Piłka kopnięta w górę, most łukowy, antena satelitarna – wszędzie spotykasz parabolę. W tym dziale nauczysz się ją rysować, czytać z jej wzoru ważne informacje oraz rozwiązywać równania i nierówności kwadratowe. Na końcu połączysz parabolę z prostą w jednym układzie równań.
Funkcja kwadratowa i jej wykres
Funkcja kwadratowa to funkcja postaci
$$f(x)=ax^2+bx+c,\quad a\neq 0.$$
Liczby $a$, $b$, $c$ to współczynniki. Warunek $a\neq 0$ jest ważny: gdy $a=0$, zostaje $bx+c$, czyli funkcja liniowa.
Wykresem jest parabola. Jeśli $a>0$, ramiona skierowane są w górę (jak uśmiech). Jeśli $a<0$, w dół. Im większe $|a|$, tym parabola jest „chudsza”. Punkt $(0,c)$ to przecięcie z osią $Oy$.
Wierzchołek i oś symetrii
Parabola jest symetryczna. Wierzchołek $W=(p,q)$ to jej najwyższy punkt (gdy $a<0$) lub najniższy (gdy $a>0$). Oś symetrii to prosta $x=p$.
Z wierzchołka czytamy: dla $a>0$ wartość najmniejsza to $q$, a funkcja maleje na $(-\infty,p]$ i rośnie na $[p,\infty)$. Dla $a<0$ jest odwrotnie, a $q$ to wartość największa.
Trzy postacie funkcji
Ogólna: $f(x)=ax^2+bx+c$ – widać od razu punkt $(0,c)$.
Kanoniczna: $f(x)=a(x-p)^2+q$ – widać wierzchołek $(p,q)$. Wykres powstaje z $y=ax^2$ przez przesunięcie o $p$ w prawo i $q$ w górę.
Iloczynowa: $f(x)=a(x-x_1)(x-x_2)$ – widać miejsca zerowe. Istnieje tylko, gdy $\Delta\ge 0$.
We wszystkich trzech postaciach to samo $a$ – nie wolno go gubić!
Równanie kwadratowe i miejsca zerowe
Miejsca zerowe to rozwiązania równania $ax^2+bx+c=0$. Liczymy $\Delta=b^2-4ac$.
- $\Delta>0$: dwa rozwiązania $x_{1,2}=\dfrac{-b\pm\sqrt{\Delta}}{2a}$, parabola przecina oś $Ox$ w dwóch punktach.
- $\Delta=0$: jedno rozwiązanie $x_0=-\dfrac{b}{2a}$, parabola dotyka osi w wierzchołku.
- $\Delta<0$: brak rozwiązań, parabola nie ma wspólnych punktów z osią.
Skąd się to bierze? Dopełniamy do kwadratu: $ax^2+bx+c=a\left(x+\frac{b}{2a}\right)^2-\frac{\Delta}{4a}$. Stąd od razu $p=-\frac{b}{2a}$ i $q=-\frac{\Delta}{4a}$. Równanie $=0$ daje $\left(x+\frac{b}{2a}\right)^2=\frac{\Delta}{4a^2}$, a to ma 2, 1 lub 0 rozwiązań zależnie od znaku $\Delta$.
Przykład 1: szkic wykresu
Naszkicuj $f(x)=-2x^2+8x-6$.
Krok 1. $a=-2<0$, ramiona w dół. $c=-6$, więc punkt $(0,-6)$.
Krok 4. Miejsca zerowe: $x_1=\dfrac{-8-4}{-4}=3$, $x_2=\dfrac{-8+4}{-4}=1$.
Wniosek: Parabola przechodzi przez $(1,0)$, $(3,0)$, ma szczyt w $(2,2)$. Postać iloczynowa: $f(x)=-2(x-1)(x-3)$, kanoniczna: $f(x)=-2(x-2)^2+2$. Zbiór wartości: $(-\infty,2]$.
Krok 3. Szkic: ramiona w górę, przecięcia w $-1$ i $5$. Parabola jest pod osią (wartości ujemne) między miejscami zerowymi.
Odpowiedź: dla $\le 0$ mamy $x\in[-1,5]$ (końce wchodzą, bo nierówność jest nieostra). Dla $>0$: $x\in(-\infty,-1)\cup(5,\infty)$ (końce nie wchodzą).
Przykład 3: układ z parabolą i wzór z punktów
a) Rozwiąż układ: $y=x^2-2x$, $y=x+4$.
Porównujemy: $x^2-2x=x+4$, czyli $x^2-3x-4=0$. $\Delta=9+16=25$, $x_1=-1$, $x_2=4$. Wtedy $y=3$ oraz $y=8$. Rozwiązania: $(-1,3)$ i $(4,8)$. Prosta przecina parabolę w dwóch punktach. Gdyby $\Delta=0$, byłaby styczna, a dla $\Delta<0$ – brak punktów wspólnych.
b) Znajdź wzór paraboli o miejscach zerowych $1$ i $5$ przechodzącej przez $(3,8)$.
Zapisujemy $f(x)=a(x-1)(x-5)$. Podstawiamy: $8=a\cdot 2\cdot(-2)=-4a$, więc $a=-2$. Wzór: $f(x)=-2(x-1)(x-5)=-2x^2+12x-10$.
Typowe błędy
- Znak $b$ we wzorze na $p$: $p=-\frac{b}{2a}$. Dla $x^2+6x$ jest $p=-3$, nie $3$. W postaci kanonicznej $(x-p)^2$, więc $(x+3)^2$ oznacza $p=-3$.
- Gubienie $a$: pisz $a(x-x_1)(x-x_2)$ i $a(x-p)^2+q$, nie samo $(x-x_1)(x-x_2)$.
- Brak postaci iloczynowej (gdy $\Delta<0$) nie znaczy, że funkcja nie istnieje – to tylko brak miejsc zerowych.
- Końce przedziałów: znak $\le,\ge$ – nawiasy kwadratowe; znak $<,>$ – okrągłe.
- Gdy $a=0$ nie stosuj wzorów z $\Delta$: to równanie liniowe.
Podsumowanie
Funkcja kwadratowa ma wykres w kształcie paraboli, a znak $a$ mówi, dokąd skierowane są ramiona. Z $\Delta$ poznajesz liczbę miejsc zerowych, z $p$ i $q$ – wierzchołek. Nierówności rozwiązujesz ze szkicu: zaznacz miejsca zerowe, naszkicuj parabolę i odczytaj, gdzie leży nad lub pod osią. Układ prostej z parabolą sprowadza się do równania kwadratowego, a jego $\Delta$ mówi, ile jest punktów wspólnych. Wzór funkcji z danych punktów wybierz w takiej postaci, która pasuje do danych: iloczynowa przy miejscach zerowych, kanoniczna przy wierzchołku.
Zadania (22)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Na rysunku przedstawiono wykres funkcji kwadratowej $f(x)=x^2-4x+3$. Odczytaj z wykresu miejsca zerowe funkcji i podaj ich sumę.
Podpowiedź 1
Miejsca zerowe to punkty przecięcia wykresu z osią OX.
Podpowiedź 2
Sprawdź: $x^2-4x+3=(x-1)(x-3)$.
Rozwiązanie
Z wykresu parabola przecina oś OX w punktach $x=1$ i $x=3$.
Sprawdzenie: $(x-1)(x-3)=x^2-4x+3$.
Suma: $1+3=4$.
Odpowiedź: Miejsca zerowe: 1 i 3, suma 4
Zadanie 2 · trudność 1/3
Funkcja $f(x)=-x^2+2x+3$ ma wykres będący parabolą o ramionach skierowanych w dół. Podaj współrzędne wierzchołka paraboli oraz zbiór wartości funkcji.
Podpowiedź 1
Wierzchołek: $p=-\frac{b}{2a}$.
Podpowiedź 2
Ramiona w dół, więc $q$ jest wartością największą.
Rozwiązanie
$p=-\frac{2}{2\cdot(-1)}=1$.
$q=f(1)=-1+2+3=4$, więc $W=(1,4)$.
Ramiona w dół, zatem zbiór wartości to $(-\infty,4]$.
Odpowiedź: W=(1,4), ZW=(-∞,4]
Zadanie 3 · trudność 1/3
Naszkicuj wykres funkcji $f(x)=x^2-6x+5$. Podaj współrzędne wierzchołka, miejsca zerowe oraz przedział, w którym funkcja jest malejąca.
Podpowiedź 1
Postać iloczynowa: $(x-1)(x-5)$.
Podpowiedź 2
Funkcja z ramionami w górę maleje na lewo od wierzchołka.
Rozwiązanie
$p=\frac{6}{2}=3$, $q=9-18+5=-4$, więc $W=(3,-4)$.
$\Delta=16$, miejsca zerowe: $x=1$ i $x=5$.
Ramiona w górę, więc funkcja maleje w przedziale $(-\infty,3]$.
Odpowiedź: W=(3,-4); x=1, x=5; malejąca w (-∞,3]
Zadanie 4 · trudność 1/3
Parabola ma wierzchołek $W=(2,-3)$ i przechodzi przez punkt $(0,1)$. Wyznacz wzór funkcji w postaci kanonicznej, a następnie podaj miejsca zerowe funkcji.
Podpowiedź 1
Postać kanoniczna: $f(x)=a(x-2)^2-3$.
Podpowiedź 2
Podstaw punkt $(0,1)$, aby znaleźć $a$.
Rozwiązanie
$1=a(0-2)^2-3$, stąd $4a=4$, $a=1$.
Wzór: $f(x)=(x-2)^2-3$.
$(x-2)^2=3$, więc $x=2-\sqrt3$ lub $x=2+\sqrt3$.
Odpowiedź: f(x)=(x-2)^2-3; x=2-√3, x=2+√3
Zadanie 5 · trudność 1/3
Rozwiąż równanie $x^2-5x+6=0$.
Podpowiedź 1
Oblicz wyróżnik $\Delta=b^2-4ac$.
Podpowiedź 2
Skorzystaj ze wzorów $x=\frac{-b\pm\sqrt{\Delta}}{2a}$.
$x^2-10x+20=0$? Sprawdź: $x^2-6x+9-4x+11=x^2-10x+20$, więc $\Delta=100-80=20$.
$\sqrt{20}=2\sqrt5$, zatem $x=\frac{10\pm2\sqrt5}{2}=5\pm\sqrt5$.
Odpowiedź: x=4 lub x=5
Zadanie 8 · trudność 1/3
Rozwiąż równanie $(x-3)(x+1)=5(x-3)$.
Podpowiedź 1
Nie dziel przez $x-3$; przenieś wszystko na lewą stronę.
Podpowiedź 2
Wyłącz wspólny czynnik $x-3$.
Rozwiązanie
$(x-3)(x+1)-5(x-3)=0$, czyli $(x-3)(x+1-5)=0$.
$(x-3)(x-4)=0$, więc $x=3$ lub $x=4$.
Odpowiedź: x=3 lub x=4
Zadanie 9 · trudność 2/3
Funkcja kwadratowa jest dana wzorem w postaci ogólnej $f(x)=x^2-6x+5$. Zapisz ją w postaci kanonicznej i podaj współrzędną $q$ wierzchołka paraboli.
Podpowiedź 1
Oblicz $p=\frac{-b}{2a}$.
Podpowiedź 2
Oblicz $q=f(p)$.
Rozwiązanie
Mamy $a=1$, $b=-6$, $c=5$, więc $p=\frac{6}{2}=3$.
$q=f(3)=9-18+5=-4$.
Postać kanoniczna: $f(x)=(x-3)^2-4$.
Odpowiedź: f(x)=(x-3)^2-4, q=-4
Zadanie 10 · trudność 2/3
Funkcja kwadratowa ma postać kanoniczną $f(x)=2(x+1)^2-8$. Zapisz ją w postaci iloczynowej i podaj jej miejsce zerowe mniejsze od drugiego.
Podpowiedź 1
Przyrównaj $f(x)$ do zera: $(x+1)^2=4$.
Podpowiedź 2
Postać iloczynowa: $a(x-x_1)(x-x_2)$.
Rozwiązanie
$2(x+1)^2=8$, więc $(x+1)^2=4$, stąd $x+1=2$ lub $x+1=-2$.
Miejsca zerowe: $x_1=-3$, $x_2=1$.
Postać iloczynowa: $f(x)=2(x+3)(x-1)$; mniejsze miejsce zerowe to $-3$.
Odpowiedź: f(x)=2(x-1)(x+3), mniejsze miejsce zerowe: -3
Zadanie 11 · trudność 2/3
Funkcja kwadratowa jest dana w postaci iloczynowej $f(x)=-3(x-2)(x+4)$. Zapisz ją w postaci ogólnej i podaj wartość współczynnika $b$.
Podpowiedź 1
Najpierw wymnóż nawiasy $(x-2)(x+4)$.
Podpowiedź 2
Następnie pomnóż całość przez $-3$.
Rozwiązanie
$(x-2)(x+4)=x^2+2x-8$.
$f(x)=-3(x^2+2x-8)=-3x^2-6x+24$.
Zatem $b=-6$.
Odpowiedź: f(x)=-3x^2-6x+24, b=-6
Zadanie 12 · trudność 2/3
Parabola o równaniu $y=ax^2+bx+c$ ma wierzchołek $W=(2,-9)$ i przechodzi przez punkt $(0,-5)$. Zapisz funkcję w postaci ogólnej i podaj wartość $a+b+c$.
Podpowiedź 1
Zacznij od postaci kanonicznej $f(x)=a(x-2)^2-9$.
Podpowiedź 2
Podstaw punkt $(0,-5)$, aby wyznaczyć $a$.
Rozwiązanie
$f(x)=a(x-2)^2-9$. Dla $x=0$: $4a-9=-5$, więc $a=1$.
$f(x)=(x-2)^2-9=x^2-4x+4-9=x^2-4x-5$.
Stąd $a+b+c=1-4-5=-8$.
Odpowiedź: f(x)=x^2-4x-5, a+b+c=-8
Zadanie 13 · trudność 2/3
Rozwiąż nierówność $x^2-5x+6<0$. Na rysunku przedstawiono parabolę $y=x^2-5x+6$.
Podpowiedź 1
Znajdź miejsca zerowe trójmianu.
Podpowiedź 2
Ramiona paraboli skierowane w górę, więc wartości ujemne są między miejscami zerowymi.
Rozwiązanie
$\Delta=25-24=1$, więc $x_1=2$, $x_2=3$.
Parabola ma ramiona w górę, więc $y<0$ między pierwiastkami.
Odpowiedź: $x\in(2,3)$.
Odpowiedź: $x\in(2,3)$
Zadanie 14 · trudność 2/3
Rozwiąż nierówność $-x^2+4x+5\ge 0$. Na rysunku przedstawiono parabolę $y=-x^2+4x+5$.
Podpowiedź 1
Rozwiąż równanie $-x^2+4x+5=0$.
Podpowiedź 2
Ramiona skierowane w dół, więc wartości nieujemne są między pierwiastkami.
Rozwiąż nierówność $(x-1)(x+3)\le 2x+5$. Na rysunku przedstawiono parabolę $y=x^2-9$ ... a dokładniej: po przekształceniu otrzymasz nierówność $y\le0$ dla $y=x^2-8$ — wyznacz zbiór rozwiązań i podaj go w postaci przedziału.
Podpowiedź 1
Wymnóż nawiasy: $(x-1)(x+3)=x^2+2x-3$.
Podpowiedź 2
Po przeniesieniu: $x^2-8\le0$.
Rozwiązanie
$x^2+2x-3\le 2x+5$, czyli $x^2-8\le0$.
Pierwiastki: $x=\pm2\sqrt2$.
Ramiona w górę, więc rozwiązanie to $x\in\langle -2\sqrt2,2\sqrt2\rangle$.
Odpowiedź: $x\in\langle -2\sqrt2,2\sqrt2\rangle$
Zadanie 17 · trudność 2/3
Wyznacz wzór funkcji kwadratowej $f(x)=x^2+bx+c$, której wykres przechodzi przez punkty $A=(0,5)$ i $B=(2,1)$. Podaj wartość $b+c$.
Podpowiedź 1
Z punktu A od razu otrzymasz c.
Podpowiedź 2
Podstaw punkt B i wyznacz b.
Rozwiązanie
Z $f(0)=5$ mamy $c=5$.
Z $f(2)=4+2b+5=1$ otrzymujemy $2b=-8$, czyli $b=-4$.
Wzór: $f(x)=x^2-4x+5$, więc $b+c=1$.
Odpowiedź: f(x)=x^2-4x+5, b+c=1
Zadanie 18 · trudność 2/3
Wierzchołek paraboli będącej wykresem funkcji kwadratowej $f$ ma współrzędne $W=(2,-3)$, a wykres przechodzi przez punkt $(0,1)$. Wyznacz wzór funkcji w postaci ogólnej i podaj współczynnik $a$.
Podpowiedź 1
Użyj postaci kanonicznej $f(x)=a(x-2)^2-3$.
Podpowiedź 2
Podstaw punkt $(0,1)$, aby obliczyć $a$.
Rozwiązanie
$f(x)=a(x-2)^2-3$.
Z $f(0)=4a-3=1$ mamy $a=1$.
Zatem $f(x)=(x-2)^2-3=x^2-4x+1$.
Odpowiedź: f(x)=x^2-4x+1, a=1
Zadanie 19 · trudność 2/3
Funkcja kwadratowa $f$ ma miejsca zerowe $x_1=-1$ i $x_2=3$, a jej wykres przechodzi przez punkt $(1,-8)$. Wyznacz wzór funkcji w postaci ogólnej i podaj jej wartość dla $x=4$.
Podpowiedź 1
Zapisz $f(x)=a(x+1)(x-3)$.
Podpowiedź 2
Podstaw $x=1$, $y=-8$, aby znaleźć $a$.
Rozwiązanie
$f(x)=a(x+1)(x-3)$.
$f(1)=a\cdot2\cdot(-2)=-4a=-8$, więc $a=2$.
$f(x)=2(x^2-2x-3)=2x^2-4x-6$.
$f(4)=32-16-6=10$.
Odpowiedź: f(x)=2x^2-4x-6, f(4)=10
Zadanie 20 · trudność 2/3
Wykres funkcji $f(x)=ax^2+bx+c$ przechodzi przez punkty $(0,3)$, $(1,0)$ i $(3,0)$. Wyznacz wzór funkcji i oblicz współrzędną $y$ wierzchołka paraboli.
Podpowiedź 1
Punkty $(1,0)$ i $(3,0)$ to miejsca zerowe: $f(x)=a(x-1)(x-3)$.
Podpowiedź 2
Z punktu $(0,3)$ znajdź $a$; wierzchołek leży w $x=2$.
Rozwiązanie
$f(x)=a(x-1)(x-3)$.
$f(0)=3a=3$, więc $a=1$ i $f(x)=x^2-4x+3$.
Pierwsza współrzędna wierzchołka: $x_w=\frac{1+3}{2}=2$.
$y_w=f(2)=4-8+3=-1$.
Odpowiedź: f(x)=x^2-4x+3, y_w=-1
Zadanie 21 · trudność 3/3
Znajdź punkty wspólne paraboli $y=x^2-2x-3$ i prostej $y=x-3$. Podaj ich współrzędne (rysunek poglądowy).
Podpowiedź 1
Przyrównaj prawe strony równań.
Podpowiedź 2
Rozwiąż równanie kwadratowe $x^2-3x=0$.
Rozwiązanie
Z równości: $x^2-2x-3=x-3$.
Stąd $x^2-3x=0$, czyli $x(x-3)=0$, więc $x=0$ lub $x=3$.
Dla $x=0$: $y=-3$; dla $x=3$: $y=0$.
Punkty: $(0,-3)$ i $(3,0)$.
Odpowiedź: (0,-3) i (3,0)
Zadanie 22 · trudność 3/3
Rozwiąż układ równań: $y=x^2-4x+5$ oraz $y=2x-4$. Podaj rozwiązanie układu.
Podpowiedź 1
Przyrównaj wyrażenia na $y$.
Podpowiedź 2
Otrzymane równanie kwadratowe ma jedno rozwiązanie (prosta styczna).
Rozwiązanie
$x^2-4x+5=2x-4$, więc $x^2-6x+9=0$.
$(x-3)^2=0$, czyli $x=3$.
$y=2\cdot3-4=2$.
Prosta jest styczna do paraboli w punkcie $(3,2)$.
Odpowiedź: x=3, y=2
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.