Liczydłomatematyka · webp.pl

Funkcja kwadratowa — liceum 2

Piłka kopnięta w górę, most łukowy, antena satelitarna – wszędzie spotykasz parabolę. W tym dziale nauczysz się ją rysować, czytać z jej wzoru ważne informacje oraz rozwiązywać równania i nierówności kwadratowe. Na końcu połączysz parabolę z prostą w jednym układzie równań.

Funkcja kwadratowa i jej wykres

Funkcja kwadratowa to funkcja postaci

$$f(x)=ax^2+bx+c,\quad a\neq 0.$$

Liczby $a$, $b$, $c$ to współczynniki. Warunek $a\neq 0$ jest ważny: gdy $a=0$, zostaje $bx+c$, czyli funkcja liniowa.

Wykresem jest parabola. Jeśli $a>0$, ramiona skierowane są w górę (jak uśmiech). Jeśli $a<0$, w dół. Im większe $|a|$, tym parabola jest „chudsza”. Punkt $(0,c)$ to przecięcie z osią $Oy$.

Wierzchołek i oś symetrii

Parabola jest symetryczna. Wierzchołek $W=(p,q)$ to jej najwyższy punkt (gdy $a<0$) lub najniższy (gdy $a>0$). Oś symetrii to prosta $x=p$.

Wzory:

$$p=-\frac{b}{2a},\qquad q=f(p)=-\frac{\Delta}{4a},\qquad \Delta=b^2-4ac.$$

Z wierzchołka czytamy: dla $a>0$ wartość najmniejsza to $q$, a funkcja maleje na $(-\infty,p]$ i rośnie na $[p,\infty)$. Dla $a<0$ jest odwrotnie, a $q$ to wartość największa.

Trzy postacie funkcji

Ogólna: $f(x)=ax^2+bx+c$ – widać od razu punkt $(0,c)$.

Kanoniczna: $f(x)=a(x-p)^2+q$ – widać wierzchołek $(p,q)$. Wykres powstaje z $y=ax^2$ przez przesunięcie o $p$ w prawo i $q$ w górę.

Iloczynowa: $f(x)=a(x-x_1)(x-x_2)$ – widać miejsca zerowe. Istnieje tylko, gdy $\Delta\ge 0$.

We wszystkich trzech postaciach to samo $a$ – nie wolno go gubić!

Równanie kwadratowe i miejsca zerowe

Miejsca zerowe to rozwiązania równania $ax^2+bx+c=0$. Liczymy $\Delta=b^2-4ac$.

- $\Delta>0$: dwa rozwiązania $x_{1,2}=\dfrac{-b\pm\sqrt{\Delta}}{2a}$, parabola przecina oś $Ox$ w dwóch punktach. - $\Delta=0$: jedno rozwiązanie $x_0=-\dfrac{b}{2a}$, parabola dotyka osi w wierzchołku. - $\Delta<0$: brak rozwiązań, parabola nie ma wspólnych punktów z osią.

Skąd się to bierze? Dopełniamy do kwadratu: $ax^2+bx+c=a\left(x+\frac{b}{2a}\right)^2-\frac{\Delta}{4a}$. Stąd od razu $p=-\frac{b}{2a}$ i $q=-\frac{\Delta}{4a}$. Równanie $=0$ daje $\left(x+\frac{b}{2a}\right)^2=\frac{\Delta}{4a^2}$, a to ma 2, 1 lub 0 rozwiązań zależnie od znaku $\Delta$.

Przykład 1: szkic wykresu

Naszkicuj $f(x)=-2x^2+8x-6$.

Krok 1. $a=-2<0$, ramiona w dół. $c=-6$, więc punkt $(0,-6)$.

Krok 2. $\Delta=64-48=16$, $\sqrt{\Delta}=4$.

Krok 3. $p=-\dfrac{8}{-4}=2$, $q=f(2)=-8+16-6=2$. Wierzchołek $W=(2,2)$.

Krok 4. Miejsca zerowe: $x_1=\dfrac{-8-4}{-4}=3$, $x_2=\dfrac{-8+4}{-4}=1$.

Wniosek: Parabola przechodzi przez $(1,0)$, $(3,0)$, ma szczyt w $(2,2)$. Postać iloczynowa: $f(x)=-2(x-1)(x-3)$, kanoniczna: $f(x)=-2(x-2)^2+2$. Zbiór wartości: $(-\infty,2]$.

Przykład 2: nierówność kwadratowa

Rozwiąż $x^2-4x-5\le 0$ (a potem $>0$).

Krok 1. $\Delta=16+20=36$, $\sqrt\Delta=6$.

Krok 2. $x_1=\dfrac{4-6}{2}=-1$, $x_2=\dfrac{4+6}{2}=5$.

Krok 3. Szkic: ramiona w górę, przecięcia w $-1$ i $5$. Parabola jest pod osią (wartości ujemne) między miejscami zerowymi.

Odpowiedź: dla $\le 0$ mamy $x\in[-1,5]$ (końce wchodzą, bo nierówność jest nieostra). Dla $>0$: $x\in(-\infty,-1)\cup(5,\infty)$ (końce nie wchodzą).

Przykład 3: układ z parabolą i wzór z punktów

a) Rozwiąż układ: $y=x^2-2x$, $y=x+4$.

Porównujemy: $x^2-2x=x+4$, czyli $x^2-3x-4=0$. $\Delta=9+16=25$, $x_1=-1$, $x_2=4$. Wtedy $y=3$ oraz $y=8$. Rozwiązania: $(-1,3)$ i $(4,8)$. Prosta przecina parabolę w dwóch punktach. Gdyby $\Delta=0$, byłaby styczna, a dla $\Delta<0$ – brak punktów wspólnych.

b) Znajdź wzór paraboli o miejscach zerowych $1$ i $5$ przechodzącej przez $(3,8)$.

Zapisujemy $f(x)=a(x-1)(x-5)$. Podstawiamy: $8=a\cdot 2\cdot(-2)=-4a$, więc $a=-2$. Wzór: $f(x)=-2(x-1)(x-5)=-2x^2+12x-10$.

Typowe błędy

- Znak $b$ we wzorze na $p$: $p=-\frac{b}{2a}$. Dla $x^2+6x$ jest $p=-3$, nie $3$. W postaci kanonicznej $(x-p)^2$, więc $(x+3)^2$ oznacza $p=-3$. - Gubienie $a$: pisz $a(x-x_1)(x-x_2)$ i $a(x-p)^2+q$, nie samo $(x-x_1)(x-x_2)$. - Brak postaci iloczynowej (gdy $\Delta<0$) nie znaczy, że funkcja nie istnieje – to tylko brak miejsc zerowych. - Końce przedziałów: znak $\le,\ge$ – nawiasy kwadratowe; znak $<,>$ – okrągłe. - Gdy $a=0$ nie stosuj wzorów z $\Delta$: to równanie liniowe.

Podsumowanie

Funkcja kwadratowa ma wykres w kształcie paraboli, a znak $a$ mówi, dokąd skierowane są ramiona. Z $\Delta$ poznajesz liczbę miejsc zerowych, z $p$ i $q$ – wierzchołek. Nierówności rozwiązujesz ze szkicu: zaznacz miejsca zerowe, naszkicuj parabolę i odczytaj, gdzie leży nad lub pod osią. Układ prostej z parabolą sprowadza się do równania kwadratowego, a jego $\Delta$ mówi, ile jest punktów wspólnych. Wzór funkcji z danych punktów wybierz w takiej postaci, która pasuje do danych: iloczynowa przy miejscach zerowych, kanoniczna przy wierzchołku.

Zadania (22)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Na rysunku przedstawiono wykres funkcji kwadratowej $f(x)=x^2-4x+3$. Odczytaj z wykresu miejsca zerowe funkcji i podaj ich sumę.

Podpowiedź 1

Miejsca zerowe to punkty przecięcia wykresu z osią OX.

Podpowiedź 2

Sprawdź: $x^2-4x+3=(x-1)(x-3)$.

Rozwiązanie

Z wykresu parabola przecina oś OX w punktach $x=1$ i $x=3$.

Sprawdzenie: $(x-1)(x-3)=x^2-4x+3$.

Suma: $1+3=4$.

Odpowiedź: Miejsca zerowe: 1 i 3, suma 4

Zadanie 2 · trudność 1/3

Funkcja $f(x)=-x^2+2x+3$ ma wykres będący parabolą o ramionach skierowanych w dół. Podaj współrzędne wierzchołka paraboli oraz zbiór wartości funkcji.

Podpowiedź 1

Wierzchołek: $p=-\frac{b}{2a}$.

Podpowiedź 2

Ramiona w dół, więc $q$ jest wartością największą.

Rozwiązanie

$p=-\frac{2}{2\cdot(-1)}=1$.

$q=f(1)=-1+2+3=4$, więc $W=(1,4)$.

Ramiona w dół, zatem zbiór wartości to $(-\infty,4]$.

Odpowiedź: W=(1,4), ZW=(-∞,4]

Zadanie 3 · trudność 1/3

Naszkicuj wykres funkcji $f(x)=x^2-6x+5$. Podaj współrzędne wierzchołka, miejsca zerowe oraz przedział, w którym funkcja jest malejąca.

Podpowiedź 1

Postać iloczynowa: $(x-1)(x-5)$.

Podpowiedź 2

Funkcja z ramionami w górę maleje na lewo od wierzchołka.

Rozwiązanie

$p=\frac{6}{2}=3$, $q=9-18+5=-4$, więc $W=(3,-4)$.

$\Delta=16$, miejsca zerowe: $x=1$ i $x=5$.

Ramiona w górę, więc funkcja maleje w przedziale $(-\infty,3]$.

Odpowiedź: W=(3,-4); x=1, x=5; malejąca w (-∞,3]

Zadanie 4 · trudność 1/3

Parabola ma wierzchołek $W=(2,-3)$ i przechodzi przez punkt $(0,1)$. Wyznacz wzór funkcji w postaci kanonicznej, a następnie podaj miejsca zerowe funkcji.

Podpowiedź 1

Postać kanoniczna: $f(x)=a(x-2)^2-3$.

Podpowiedź 2

Podstaw punkt $(0,1)$, aby znaleźć $a$.

Rozwiązanie

$1=a(0-2)^2-3$, stąd $4a=4$, $a=1$.

Wzór: $f(x)=(x-2)^2-3$.

$(x-2)^2=3$, więc $x=2-\sqrt3$ lub $x=2+\sqrt3$.

Odpowiedź: f(x)=(x-2)^2-3; x=2-√3, x=2+√3

Zadanie 5 · trudność 1/3

Rozwiąż równanie $x^2-5x+6=0$.

Podpowiedź 1

Oblicz wyróżnik $\Delta=b^2-4ac$.

Podpowiedź 2

Skorzystaj ze wzorów $x=\frac{-b\pm\sqrt{\Delta}}{2a}$.

Rozwiązanie

$\Delta=25-24=1$, więc $\sqrt{\Delta}=1$.

$x_1=\frac{5-1}{2}=2$, $x_2=\frac{5+1}{2}=3$.

Odpowiedź: x=2 lub x=3

Zadanie 6 · trudność 1/3

Rozwiąż równanie $2x^2+3x-2=0$.

Podpowiedź 1

Wyznacz $\Delta$ dla $a=2$, $b=3$, $c=-2$.

Podpowiedź 2

Podstaw do wzorów na pierwiastki.

Rozwiązanie

$\Delta=9+16=25$, $\sqrt{\Delta}=5$.

$x_1=\frac{-3-5}{4}=-2$, $x_2=\frac{-3+5}{4}=\frac12$.

Odpowiedź: x=-2 lub x=1/2

Zadanie 7 · trudność 1/3

Rozwiąż równanie $x^2-6x+9=4x-11$.

Podpowiedź 1

Przenieś wszystkie wyrazy na jedną stronę.

Podpowiedź 2

Po uporządkowaniu oblicz $\Delta$.

Rozwiązanie

$x^2-10x+20=0$? Sprawdź: $x^2-6x+9-4x+11=x^2-10x+20$, więc $\Delta=100-80=20$.

$\sqrt{20}=2\sqrt5$, zatem $x=\frac{10\pm2\sqrt5}{2}=5\pm\sqrt5$.

Odpowiedź: x=4 lub x=5

Zadanie 8 · trudność 1/3

Rozwiąż równanie $(x-3)(x+1)=5(x-3)$.

Podpowiedź 1

Nie dziel przez $x-3$; przenieś wszystko na lewą stronę.

Podpowiedź 2

Wyłącz wspólny czynnik $x-3$.

Rozwiązanie

$(x-3)(x+1)-5(x-3)=0$, czyli $(x-3)(x+1-5)=0$.

$(x-3)(x-4)=0$, więc $x=3$ lub $x=4$.

Odpowiedź: x=3 lub x=4

Zadanie 9 · trudność 2/3

Funkcja kwadratowa jest dana wzorem w postaci ogólnej $f(x)=x^2-6x+5$. Zapisz ją w postaci kanonicznej i podaj współrzędną $q$ wierzchołka paraboli.

Podpowiedź 1

Oblicz $p=\frac{-b}{2a}$.

Podpowiedź 2

Oblicz $q=f(p)$.

Rozwiązanie

Mamy $a=1$, $b=-6$, $c=5$, więc $p=\frac{6}{2}=3$.

$q=f(3)=9-18+5=-4$.

Postać kanoniczna: $f(x)=(x-3)^2-4$.

Odpowiedź: f(x)=(x-3)^2-4, q=-4

Zadanie 10 · trudność 2/3

Funkcja kwadratowa ma postać kanoniczną $f(x)=2(x+1)^2-8$. Zapisz ją w postaci iloczynowej i podaj jej miejsce zerowe mniejsze od drugiego.

Podpowiedź 1

Przyrównaj $f(x)$ do zera: $(x+1)^2=4$.

Podpowiedź 2

Postać iloczynowa: $a(x-x_1)(x-x_2)$.

Rozwiązanie

$2(x+1)^2=8$, więc $(x+1)^2=4$, stąd $x+1=2$ lub $x+1=-2$.

Miejsca zerowe: $x_1=-3$, $x_2=1$.

Postać iloczynowa: $f(x)=2(x+3)(x-1)$; mniejsze miejsce zerowe to $-3$.

Odpowiedź: f(x)=2(x-1)(x+3), mniejsze miejsce zerowe: -3

Zadanie 11 · trudność 2/3

Funkcja kwadratowa jest dana w postaci iloczynowej $f(x)=-3(x-2)(x+4)$. Zapisz ją w postaci ogólnej i podaj wartość współczynnika $b$.

Podpowiedź 1

Najpierw wymnóż nawiasy $(x-2)(x+4)$.

Podpowiedź 2

Następnie pomnóż całość przez $-3$.

Rozwiązanie

$(x-2)(x+4)=x^2+2x-8$.

$f(x)=-3(x^2+2x-8)=-3x^2-6x+24$.

Zatem $b=-6$.

Odpowiedź: f(x)=-3x^2-6x+24, b=-6

Zadanie 12 · trudność 2/3

Parabola o równaniu $y=ax^2+bx+c$ ma wierzchołek $W=(2,-9)$ i przechodzi przez punkt $(0,-5)$. Zapisz funkcję w postaci ogólnej i podaj wartość $a+b+c$.

Podpowiedź 1

Zacznij od postaci kanonicznej $f(x)=a(x-2)^2-9$.

Podpowiedź 2

Podstaw punkt $(0,-5)$, aby wyznaczyć $a$.

Rozwiązanie

$f(x)=a(x-2)^2-9$. Dla $x=0$: $4a-9=-5$, więc $a=1$.

$f(x)=(x-2)^2-9=x^2-4x+4-9=x^2-4x-5$.

Stąd $a+b+c=1-4-5=-8$.

Odpowiedź: f(x)=x^2-4x-5, a+b+c=-8

Zadanie 13 · trudność 2/3

Rozwiąż nierówność $x^2-5x+6<0$. Na rysunku przedstawiono parabolę $y=x^2-5x+6$.

Podpowiedź 1

Znajdź miejsca zerowe trójmianu.

Podpowiedź 2

Ramiona paraboli skierowane w górę, więc wartości ujemne są między miejscami zerowymi.

Rozwiązanie

$\Delta=25-24=1$, więc $x_1=2$, $x_2=3$.

Parabola ma ramiona w górę, więc $y<0$ między pierwiastkami.

Odpowiedź: $x\in(2,3)$.

Odpowiedź: $x\in(2,3)$

Zadanie 14 · trudność 2/3

Rozwiąż nierówność $-x^2+4x+5\ge 0$. Na rysunku przedstawiono parabolę $y=-x^2+4x+5$.

Podpowiedź 1

Rozwiąż równanie $-x^2+4x+5=0$.

Podpowiedź 2

Ramiona skierowane w dół, więc wartości nieujemne są między pierwiastkami.

Rozwiązanie

$\Delta=16+20=36$, $\sqrt{\Delta}=6$.

$x_1=\frac{-4-6}{-2}=5$, $x_2=\frac{-4+6}{-2}=-1$.

Ramiona w dół, więc $y\ge0$ dla $x\in\langle -1,5\rangle$.

Odpowiedź: $x\in\langle -1,5\rangle$

Zadanie 15 · trudność 2/3

Rozwiąż nierówność $2x^2-3x>2$. Na rysunku przedstawiono parabolę $y=2x^2-3x-2$.

Podpowiedź 1

Przenieś wszystko na lewą stronę: $2x^2-3x-2>0$.

Podpowiedź 2

Ramiona w górę, więc wartości dodatnie są poza pierwiastkami.

Rozwiązanie

$\Delta=9+16=25$, $x_1=\frac{3-5}{4}=-\frac12$, $x_2=\frac{3+5}{4}=2$.

Ramiona w górę, więc $y>0$ na zewnątrz pierwiastków.

Odpowiedź: $x\in(-\infty,-\tfrac12)\cup(2,\infty)$.

Odpowiedź: $x\in(-\infty,-\tfrac12)\cup(2,\infty)$

Zadanie 16 · trudność 2/3

Rozwiąż nierówność $(x-1)(x+3)\le 2x+5$. Na rysunku przedstawiono parabolę $y=x^2-9$ ... a dokładniej: po przekształceniu otrzymasz nierówność $y\le0$ dla $y=x^2-8$ — wyznacz zbiór rozwiązań i podaj go w postaci przedziału.

Podpowiedź 1

Wymnóż nawiasy: $(x-1)(x+3)=x^2+2x-3$.

Podpowiedź 2

Po przeniesieniu: $x^2-8\le0$.

Rozwiązanie

$x^2+2x-3\le 2x+5$, czyli $x^2-8\le0$.

Pierwiastki: $x=\pm2\sqrt2$.

Ramiona w górę, więc rozwiązanie to $x\in\langle -2\sqrt2,2\sqrt2\rangle$.

Odpowiedź: $x\in\langle -2\sqrt2,2\sqrt2\rangle$

Zadanie 17 · trudność 2/3

Wyznacz wzór funkcji kwadratowej $f(x)=x^2+bx+c$, której wykres przechodzi przez punkty $A=(0,5)$ i $B=(2,1)$. Podaj wartość $b+c$.

Podpowiedź 1

Z punktu A od razu otrzymasz c.

Podpowiedź 2

Podstaw punkt B i wyznacz b.

Rozwiązanie

Z $f(0)=5$ mamy $c=5$.

Z $f(2)=4+2b+5=1$ otrzymujemy $2b=-8$, czyli $b=-4$.

Wzór: $f(x)=x^2-4x+5$, więc $b+c=1$.

Odpowiedź: f(x)=x^2-4x+5, b+c=1

Zadanie 18 · trudność 2/3

Wierzchołek paraboli będącej wykresem funkcji kwadratowej $f$ ma współrzędne $W=(2,-3)$, a wykres przechodzi przez punkt $(0,1)$. Wyznacz wzór funkcji w postaci ogólnej i podaj współczynnik $a$.

Podpowiedź 1

Użyj postaci kanonicznej $f(x)=a(x-2)^2-3$.

Podpowiedź 2

Podstaw punkt $(0,1)$, aby obliczyć $a$.

Rozwiązanie

$f(x)=a(x-2)^2-3$.

Z $f(0)=4a-3=1$ mamy $a=1$.

Zatem $f(x)=(x-2)^2-3=x^2-4x+1$.

Odpowiedź: f(x)=x^2-4x+1, a=1

Zadanie 19 · trudność 2/3

Funkcja kwadratowa $f$ ma miejsca zerowe $x_1=-1$ i $x_2=3$, a jej wykres przechodzi przez punkt $(1,-8)$. Wyznacz wzór funkcji w postaci ogólnej i podaj jej wartość dla $x=4$.

Podpowiedź 1

Zapisz $f(x)=a(x+1)(x-3)$.

Podpowiedź 2

Podstaw $x=1$, $y=-8$, aby znaleźć $a$.

Rozwiązanie

$f(x)=a(x+1)(x-3)$.

$f(1)=a\cdot2\cdot(-2)=-4a=-8$, więc $a=2$.

$f(x)=2(x^2-2x-3)=2x^2-4x-6$.

$f(4)=32-16-6=10$.

Odpowiedź: f(x)=2x^2-4x-6, f(4)=10

Zadanie 20 · trudność 2/3

Wykres funkcji $f(x)=ax^2+bx+c$ przechodzi przez punkty $(0,3)$, $(1,0)$ i $(3,0)$. Wyznacz wzór funkcji i oblicz współrzędną $y$ wierzchołka paraboli.

Podpowiedź 1

Punkty $(1,0)$ i $(3,0)$ to miejsca zerowe: $f(x)=a(x-1)(x-3)$.

Podpowiedź 2

Z punktu $(0,3)$ znajdź $a$; wierzchołek leży w $x=2$.

Rozwiązanie

$f(x)=a(x-1)(x-3)$.

$f(0)=3a=3$, więc $a=1$ i $f(x)=x^2-4x+3$.

Pierwsza współrzędna wierzchołka: $x_w=\frac{1+3}{2}=2$.

$y_w=f(2)=4-8+3=-1$.

Odpowiedź: f(x)=x^2-4x+3, y_w=-1

Zadanie 21 · trudność 3/3

Znajdź punkty wspólne paraboli $y=x^2-2x-3$ i prostej $y=x-3$. Podaj ich współrzędne (rysunek poglądowy).

Podpowiedź 1

Przyrównaj prawe strony równań.

Podpowiedź 2

Rozwiąż równanie kwadratowe $x^2-3x=0$.

Rozwiązanie

Z równości: $x^2-2x-3=x-3$.

Stąd $x^2-3x=0$, czyli $x(x-3)=0$, więc $x=0$ lub $x=3$.

Dla $x=0$: $y=-3$; dla $x=3$: $y=0$.

Punkty: $(0,-3)$ i $(3,0)$.

Odpowiedź: (0,-3) i (3,0)

Zadanie 22 · trudność 3/3

Rozwiąż układ równań: $y=x^2-4x+5$ oraz $y=2x-4$. Podaj rozwiązanie układu.

Podpowiedź 1

Przyrównaj wyrażenia na $y$.

Podpowiedź 2

Otrzymane równanie kwadratowe ma jedno rozwiązanie (prosta styczna).

Rozwiązanie

$x^2-4x+5=2x-4$, więc $x^2-6x+9=0$.

$(x-3)^2=0$, czyli $x=3$.

$y=2\cdot3-4=2$.

Prosta jest styczna do paraboli w punkcie $(3,2)$.

Odpowiedź: x=3, y=2

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.