 20 · trudność 3/3
Naszkicuj wykres funkcji $f(x)=\frac{x+1}{x-2}$. Wyznacz jej asymptoty i podaj, w którym punkcie wykres przecina oś $Oy$. Podaj współrzędną $y$ tego punktu.
Asymptoty: pionowa $x=2$, pozioma $y=1$; gałęzie hiperboli $y=\frac3x$ przesunięte o $[2,1]$ leżą w I i III ćwiartce układu o środku $(2,1)$.
$f(0)=\frac{1}{-2}=-\frac12$; miejsce zerowe $x=-1$.
Odpowiedź: asymptoty: x=2, y=1; przecięcie z Oy: y=-1/2
Zadanie 21 · trudność 3/3
Dana jest funkcja $f(x)=\frac{x^2-4}{x+2}$. Naszkicuj jej wykres (rysunek pokazuje wykres). Dla jakiej wartości $y$ w wykresie występuje „dziura” (punkt wyłączony)?
Podpowiedź 1
Dziedzina: $x\ne-2$. Skróć ułamek.
Podpowiedź 2
Po skróceniu $f(x)=x-2$; oblicz wartość w $x=-2$.
Rozwiązanie
$\frac{x^2-4}{x+2}=\frac{(x-2)(x+2)}{x+2}=x-2$ dla $x\neq-2$.
Wykres to prosta $y=x-2$ bez punktu o $x=-2$.
Brakujący punkt: $(-2,-4)$, więc $y=-4$.
Odpowiedź: y=-4
Zadanie 22 · trudność 3/3
Dana jest funkcja $f(x)=\frac{-6}{x+1}-2$. Na rysunku przedstawiono jej wykres. Oblicz miejsce zerowe tej funkcji.
Podpowiedź 1
Rozwiąż równanie $\frac{-6}{x+1}-2=0$.
Podpowiedź 2
Pamiętaj o dziedzinie $x\ne-1$.
Rozwiązanie
$\frac{-6}{x+1}=2$.
$-6=2(x+1)$, czyli $x+1=-3$.
$x=-4$, co należy do dziedziny. Asymptoty: $x=-1$, $y=-2$; gałęzie leżą w II i IV ćwiartce układu o środku $(-1,-2)$.
Odpowiedź: x=-4
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.