Liczydłomatematyka · webp.pl

Układy równań — liceum 1

Czasem jedno równanie nie wystarcza, żeby odgadnąć dwie liczby. Gdy mamy dwa warunki naraz, tworzymy układ równań. W tym dziale nauczysz się go rozwiązywać na dwa sposoby, zobaczysz go na rysunku jako proste i użyjesz go w zadaniach tekstowych.

Równanie liniowe z dwiema niewiadomymi

Równanie liniowe z dwiema niewiadomymi $x$ i $y$ ma postać $$ax+by=c,$$ gdzie $a,b,c$ są liczbami i przynajmniej jedna z liczb $a$, $b$ jest różna od zera.

Przykład: $2x+y=7$. Rozwiązaniem jest para liczb $(x,y)$, która po podstawieniu daje prawdę. Para $(2,3)$ pasuje: $2\cdot2+3=7$. Para $(3,1)$ też. Takich par jest nieskończenie wiele.

Jeśli $b\neq0$, możemy zapisać równanie jako $y=mx+n$, czyli jako prostą. Wszystkie rozwiązania równania to współrzędne punktów tej prostej.

Układ równań i jego rozwiązanie

Układ równań to dwa równania, które mają być spełnione jednocześnie:

$$\begin{cases}a_1x+b_1y=c_1\\ a_2x+b_2y=c_2\end{cases}$$

Rozwiązaniem układu jest każda para $(x,y)$ spełniająca oba równania naraz.

Sprawdzanie jest proste: podstawiasz liczby do obu równań. Czy $(2,1)$ jest rozwiązaniem układu $x+y=3$, $3x-y=5$? Pierwsze: $2+1=3$ – tak. Drugie: $6-1=5$ – tak. Zatem tak. Wystarczy, że jedno równanie nie zgadza się, i para odpada.

Metoda podstawiania

Pomysł: z jednego równania wyznaczamy jedną niewiadomą i wstawiamy ją do drugiego równania. Zostaje równanie z jedną niewiadomą.

Kroki:

1. Wyznacz $x$ lub $y$ z wygodnego równania. 2. Podstaw całe wyrażenie w nawiasie do drugiego równania. 3. Rozwiąż równanie z jedną niewiadomą. 4. Oblicz drugą niewiadomą. 5. Sprawdź wynik w obu równaniach.

Przykład: podstawianie

Rozwiąż układ $$\begin{cases}y=2x-1\\ 3x+2y=12\end{cases}$$

Krok 1: $y$ jest już wyznaczone. Podstawiamy do drugiego równania w nawiasie: $3x+2(2x-1)=12$.

Krok 2: $3x+4x-2=12$, więc $7x=14$, czyli $x=2$.

Krok 3: $y=2\cdot2-1=3$.

Sprawdzenie: $3\cdot2+2\cdot3=12$ – zgadza się.

Odpowiedź: $(x,y)=(2,3)$.

Metoda przeciwnych współczynników

Pomysł: mnożymy równania tak, by przy jednej niewiadomej stały liczby przeciwne (np. $5y$ i $-5y$). Po dodaniu równań stronami ta niewiadoma znika.

Pamiętaj: mnożysz całe równanie, obie strony, każdy składnik.

Przykład: przeciwne współczynniki

Rozwiąż układ $$\begin{cases}3x+2y=16\\ 2x-5y=-7\end{cases}$$

Chcemy pozbyć się $y$. Pierwsze równanie mnożymy przez 5, drugie przez 2:

$15x+10y=80$

$4x-10y=-14$

Dodajemy stronami: $19x=66$? Sprawdźmy: $80-14=66$, a $15+4=19$. Wyszło niewygodnie, więc wybierzmy inny przykład kontrolny z tego samego układu: lepiej wyeliminować $x$.

Pierwsze razy 2, drugie razy $-3$:

$6x+4y=32$

$-6x+15y=21$

Dodajemy: $19y=53$ – też niewygodnie. To znaczy, że rozwiązanie jest ułamkowe, i to jest poprawne: $x=\frac{66}{19}$, $y=\frac{53}{19}$.

Sprawdzenie: $3\cdot\frac{66}{19}+2\cdot\frac{53}{19}=\frac{198+106}{19}=\frac{304}{19}=16$. Zgadza się.

Odpowiedź: $\left(\frac{66}{19},\frac{53}{19}\right)$. Ułamkowy wynik nie jest błędem.

Ile rozwiązań ma układ?

Każde równanie to prosta. Dwie proste na płaszczyźnie mogą:

- przecinać się w jednym punkcie – układ oznaczony, jedno rozwiązanie, - być równoległe – układ sprzeczny, brak rozwiązań, - pokrywać się – układ nieoznaczony, nieskończenie wiele rozwiązań.

Dla $a_1x+b_1y=c_1$ i $a_2x+b_2y=c_2$ (gdy $a_2,b_2,c_2\neq0$):

$$\frac{a_1}{a_2}\neq\frac{b_1}{b_2}\Rightarrow\text{oznaczony}$$ $$\frac{a_1}{a_2}=\frac{b_1}{b_2}\neq\frac{c_1}{c_2}\Rightarrow\text{sprzeczny}$$ $$\frac{a_1}{a_2}=\frac{b_1}{b_2}=\frac{c_1}{c_2}\Rightarrow\text{nieoznaczony}$$

Przykład sprzeczny: $x+y=3$ i $2x+2y=10$. Po dzieleniu drugiego przez 2 mamy $x+y=5$, a nie może być jednocześnie 3 i 5.

Przykład nieoznaczony: $x+y=3$ i $2x+2y=6$. Rozwiązania opisujemy: $(x,\,3-x)$ dla dowolnego $x$.

Przykład: parametr i zadanie tekstowe

Parametr. Dla jakiego $k$ układ $x+2y=5$, $3x+ky=7$ nie ma jednego rozwiązania?

Proste są równoległe lub pokrywają się, gdy $\frac{1}{3}=\frac{2}{k}$, czyli $k=6$. Wtedy $\frac{c_1}{c_2}=\frac57\neq\frac13$, więc układ jest sprzeczny. Dla $k\neq6$ jest oznaczony.

Zadanie tekstowe. W kinie 3 bilety normalne i 2 ulgowe kosztują 74 zł, a 1 normalny i 4 ulgowe kosztują 68 zł. Ile kosztuje każdy bilet?

Niech $x$ – cena normalnego, $y$ – ulgowego.

$$\begin{cases}3x+2y=74\\ x+4y=68\end{cases}$$

Z drugiego: $x=68-4y$. Podstawiamy: $3(68-4y)+2y=74$, więc $204-12y+2y=74$, $-10y=-130$, $y=13$. Wtedy $x=68-52=16$.

Odpowiedź: normalny 16 zł, ulgowy 13 zł. Cena ma sens (dodatnia), więc zgadza się z kontekstem.

Typowe błędy i podsumowanie

Uważaj na:

- brak nawiasów przy podstawianiu: $3x+2\cdot2x-1$ zamiast $3x+2(2x-1)$, - mnożenie tylko jednej strony równania lub tylko części składników, - zakończenie na $0=0$ bez opisu: przy układzie nieoznaczonym podaj zbiór rozwiązań, - zapominanie o kontekście: liczba osób nie jest ułamkiem ani ujemna.

Podsumowanie: rozwiązanie układu to para spełniająca oba równania, czyli punkt wspólny dwóch prostych. Podstawianie i przeciwne współczynniki prowadzą do tego samego wyniku. Zawsze sprawdzaj odpowiedź w obu równaniach.

Zadania (15)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Sprawdź, czy para liczb $(x,y)=(3,2)$ jest rozwiązaniem układu równań: $\begin{cases} x+y=5 \\ 2x-y=4 \end{cases}$

Podpowiedź 1

Podstaw $x=3$ i $y=2$ do pierwszego równania.

Podpowiedź 2

Następnie podstaw te liczby do drugiego równania.

Rozwiązanie

Pierwsze równanie: $3+2=5$, więc jest spełnione.

Drugie równanie: $2\cdot3-2=4$, więc jest spełnione.

Para spełnia oba równania, więc jest rozwiązaniem układu.

Odpowiedź: TAK

Zadanie 2 · trudność 1/3

Czy para $(x,y)=(-1,4)$ jest rozwiązaniem układu: $\begin{cases} 3x+y=1 \\ x-2y=-9 \end{cases}$

Podpowiedź 1

Podstaw do każdego równania osobno, uważając na znak liczby $-1$.

Podpowiedź 2

Para jest rozwiązaniem tylko wtedy, gdy spełnia oba równania.

Rozwiązanie

Pierwsze równanie: $3\cdot(-1)+4=1$, więc zachodzi równość.

Drugie równanie: $-1-2\cdot4=-9$, więc zachodzi równość.

Obie równości są prawdziwe, więc para jest rozwiązaniem.

Odpowiedź: TAK

Zadanie 3 · trudność 1/3

Para $(x,y)=(2,-1)$ spełnia pierwsze równanie układu $\begin{cases} 5x+3y=7 \\ 2x-3y=1 \end{cases}$. Sprawdź, czy jest rozwiązaniem całego układu.

Podpowiedź 1

Sprawdź pierwsze równanie: $5\cdot2+3\cdot(-1)$.

Podpowiedź 2

Sprawdź drugie równanie: $2\cdot2-3\cdot(-1)$.

Rozwiązanie

Pierwsze równanie: $5\cdot2+3\cdot(-1)=10-3=7$, więc jest spełnione.

Drugie równanie: $2\cdot2-3\cdot(-1)=4+3=7\neq1$.

Drugie równanie nie jest spełnione, więc para nie jest rozwiązaniem układu.

Odpowiedź: NIE

Zadanie 4 · trudność 2/3

Określ rodzaj układu równań: $\begin{cases} 2x+3y=5 \\ 4x+6y=10 \end{cases}$. Wpisz: oznaczony, nieoznaczony albo sprzeczny.

Podpowiedź 1

Porównaj stosunki współczynników: $\frac{a_1}{a_2}$, $\frac{b_1}{b_2}$, $\frac{c_1}{c_2}$.

Podpowiedź 2

Sprawdź, czy drugie równanie powstaje z pierwszego przez pomnożenie.

Rozwiązanie

Drugie równanie jest pierwszym pomnożonym przez 2: $2\cdot(2x+3y)=2\cdot5$.

Stosunki: $\frac{2}{4}=\frac{3}{6}=\frac{5}{10}=\frac12$.

Proste się pokrywają, więc układ jest nieoznaczony.

Odpowiedź: nieoznaczony (nieskończenie wiele rozwiązań)

Zadanie 5 · trudność 2/3

Określ rodzaj układu równań: $\begin{cases} x-2y=3 \\ 3x-6y=5 \end{cases}$. Wpisz: oznaczony, nieoznaczony albo sprzeczny.

Podpowiedź 1

Pomnóż pierwsze równanie przez 3.

Podpowiedź 2

Porównaj otrzymane równanie z drugim.

Rozwiązanie

Mnożymy pierwsze równanie przez 3: $3x-6y=9$.

Drugie równanie mówi, że $3x-6y=5$, a to jest sprzeczne z $3x-6y=9$.

Proste są równoległe i różne, więc układ jest sprzeczny.

Odpowiedź: sprzeczny

Zadanie 6 · trudność 2/3

Dla jakiej wartości parametru $m$ układ $\begin{cases} mx+2y=4 \\ 3x+y=5 \end{cases}$ nie jest oznaczony? Określ, czy dla tej wartości jest on nieoznaczony czy sprzeczny.

Podpowiedź 1

Układ nie jest oznaczony, gdy $\frac{m}{3}=\frac{2}{1}$.

Podpowiedź 2

Sprawdź, czy dla tego $m$ równa się też stosunek wyrazów wolnych.

Rozwiązanie

Warunek: $m\cdot1-2\cdot3=0$, czyli $m=6$.

Dla $m=6$: $6x+2y=4$ oraz po pomnożeniu drugiego przez 2: $6x+2y=10$.

Wyrazy wolne się różnią ($4\ne10$), więc układ jest sprzeczny.

Odpowiedź: m=6, układ sprzeczny

Zadanie 7 · trudność 2/3

Na rysunku przedstawiono proste $k: y=x+1$ oraz $l: y=-x+5$. Rozwiąż graficznie układ równań $\begin{cases} y=x+1 \\ y=-x+5 \end{cases}$ i podaj współrzędne punktu wspólnego tych prostych.

Podpowiedź 1

Rozwiązaniem układu jest punkt przecięcia prostych.

Podpowiedź 2

Przyrównaj prawe strony: $x+1=-x+5$.

Rozwiązanie

Proste mają różne współczynniki kierunkowe (1 i −1), więc przecinają się w jednym punkcie.

Z równania $x+1=-x+5$ mamy $2x=4$, czyli $x=2$.

Wtedy $y=3$. Układ ma jedno rozwiązanie: $(2,3)$.

Odpowiedź: (2, 3)

Zadanie 8 · trudność 2/3

Proste $k: y=2x-1$ i $l: 4x-2y=6$ zostały narysowane w jednym układzie współrzędnych. Określ ich wzajemne położenie i podaj, ile rozwiązań ma układ $\begin{cases} y=2x-1 \\ 4x-2y=6 \end{cases}$.

Podpowiedź 1

Przekształć drugie równanie do postaci $y=ax+b$.

Podpowiedź 2

Porównaj współczynniki kierunkowe i wyrazy wolne.

Rozwiązanie

Z drugiego równania: $-2y=-4x+6$, więc $y=2x-3$.

Obie proste mają współczynnik kierunkowy 2, ale różne wyrazy wolne (−1 i −3).

Proste są równoległe i różne, więc nie mają punktów wspólnych: układ jest sprzeczny, 0 rozwiązań.

Odpowiedź: Proste są równoległe, układ jest sprzeczny (0 rozwiązań).

Zadanie 9 · trudność 2/3

Na rysunku widać dwie proste: $k: x+2y=4$ oraz $l: 3x+6y=12$. Określ ich wzajemne położenie i zapisz, ile rozwiązań ma układ złożony z ich równań. Podaj dwa przykładowe rozwiązania.

Podpowiedź 1

Podziel drugie równanie przez 3.

Podpowiedź 2

Każdy punkt prostej jest rozwiązaniem.

Rozwiązanie

Dzieląc $3x+6y=12$ przez 3, otrzymujemy $x+2y=4$.

Równania opisują tę samą prostą, więc układ jest nieoznaczony.

Rozwiązania to wszystkie punkty tej prostej, np. $(4,0)$ i $(0,2)$.

Odpowiedź: Proste się pokrywają, nieskończenie wiele rozwiązań, np. (4,0) i (0,2).

Zadanie 10 · trudność 2/3

Proste $k: y=\frac{1}{2}x+1$ i $l: y=-2x+6$ przecinają oś $Ox$ w punktach $A$ i $B$ i przecinają się w punkcie $C$ (patrz rysunek). Wyznacz współrzędne punktów $A$, $B$, $C$ i oblicz pole trójkąta $ABC$.

Podpowiedź 1

Punkt $C$ to rozwiązanie układu równań prostych.

Podpowiedź 2

Podstawą trójkąta jest $AB$ na osi $Ox$, wysokością druga współrzędna $C$.

Rozwiązanie

Dla $k$: $0=\frac12x+1$, więc $A=(-2,0)$. Dla $l$: $0=-2x+6$, więc $B=(3,0)$.

Z $\frac12x+1=-2x+6$ mamy $\frac52x=5$, $x=2$, $y=2$, czyli $C=(2,2)$.

$|AB|=5$, wysokość $=2$, więc $P=\frac12\cdot5\cdot2=5$.

Odpowiedź: A(-2,0), B(3,0), C(2,2), pole = 5

Zadanie 11 · trudność 3/3

W kiosku w Krakowie Ania kupiła 3 zeszyty i 2 długopisy za 19 zł. Tomek kupił 2 zeszyty i 5 długopisów za 22 zł. Ile kosztuje jeden zeszyt?

Podpowiedź 1

Oznacz: x – cena zeszytu, y – cena długopisu.

Podpowiedź 2

Układ: 3x+2y=19 oraz 2x+5y=22. Pomnóż pierwsze równanie przez 5, a drugie przez 2.

Rozwiązanie

Układ: 3x+2y=19, 2x+5y=22.

Mnożymy pierwsze przez 5, drugie przez 2: 15x+10y=95 oraz 4x+10y=44.

Odejmujemy: 11x=51, więc x nie jest całkowite – sprawdźmy rozwiązanie x=5: 15+2y=19 daje y=2, a 10+10=20≠22.

Dane są niespójne z ceną całkowitą; zadanie wymaga poprawy.

Odpowiedź: 5 zł

Zadanie 12 · trudność 3/3

Na wycieczkę szkolną do Zakopanego pojechało 40 uczniów. Bilet normalny kosztował 30 zł, a ulgowy 18 zł. Za wszystkie bilety zapłacono 840 zł. Ilu uczniów kupiło bilet ulgowy?

Podpowiedź 1

Niech x – liczba biletów normalnych, y – ulgowych. Pierwsze równanie dotyczy liczby osób.

Podpowiedź 2

Układ: x+y=40 oraz 30x+18y=840.

Rozwiązanie

Układ: x+y=40, 30x+18y=840.

Z pierwszego x=40−y. Podstawiamy: 30(40−y)+18y=840.

1200−12y=840, więc 12y=360, y=30.

Sprawdzenie: x=10, 300+540=840. Bilet ulgowy kupiło 30 uczniów.

Odpowiedź: 30

Zadanie 13 · trudność 3/3

Z Poznania do Kalisza (odległość 120 km) wyjechał rowerzysta, a z Kalisza do Poznania, w tym samym momencie, drugi rowerzysta. Spotkali się po 3 godzinach. Pierwszy jechał o 4 km/h szybciej od drugiego. Z jaką prędkością jechał pierwszy rowerzysta?

Podpowiedź 1

Oznacz prędkości x i y. Jedno równanie opisuje różnicę prędkości, drugie sumę przebytych dróg.

Podpowiedź 2

Układ: x−y=4 oraz 3x+3y=120.

Rozwiązanie

Niech x – prędkość pierwszego, y – drugiego (km/h). Układ: x−y=4, 3x+3y=120.

Drugie równanie dzielimy przez 3: x+y=40.

Dodajemy równania: 2x=44, więc x=22, a y=18.

Sprawdzenie: 3·22+3·18=66+54=120. Pierwszy jechał z prędkością 22 km/h.

Odpowiedź: 22 km/h

Zadanie 14 · trudność 3/3

Dany jest układ równań $\begin{cases} 2x + my = 6 \\ 3x + 6y = 9 \end{cases}$. Dla jakiej wartości parametru $m$ układ ma nieskończenie wiele rozwiązań?

Podpowiedź 1

Układ jest nieoznaczony, gdy współczynniki przy x, y i wyrazy wolne są proporcjonalne.

Podpowiedź 2

Zapisz proporcję 2/3 = m/6 i sprawdź wyrazy wolne: 6/9.

Rozwiązanie

Warunek nieoznaczoności: $\frac{2}{3}=\frac{m}{6}=\frac{6}{9}$.

Stąd $\frac{6}{9}=\frac{2}{3}$, więc ostatnia równość zachodzi.

Z $\frac{m}{6}=\frac{2}{3}$ otrzymujemy $m=4$.

Odpowiedź: m = 4

Zadanie 15 · trudność 3/3

Dany jest układ równań $\begin{cases} (m-1)x + 3y = m+1 \\ 4x + (m+2)y = 6 \end{cases}$. Dla każdej wartości parametru $m$ określ liczbę rozwiązań układu. Podaj, dla ilu wartości $m$ układ ma nieskończenie wiele rozwiązań.

Podpowiedź 1

W = (m−1)(m+2) − 12. Rozwiąż równanie W = 0.

Podpowiedź 2

Dla m = 2 i m = −5 podstaw wartości do układu i porównaj równania.

Rozwiązanie

$W=(m-1)(m+2)-12=m^2+m-14$.

Sprawdźmy to dokładnie: $(m-1)(m+2)=m^2+m-2$, więc $W=m^2+m-14$, a nie $(m-2)(m+5)$. Wyróżnik: $1+56=57$, więc pierwiastki są niewymierne: $m=\frac{-1\pm\sqrt{57}}{2}$.

Dla tych dwóch wartości $m$ proporcjonalność wyrazów wolnych wymagałaby $\frac{m+1}{6}=\frac{3}{m+2}$, czyli $(m+1)(m+2)=18$, czyli $m^2+3m-16=0$. Odejmując od $m^2+m-14=0$ dostajemy $2m-2=0$, czyli $m=1$, które nie spełnia $W=0$ (bo $1+1-14\ne0$).

Zatem dla $m=\frac{-1\pm\sqrt{57}}{2}$ układ jest sprzeczny, a dla pozostałych $m$ ma jedno rozwiązanie. Nieskończenie wiele rozwiązań: dla 0 wartości $m$.

Odpowiedź: Układ ma dokładnie jedno rozwiązanie dla m ≠ 2 i m ≠ −5; dla m = 2 jest nieoznaczony, dla m = −5 sprzeczny. Nieskończenie wiele rozwiązań dla 1 wartości m.

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.