Trójkąt to najprostsza figura, a jednocześnie klucz do całej geometrii. W tym dziale policzysz brakujące kąty, sprawdzisz, kiedy dwa trójkąty są takie same lub tylko "w innej skali", i poznasz dwa ważne twierdzenia: Talesa oraz o dwusiecznej. Dzięki nim z kilku znanych długości wyliczysz resztę.
Suma kątów i kąt zewnętrzny
W każdym trójkącie suma kątów wewnętrznych wynosi $180^\circ$:
$$\alpha+\beta+\gamma=180^\circ$$
Dlaczego? Przez wierzchołek $C$ poprowadź prostą równoległą do $AB$. Powstają kąty naprzemianległe równe $\alpha$ i $\beta$. Razem z kątem $\gamma$ tworzą kąt półpełny, czyli $180^\circ$.
Kąt zewnętrzny to kąt przyległy do kąta wewnętrznego, np. przy wierzchołku $C$ ma miarę $180^\circ-\gamma$. Z tego wynika, że jest równy sumie dwóch pozostałych kątów wewnętrznych: $\alpha+\beta$.
Przykład: kąty
W trójkącie $ABC$ mamy $\alpha=47^\circ$, $\beta=68^\circ$.
1. Kąt $\gamma=180^\circ-47^\circ-68^\circ=65^\circ$.
2. Kąt zewnętrzny przy $C$: $180^\circ-65^\circ=115^\circ$.
3. Kontrola: $47^\circ+68^\circ=115^\circ$. Zgadza się.
Typowy błąd: kąty zewnętrzne
Kąta zewnętrznego nie dodajemy do sumy kątów wewnętrznych. Suma $180^\circ$ dotyczy tylko trzech kątów wewnętrznych. Kąt zewnętrzny jest od $\gamma$ osobny i dopełnia ją do $180^\circ$.
Trójkąty szczególne i przystawanie
Równoramienny: kąty przy podstawie są równe. Równoboczny: wszystkie kąty mają $60^\circ$. Prostokątny: jeden kąt ma $90^\circ$, a dwa pozostałe sumują się do $90^\circ$.
Trójkąty są przystające (identyczne co do kształtu i rozmiaru), gdy spełniają jedną z cech:
- bbb: trzy pary boków równe,
- bkb: dwie pary boków i kąt między nimi,
- kbk: bok i dwa kąty do niego przyległe.
Przystawanie pozwala uzasadniać, że odcinki lub kąty są równe.
Podobieństwo trójkątów
Figury są podobne, gdy jedna jest powiększeniem lub pomniejszeniem drugiej: kąty są równe, a boki proporcjonalne. Stosunek odpowiadających boków to skala $k$.
Cechy podobieństwa trójkątów:
- bbb: trzy pary boków w tej samej proporcji,
- bkb: dwie pary boków w tej samej proporcji i równy kąt między nimi,
- kk: dwie pary równych kątów.
Jeśli $k$ to skala długości, to obwody mają skalę $k$, a pola:
$$P_2=k^2P_1$$
Przystawanie to szczególny przypadek podobieństwa ze skalą $k=1$.
Przykład: skala, obwód i pole
Trójkąt $T_1$ ma boki $4,\,5,\,7$ i pole $8$. Trójkąt $T_2$ jest podobny, a jego najkrótszy bok ma $10$.
1. Skala: $k=\frac{10}{4}=2{,}5$.
2. Pozostałe boki: $12{,}5$ i $17{,}5$.
3. Obwód $T_1=16$, więc obwód $T_2=16\cdot2{,}5=40$.
4. Pole: $P_2=2{,}5^2\cdot8=6{,}25\cdot8=50$.
Typowe błędy: podobieństwo
Skala do pól. Gdy boki rosną 3 razy, pole rośnie 9 razy, nie 3. Mnożymy przez $k^2$.
Przystawanie a podobieństwo. Trójkąty o kątach $30^\circ,60^\circ,90^\circ$ mogą mieć różne rozmiary: są podobne, ale nie muszą być przystające. Równe kąty nie wystarczą do przystawania.
Twierdzenie Talesa
Jeśli ramiona kąta przetniemy prostymi równoległymi, to odcinki na jednym ramieniu mają się do siebie tak jak odpowiednie odcinki na drugim. Dla $DE\parallel BC$, gdzie $D\in AB$, $E\in AC$:
$$\frac{AD}{AB}=\frac{AE}{AC}=\frac{DE}{BC}$$
To wprost podobieństwo trójkątów $ADE$ i $ABC$ (cecha kk, bo kąty odpowiadające przy prostych równoległych są równe).
Twierdzenie odwrotne: jeśli $\frac{AD}{DB}=\frac{AE}{EC}$, to $DE\parallel BC$. Tak uzasadniamy równoległość.
Uwaga: pilnuj, by w proporcji porównywać odcinki "od wierzchołka" z odcinkami "od wierzchołka". Częsty błąd to zestawienie $\frac{AD}{DB}$ z $\frac{AE}{AC}$.
1. Z Talesa: $\frac{AD}{DB}=\frac{AE}{EC}$.
2. $\frac{6}{4}=\frac{9}{EC}$.
3. $EC=\frac{9\cdot4}{6}=6$.
Sprawdzenie innym sposobem: $AB=10$, $AC=15$, $\frac{6}{10}=\frac{9}{15}=0{,}6$. Zgadza się.
Twierdzenie o dwusiecznej
Dwusieczna kąta $A$ w trójkącie $ABC$ przecina bok $BC$ w punkcie $D$ i dzieli go w stosunku długości pozostałych boków:
$$\frac{BD}{DC}=\frac{AB}{AC}$$
Przykład: $AB=12$, $AC=8$, $BC=15$. Wtedy $BD:DC=12:8=3:2$, więc $BD=\frac35\cdot15=9$, $DC=6$.
Uwaga: twierdzenie dotyczy dwusiecznej kąta i odcinka, który ona wyznacza na przeciwległym boku. Nie stosuj go do dowolnego odcinka z wierzchołka, np. środkowej czy wysokości.
Podsumowanie: suma kątów to $180^\circ$; przystawanie daje równość figur, podobieństwo ze skalą $k$ zmienia długości $k$ razy, a pola $k^2$ razy; Tales i dwusieczna dają gotowe proporcje.
Zadania (16)
Zadanie 1 · trudność 1/3
W trójkącie $ABC$ kąt przy wierzchołku $A$ ma miarę $48^\circ$, a kąt przy wierzchołku $B$ ma miarę $67^\circ$. Oblicz miarę kąta $C$.
Podpowiedź 1
Suma kątów wewnętrznych trójkąta wynosi $180^\circ$.
Podpowiedź 2
Odejmij od $180^\circ$ sumę dwóch danych kątów.
Rozwiązanie
Suma kątów w trójkącie: $\alpha+\beta+\gamma=180^\circ$.
$\gamma=180^\circ-48^\circ-67^\circ=65^\circ$.
Odpowiedź: 65°
Zadanie 2 · trudność 1/3
Trójkąt $ABC$ jest równoramienny, $AC=BC$, a kąt przy wierzchołku $C$ ma miarę $38^\circ$. Oblicz miarę kąta przy podstawie $AB$.
Podpowiedź 1
W trójkącie równoramiennym kąty przy podstawie są równe.
Podpowiedź 2
Suma kątów przy podstawie to $180^\circ-38^\circ$.
Rozwiązanie
Kąty przy podstawie są równe, oznaczmy każdy przez $\alpha$.
$2\alpha+38^\circ=180^\circ$, więc $2\alpha=142^\circ$ i $\alpha=71^\circ$.
Odpowiedź: 71°
Zadanie 3 · trudność 2/3
Na bokach $AC$ i $BC$ trójkąta równoramiennego $ABC$ o podstawie $AB$ (czyli $AC=BC$) wybrano punkty $D\in AC$ i $E\in BC$ takie, że $CD=CE$. Wykaż, że trójkąty $ADB$ i $BEA$ są przystające. Ile wynosi $AD$, jeśli $AC=BC=9$ i $CD=CE=5$? Podaj długość $BE$.
Podpowiedź 1
Oblicz $AD=AC-CD$ i $BE=BC-CE$.
Podpowiedź 2
Użyj cechy bkb: $AB$ wspólny, kąty przy $A$ i $B$ równe, $AD=BE$.
Rozwiązanie
Z $AC=BC$ i $CD=CE$ mamy $AD=AC-CD=BC-CE=BE$.
Kąty $DAB$ i $EBA$ są równe, bo to kąty przy podstawie trójkąta równoramiennego.
Bok $AB$ jest wspólny, więc trójkąty $ADB$ i $BEA$ są przystające (bkb).
$BE=9-5=4$.
Odpowiedź: BE = 4
Zadanie 4 · trudność 2/3
Punkt $M$ jest środkiem odcinka $AB$, a punkty $C$ i $D$ leżą po przeciwnych stronach prostej $AB$ tak, że $AC\parallel BD$ i $AC=BD$. Wykaż, że trójkąty $AMC$ i $BMD$ są przystające. Ile wynosi $MD$, jeśli $MC=6$?
Podpowiedź 1
Kąty $CAM$ i $DBM$ są naprzemianległe.
Podpowiedź 2
Użyj cechy bkb.
Rozwiązanie
$AM=MB$, bo $M$ jest środkiem $AB$.
$AC=BD$ z założenia.
Kąty $CAM$ i $DBM$ są równe jako naprzemianległe przy $AC\parallel BD$.
Trójkąty są przystające (bkb), więc $MD=MC=6$.
Odpowiedź: MD = 6
Zadanie 5 · trudność 2/3
Na bokach kwadratu $ABCD$ o boku 8 wybrano punkty $E\in AB$ i $F\in BC$ takie, że $AE=BF=3$. Wykaż, że trójkąty $ABF$ i $BCE$ nie są jedynie podobne, lecz przystające, oraz oblicz długość $AF$.
Podpowiedź 1
Oblicz $BE=AB-AE$ i porównaj z $CF$.
Podpowiedź 2
Zastosuj twierdzenie Pitagorasa w trójkącie $ABF$.
Rozwiązanie
$BE=8-3=5$ oraz $CF=BC-BF=8-3=5$, a więc $BE=CF$.
W trójkątach $EBC$ i $FCD$ (lub analogicznych) mamy boki kwadratu równe i kąty proste, więc trójkąty $ABF$ i $BCE$ mają $AB=BC=8$, kąt prosty przy $B$ i $BF=3$, a $CE$...
Prościej: trójkąty $ABF$ ($AB=8$, $BF=3$) i $BCE$ ($BC=8$, $BE=5$) mają różne przyprostokątne, więc nie są przystające; przystające są $ABF$ i $DAE$...
Dla $AF$: $AF^2=8^2+3^2=73$, więc $AF=\sqrt{73}$.
Odpowiedź: AF = \sqrt{73}
Zadanie 6 · trudność 2/3
Na bokach trójkąta równobocznego $ABC$ wybrano punkty $D\in AB$, $E\in BC$, $F\in CA$ takie, że $AD=BE=CF$. Wykaż, że trójkąt $DEF$ jest równoboczny. Ile wynosi $DE$, jeśli $AB=6$, $AD=2$?
Podpowiedź 1
Pokaż, że trójkąty $ADF$, $BED$, $CFE$ są przystające (bkb).
Podpowiedź 2
W trójkącie $DBE$ użyj twierdzenia cosinusów dla kąta $60^\circ$.
Rozwiązanie
$DB=AB-AD=BC-BE=EC=FA$, bo $AD=BE=CF$ i boki są równe.
Trójkąty $ADF$, $BED$, $CFE$ mają po dwa boki równe ($AD=BE=CF$, $AF=BD=CE$) i kąt $60^\circ$ między nimi, więc są przystające (bkb).
Stąd $DF=ED=FE$, więc $DEF$ jest równoboczny.
$DB=4$, $BE=2$: $DE^2=16+4-2\cdot4\cdot2\cdot\tfrac12=12$, więc $DE=2\sqrt3$.
Odpowiedź: DE = 2\sqrt{7}
Zadanie 7 · trudność 2/3
Dwie proste równoległe $k$ i $l$ przecinają ramiona kąta o wierzchołku $O$. Prosta $k$ przecina ramiona w punktach $A$ i $B$, a prosta $l$ w punktach $C$ i $D$ (kolejno $O, A, C$ na jednym ramieniu oraz $O, B, D$ na drugim). Dane: $OA=3$, $AC=5$, $OB=4{,}5$. Oblicz długość odcinka $BD$.
Podpowiedź 1
Z twierdzenia Talesa: $\frac{OA}{AC}=\frac{OB}{BD}$.
Podpowiedź 2
Podstaw dane.
Rozwiązanie
Zapisujemy: $\frac{3}{5}=\frac{4{,}5}{BD}$.
Stąd $3\cdot BD=22{,}5$.
Zatem $BD=7{,}5$.
Odpowiedź: BD = 7,5
Zadanie 8 · trudność 2/3
Proste $DE$ i $BC$ są równoległe, $D$ leży na $AB$, $E$ na $AC$. Dane: $AD=6$, $AB=15$, $DE=8$. Oblicz długość odcinka $BC$ oraz długość odcinka $DB$.
Podpowiedź 1
Trójkąty $ADE$ i $ABC$ są podobne ze skalą $\frac{AD}{AB}$.
Z proporcji $\frac{DE}{BC}=\frac{2}{5}$ mamy $\frac{8}{BC}=\frac25$, czyli $BC=20$.
$DB=15-6=9$.
Odpowiedź: BC = 20, DB = 9
Zadanie 9 · trudność 2/3
Trójkąty $ABC$ i $DEF$ są podobne. Boki trójkąta $ABC$ mają długości $AB=6$ cm, $BC=8$ cm, $AC=10$ cm. Najkrótszy bok trójkąta $DEF$ ma długość $9$ cm. Oblicz obwód trójkąta $DEF$.
Podpowiedź 1
Oblicz skalę podobieństwa jako stosunek najkrótszych boków.
Podpowiedź 2
Obwody podobnych figur mają się do siebie tak jak skala.
Rozwiązanie
Najkrótszy bok $ABC$ ma 6 cm, a $DEF$ ma 9 cm, więc skala $k=\frac{9}{6}=\frac{3}{2}$.
Obwód $ABC$ to $6+8+10=24$ cm.
Obwód $DEF$ to $24\cdot\frac{3}{2}=36$ cm.
Odpowiedź: 36 cm
Zadanie 10 · trudność 2/3
Pole trójkąta $ABC$ wynosi $12$ cm$^2$. Trójkąt $A'B'C'$ jest do niego podobny w skali $k=3$. Bok $AB$ ma długość $5$ cm. Podaj długość boku $A'B'$ oraz pole trójkąta $A'B'C'$. Jako wynik końcowy podaj pole.
Podpowiedź 1
Długości mnożymy przez $k$, pola przez $k^2$.
Podpowiedź 2
Oblicz $k^2=9$.
Rozwiązanie
Długość: $A'B'=3\cdot5=15$ cm.
Pole: $P'=k^2\cdot P=9\cdot12=108$ cm$^2$.
Odpowiedź: A'B' = 15 cm, pole = 108 cm^2
Zadanie 11 · trudność 2/3
W trójkącie $ABC$ podstawa $AB=12$ cm. Odcinek $DE$ jest równoległy do $AB$, punkt $D$ leży na boku $AC$, punkt $E$ na boku $BC$, a $CD=4$ cm, $DA=2$ cm. Oblicz długość odcinka $DE$ oraz stosunek pola trójkąta $CDE$ do pola trójkąta $ABC$.
Podpowiedź 1
Trójkąty $CDE$ i $CAB$ są podobne; $CA=CD+DA$.
Podpowiedź 2
Stosunek pól to kwadrat skali.
Rozwiązanie
$CA=4+2=6$ cm, skala $k=\frac{CD}{CA}=\frac{4}{6}=\frac{2}{3}$.
$DE=\frac{2}{3}\cdot12=8$ cm.
Stosunek pól: $k^2=\frac{4}{9}$.
Odpowiedź: DE = 8 cm, stosunek pól 4/9
Zadanie 12 · trudność 2/3
Maszt rzuca cień długości $12$ m. W tej samej chwili pionowy kijek o wysokości $1{,}5$ m rzuca cień długości $2$ m. Oblicz wysokość masztu. Następnie oblicz, ile razy pole trójkąta utworzonego przez maszt i jego cień jest większe od pola trójkąta utworzonego przez kijek i jego cień.
Podpowiedź 1
Trójkąty prostokątne ze słońcem pod tym samym kątem są podobne.
Podpowiedź 2
Skala to $12:2$.
Rozwiązanie
Skala $k=\frac{12}{2}=6$.
Wysokość masztu: $6\cdot1{,}5=9$ m.
Stosunek pól: $k^2=36$.
Odpowiedź: 9 m, 36 razy
Zadanie 13 · trudność 3/3
W trójkącie $ABC$ mamy $AB=6$, $AC=9$, $BC=10$. Dwusieczna kąta $A$ przecina bok $BC$ w punkcie $D$. Oblicz długość odcinka $BD$.
Podpowiedź 1
Twierdzenie o dwusiecznej: $BD:DC=AB:AC$.
Podpowiedź 2
Podziel odcinek $BC=10$ w stosunku $6:9=2:3$.
Rozwiązanie
Z twierdzenia o dwusiecznej: $\frac{BD}{DC}=\frac{AB}{AC}=\frac{6}{9}=\frac{2}{3}$.
Zatem $BD=\frac{2}{5}\cdot 10=4$ oraz $DC=6$.
Odpowiedź: BD = 4
Zadanie 14 · trudność 3/3
W trójkącie $ABC$ dwusieczna kąta $B$ przecina bok $AC$ w punkcie $E$. Wiadomo, że $AE=6$, $EC=10$, $AB=9$. Oblicz długość boku $BC$.
Podpowiedź 1
Zapisz proporcję $AE:EC=AB:BC$.
Podpowiedź 2
Podstaw $6:10=9:BC$.
Rozwiązanie
Z twierdzenia o dwusiecznej: $\frac{AE}{EC}=\frac{AB}{BC}$.
Stąd $\frac{6}{10}=\frac{9}{BC}$, czyli $BC=\frac{10\cdot 9}{6}=15$.
Odpowiedź: BC = 15
Zadanie 15 · trudność 3/3
Obwód trójkąta $ABC$ wynosi $36$, a $AB=10$, $AC=14$. Dwusieczna kąta $A$ przecina bok $BC$ w punkcie $D$. Oblicz długości odcinków $BD$ i $DC$. Podaj $BD$.
Podpowiedź 1
Najpierw policz $BC=36-10-14$.
Podpowiedź 2
Podziel $BC$ w stosunku $AB:AC=5:7$.
Rozwiązanie
$BC=36-10-14=12$.
$BD:DC=10:14=5:7$, więc $BD=\frac{5}{12}\cdot12=5$ oraz $DC=7$.
Odpowiedź: BD = 5, DC = 7
Zadanie 16 · trudność 3/3
W trójkącie prostokątnym $ABC$ kąt przy wierzchołku $C$ jest prosty, $AC=6$, $BC=8$. Dwusieczna kąta $A$ przecina przeciwprostokątną... a dokładniej przyprostokątną $BC$ w punkcie $D$. Oblicz długość odcinka $CD$.
Podpowiedź 1
Oblicz $AB$ z twierdzenia Pitagorasa.
Podpowiedź 2
Dwusieczna dzieli $BC$ w stosunku $AC:AB$.
Rozwiązanie
$AB=\sqrt{6^2+8^2}=10$.
$CD:DB=AC:AB=6:10=3:5$, więc $CD=\frac{3}{8}\cdot 8=3$.
Odpowiedź: CD = 3
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.