Liczydłomatematyka · webp.pl

Liczby rzeczywiste — liceum 1

W tym dziale uporządkujesz wszystkie liczby, które znasz: od zwykłych 1, 2, 3 po tajemnicze liczby takie jak $\sqrt{2}$. Nauczysz się sprawnie liczyć na pierwiastkach i potęgach, używać wartości bezwzględnej oraz rozpoznawać liczby po ich rozwinięciu dziesiętnym.

Rodzina liczb

Liczby naturalne to $0, 1, 2, 3, \dots$ (w szkole zwykle zaliczamy do nich zero).

Liczby całkowite to naturalne razem z ich przeciwnościami: $\dots,-2,-1,0,1,2,\dots$

Liczby wymierne to takie, które da się zapisać jako ułamek $\frac{p}{q}$, gdzie $p$ jest całkowite, a $q$ całkowite i różne od zera. Np. $\frac{3}{4}$, $-5 = \frac{-5}{1}$, $0{,}2$.

Liczby niewymierne to takie, których nie da się tak zapisać, np. $\sqrt{2}$, $\pi$.

Wszystkie razem tworzą liczby rzeczywiste, czyli wszystkie punkty osi liczbowej. Każda liczba naturalna jest całkowita, każda całkowita jest wymierna.

Cechy podzielności i rozwinięcia dziesiętne

Liczba jest podzielna przez:

- 2, gdy kończy się cyfrą parzystą, - 3, gdy suma cyfr dzieli się przez 3, - 4, gdy dwie ostatnie cyfry tworzą liczbę podzielną przez 4, - 5, gdy kończy się 0 lub 5, - 9, gdy suma cyfr dzieli się przez 9, - 10, gdy kończy się zerem.

Przykład: 5 238 ma sumę cyfr $5+2+3+8=18$, więc dzieli się przez 3 i przez 9, a także przez 2.

Rozwinięcia dziesiętne. Liczba wymierna ma rozwinięcie skończone (np. $0{,}25$) albo nieskończone okresowe (np. $\frac{1}{3}=0{,}(3)$). Liczba niewymierna ma rozwinięcie nieskończone i nieokresowe. Zatem $0{,}1212\ldots = 0{,}(12)$ jest wymierna, a $0{,}101001000100001\ldots$ (coraz więcej zer) jest niewymierna.

Wartość bezwzględna

Wartość bezwzględna liczby $x$ to jej odległość od zera na osi liczbowej:

$$|x|=\begin{cases}x & \text{gdy } x\ge 0\\ -x & \text{gdy } x<0\end{cases}$$

Np. $|5|=5$, $|-7|=7$. Wartość bezwzględna nigdy nie jest ujemna. Wyrażenie $|x-a|$ oznacza odległość $x$ od $a$.

Równanie $|x|=c$ dla $c>0$ ma dwa rozwiązania: $x=c$ lub $x=-c$. Dla $c=0$ jedno ($x=0$), a dla $c<0$ żadnego.

Pierwiastki i ich działania

Dla $a,b\ge 0$ (oraz $b>0$ przy ilorazie):

$$\sqrt{ab}=\sqrt{a}\cdot\sqrt{b},\qquad \sqrt{\frac{a}{b}}=\frac{\sqrt{a}}{\sqrt{b}}$$

Tak samo dla pierwiastków stopnia $n$:

$$\sqrt[n]{ab}=\sqrt[n]{a}\cdot\sqrt[n]{b},\qquad \sqrt[n]{\frac{a}{b}}=\frac{\sqrt[n]{a}}{\sqrt[n]{b}}$$

Ważna równość dla każdego $a$:

$$\sqrt{a^2}=|a|$$

Dlaczego? Pierwiastek kwadratowy jest z definicji nieujemny. Np. $\sqrt{(-3)^2}=\sqrt{9}=3=|-3|$, a nie $-3$.

Potęgi

Dla $a\ne0$ i liczb całkowitych $m,n$:

$$a^m\cdot a^n=a^{m+n},\quad \frac{a^m}{a^n}=a^{m-n},\quad (a^m)^n=a^{mn},\quad (ab)^n=a^nb^n$$

Uzasadnienie: $a^3\cdot a^2=(a\cdot a\cdot a)(a\cdot a)=a^5$, czyli wykładniki się dodają. Podobnie $(a^3)^2=a^3\cdot a^3=a^6$.

Przy okazji: $a^0=1$ oraz $a^{-n}=\frac{1}{a^n}$.

Przykład: upraszczanie i usuwanie niewymierności

Zadanie 1. Uprość $\sqrt{72}-\sqrt{18}$.

$\sqrt{72}=\sqrt{36\cdot2}=6\sqrt2$, $\sqrt{18}=\sqrt{9\cdot2}=3\sqrt2$. Wynik: $6\sqrt2-3\sqrt2=3\sqrt2$.

Zadanie 2. Usuń niewymierność z mianownika: $\dfrac{6}{\sqrt3}$.

Mnożymy licznik i mianownik przez $\sqrt3$: $\dfrac{6\sqrt3}{3}=2\sqrt3$.

Zadanie 3. Usuń niewymierność: $\dfrac{4}{\sqrt5-1}$.

Mnożymy przez $\sqrt5+1$ (wzór $(x-y)(x+y)=x^2-y^2$): $\dfrac{4(\sqrt5+1)}{5-1}=\sqrt5+1$.

Przykład: równanie i porównywanie

Równanie. Rozwiąż $|2x-3|=7$.

Wtedy $2x-3=7$ lub $2x-3=-7$. Stąd $x=5$ lub $x=-2$. Sprawdzenie: $|2\cdot5-3|=7$, $|2\cdot(-2)-3|=|-7|=7$. ✓

Porównywanie. Co jest większe: $3\sqrt2$ czy $4$?

Obie liczby są dodatnie, więc porównujemy kwadraty: $(3\sqrt2)^2=18$, $4^2=16$. Skoro $18>16$, to $3\sqrt2>4$.

Zaokrąglanie. $\sqrt2\approx1{,}41$. Błąd bezwzględny to $|\sqrt2-1{,}41|\approx0{,}004$, bo $\sqrt2\approx1{,}4142$.

Przykład: dowód niewymierności metodą nie wprost

Wykaż, że $\sqrt2$ jest niewymierna.

Załóżmy przeciwnie: $\sqrt2=\frac{p}{q}$, gdzie ułamek jest nieskracalny.

1. Podnosimy do kwadratu: $2q^2=p^2$. 2. Zatem $p^2$ jest parzyste, więc $p$ jest parzyste: $p=2k$. 3. Wtedy $2q^2=4k^2$, czyli $q^2=2k^2$, więc $q$ też jest parzyste. 4. Obie liczby $p$ i $q$ są parzyste, więc ułamek da się skrócić przez 2. To sprzeczność z nieskracalnością.

Założenie było fałszywe, więc $\sqrt2$ jest niewymierna. ∎

Typowe błędy

- Znaki: $5-(-3)=5+3=8$, a nie $2$. Podwójny minus daje plus. - Potęga ze znakiem: $-3^2=-9$, ale $(-3)^2=9$. - Ułamki: $\frac12+\frac13\ne\frac25$. Trzeba sprowadzić do wspólnego mianownika: $\frac56$. - Pierwiastek sumy: $\sqrt{9+16}=5$, a nie $\sqrt9+\sqrt{16}=7$. Zatem $\sqrt{a+b}\ne\sqrt a+\sqrt b$. - Okres: $0{,}333\ldots$ jest wymierna, bo ma okres. Samo „nieskończone” nie znaczy „niewymierne”. - $\sqrt{x^2}$: to $|x|$, nie zawsze $x$.

Podsumowanie

- Liczby: naturalne ⊂ całkowite ⊂ wymierne ⊂ rzeczywiste; niewymierne dopełniają wymierne do rzeczywistych. - Wymierne mają rozwinięcie skończone lub okresowe, niewymierne nieokresowe. - $|x|$ to odległość od zera, a $\sqrt{a^2}=|a|$. - Pierwiastki mnożymy i dzielimy, ale nie dodajemy „po składnikach”. - Potęgi o tej samej podstawie: wykładniki dodajemy, odejmujemy lub mnożymy zgodnie ze wzorami. - Niewymierność z mianownika usuwamy mnożeniem przez odpowiednie wyrażenie.

Zadania (18)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Liczba $4\,72a$ jest czterocyfrowa (cyfra $a$ jest cyfrą jedności). Wyznacz cyfrę $a$ tak, aby liczba $472a$ była podzielna przez 4 i jednocześnie przez 5.

Podpowiedź 1

Podzielność przez 5 zależy od ostatniej cyfry: 0 lub 5.

Podpowiedź 2

Podzielność przez 4 zależy od dwóch ostatnich cyfr.

Rozwiązanie

Liczba podzielna przez 5 kończy się cyfrą 0 lub 5, więc $a\in\{0,5\}$.

Dla $a=0$: 20 dzieli się przez 4, więc 4720 jest podzielna przez 4.

Dla $a=5$: 25 nie dzieli się przez 4. Zatem $a=0$.

Odpowiedź: a = 0

Zadanie 2 · trudność 1/3

Ile jest liczb trzycyfrowych podzielnych przez 6, w których cyfrą setek jest 4, a cyfrą dziesiątek 1? Zapisz liczby w postaci $41c$ i podaj ich liczbę.

Podpowiedź 1

Podzielność przez 6 to podzielność przez 2 i przez 3.

Podpowiedź 2

Suma cyfr $4+1+c=5+c$ musi dzielić się przez 3, a $c$ musi być parzyste.

Rozwiązanie

Liczba $41c$ jest parzysta, więc $c\in\{0,2,4,6,8\}$.

Suma cyfr $5+c$ dzieli się przez 3 dla $c\in\{1,4,7\}$.

Wspólna wartość: $c=4$, czyli liczba 414 ($414=6\cdot69$). Jest więc 1 taka liczba.

Odpowiedź: 1 liczba: 414 (spośród cyfr c spełnia tylko c=4)

Zadanie 3 · trudność 2/3

Na osi liczbowej zaznaczono punkty A, B, C, D odpowiadające liczbom $\frac{7}{4}$, $\sqrt{3}$, $1{,}8$ i $\frac{5}{3}$ (w nieznanej kolejności). Ustaw te liczby w kolejności rosnącej i podaj największą z nich.

Podpowiedź 1

Zapisz liczby w postaci przybliżeń dziesiętnych: 7/4 = 1,75; 5/3 ≈ 1,667.

Podpowiedź 2

Dla √3 porównaj kwadraty: 1,73² = 2,9929 < 3, a 1,75² = 3,0625 > 3.

Rozwiązanie

7/4 = 1,75, 5/3 ≈ 1,667, 1,8 jest dane.

Ponieważ 1,73² < 3 < 1,75², mamy 1,73 < √3 < 1,75; dokładniej √3 ≈ 1,732.

Kolejność rosnąca: 5/3 < √3 < 7/4 < 1,8.

Największa liczba to 1,8.

Odpowiedź: Kolejność: 5/3 < √3 < 7/4 < 1,8; największa to 1,8

Zadanie 4 · trudność 2/3

Uporządkuj rosnąco liczby: $a=\sqrt{5}$, $b=\frac{9}{4}$, $c=2{,}3$, $d=\sqrt[3]{9}$. Podaj, która liczba jest najmniejsza.

Podpowiedź 1

∛9: porównaj 2³ = 8 i 3³ = 27, a także 2,1³ = 9,261.

Podpowiedź 2

√5: 2,2² = 4,84, 2,25² = 5,0625.

Rozwiązanie

2,08³ ≈ 9,0 więc ∛9 ≈ 2,08 (bo 2,1³ = 9,261 > 9).

2,2² = 4,84 < 5 < 2,25² = 5,0625, więc √5 ≈ 2,24.

b = 2,25, c = 2,3.

Kolejność: ∛9 < √5 < 9/4 < 2,3; najmniejsza to ∛9.

Odpowiedź: d < a < b < c; najmniejsza to ∛9

Zadanie 5 · trudność 2/3

Czy liczba $\sqrt{7}+\sqrt{2}$ jest większa od liczby $4$? Odpowiedz TAK lub NIE.

Podpowiedź 1

Porównaj kwadraty liczb dodatnich: (√7+√2)² = 9 + 2√14.

Podpowiedź 2

Oszacuj √14 względem 3,5: 3,5² = 12,25 < 14.

Rozwiązanie

Obie liczby są dodatnie, więc porównujemy kwadraty.

(√7+√2)² = 7 + 2 + 2√14 = 9 + 2√14.

√14 > 3,5, więc 9 + 2√14 > 16.

Zatem √7+√2 > 4.

Odpowiedź: TAK

Zadanie 6 · trudność 2/3

Na osi liczbowej leżą liczby $x=\sqrt{11}-\sqrt{2}$, $y=\frac{11}{6}$ oraz $z=\sqrt{3}$. Ustaw je rosnąco i podaj środkową z nich w postaci wyrażenia.

Podpowiedź 1

√11 ≈ 3,317 (3,3²=10,89; 3,32²=11,02), √2 ≈ 1,414.

Podpowiedź 2

11/6 ≈ 1,833, √3 ≈ 1,732.

Rozwiązanie

x = √11 − √2 ≈ 3,317 − 1,414 ≈ 1,903.

y = 11/6 ≈ 1,833.

z = √3 ≈ 1,732.

Kolejność rosnąca: √3 < 11/6 < √11 − √2; środkowa to 11/6.

Odpowiedź: Kolejność: z < y < x? Sprawdź: środkowa to 11/6

Zadanie 7 · trudność 2/3

Oblicz wartość wyrażenia $\sqrt{50}+\sqrt{18}-\sqrt{8}$.

Podpowiedź 1

Zapisz każdy pierwiastek jako iloczyn liczby całkowitej i $\sqrt{2}$.

Podpowiedź 2

$\sqrt{50}=5\sqrt{2}$, $\sqrt{18}=3\sqrt{2}$, $\sqrt{8}=2\sqrt{2}$.

Rozwiązanie

Upraszczamy: $\sqrt{50}=5\sqrt{2}$, $\sqrt{18}=3\sqrt{2}$, $\sqrt{8}=2\sqrt{2}$.

Sumujemy: $5\sqrt{2}+3\sqrt{2}-2\sqrt{2}=6\sqrt{2}$.

Odpowiedź: $6\sqrt{2}$

Zadanie 8 · trudność 2/3

Oblicz $(3\sqrt{2}-\sqrt{3})^2+2\sqrt{6}\cdot\sqrt{6}\cdot\frac{1}{2}\cdot 0+ 6\sqrt{6}$.

Podpowiedź 1

Skorzystaj ze wzoru $(a-b)^2=a^2-2ab+b^2$.

Podpowiedź 2

Zauważ, że $2ab=6\sqrt{6}$.

Rozwiązanie

$(3\sqrt{2}-\sqrt{3})^2=18-2\cdot3\sqrt{2}\cdot\sqrt{3}+3=21-6\sqrt{6}$.

Składnik z zerem znika, więc całość to $21-6\sqrt{6}+6\sqrt{6}=21$.

Odpowiedź: $21$

Zadanie 9 · trudność 2/3

Oblicz $\dfrac{\sqrt[3]{54}-\sqrt[3]{16}}{\sqrt[3]{2}}$.

Podpowiedź 1

Zapisz $54=27\cdot2$ oraz $16=8\cdot2$.

Podpowiedź 2

Wyciągnij $\sqrt[3]{2}$ przed nawias.

Rozwiązanie

$\sqrt[3]{54}=3\sqrt[3]{2}$, $\sqrt[3]{16}=2\sqrt[3]{2}$.

Licznik: $3\sqrt[3]{2}-2\sqrt[3]{2}=\sqrt[3]{2}$.

Wynik: $\sqrt[3]{2}/\sqrt[3]{2}=1$.

Odpowiedź: $1$

Zadanie 10 · trudność 2/3

Oblicz: $\sqrt{50}+\sqrt{18}-\sqrt{8}$. Podaj wynik w postaci $a\sqrt{2}$.

Podpowiedź 1

Wyłącz czynnik będący kwadratem liczby naturalnej spod pierwiastka.

Podpowiedź 2

$\sqrt{50}=5\sqrt2$.

Rozwiązanie

$\sqrt{50}=5\sqrt2$, $\sqrt{18}=3\sqrt2$, $\sqrt8=2\sqrt2$.

$5\sqrt2+3\sqrt2-2\sqrt2=6\sqrt2$.

Odpowiedź: $6\sqrt{2}$

Zadanie 11 · trudność 3/3

Rozwiąż równanie $|2x-5|=7$.

Podpowiedź 1

Skorzystaj z faktu: $|a|=b$ dla $b>0$ oznacza $a=b$ lub $a=-b$.

Podpowiedź 2

Rozwiąż osobno $2x-5=7$ oraz $2x-5=-7$.

Rozwiązanie

Mamy $2x-5=7$ lub $2x-5=-7$.

Z pierwszego: $2x=12$, więc $x=6$.

Z drugiego: $2x=-2$, więc $x=-1$.

Odpowiedź: x=-1 lub x=6

Zadanie 12 · trudność 3/3

Rozwiąż równanie $|x-3|=2x-3$.

Podpowiedź 1

Prawa strona musi być nieujemna: $2x-3\ge 0$, czyli $x\ge \frac32$.

Podpowiedź 2

Rozpatrz $x-3=2x-3$ oraz $x-3=-(2x-3)$ i sprawdź warunek.

Rozwiązanie

Warunek: $2x-3\ge0$, czyli $x\ge\frac32$.

Przypadek 1: $x-3=2x-3$, stąd $x=0$, co nie spełnia warunku.

Przypadek 2: $x-3=-2x+3$, stąd $3x=6$, $x=2$, co spełnia warunek.

Rozwiązanie: $x=2$.

Odpowiedź: x=2

Zadanie 13 · trudność 3/3

Rozwiąż równanie $|x+1|+|x-4|=9$.

Podpowiedź 1

Punkty zmiany znaku: $x=-1$ i $x=4$. Rozważ trzy przedziały.

Podpowiedź 2

W przedziale $[-1,4)$ lewa strona jest stała i równa 5.

Rozwiązanie

Dla $x<-1$: $-(x+1)-(x-4)=-2x+3=9$, więc $x=-3$ (spełnia).

Dla $-1\le x<4$: $(x+1)-(x-4)=5\ne9$, brak rozwiązań.

Dla $x\ge4$: $(x+1)+(x-4)=2x-3=9$, więc $x=6$ (spełnia).

Rozwiązania: $x=-3$ lub $x=6$.

Odpowiedź: x=-3 lub x=6

Zadanie 14 · trudność 3/3

Rozwiąż równanie $\sqrt{x+7}=x+1$.

Podpowiedź 1

Warunki: $x\ge-7$ oraz $x+1\ge0$. Podnieś obie strony do kwadratu.

Podpowiedź 2

Po podniesieniu otrzymasz równanie kwadratowe; sprawdź, czy pierwiastki spełniają $x\ge-1$.

Rozwiązanie

Warunek: $x+1\ge0$, czyli $x\ge-1$.

Kwadrat: $x+7=x^2+2x+1$, czyli $x^2+x-6=0$.

$(x+3)(x-2)=0$, więc $x=-3$ lub $x=2$.

$x=-3$ nie spełnia warunku $x\ge-1$ (fałszywe), $x=2$: $\sqrt9=3=2+1$ – OK.

Rozwiązanie: $x=2$.

Odpowiedź: x=2

Zadanie 15 · trudność 3/3

Wykaż metodą nie wprost, że liczba $\sqrt{3}$ jest niewymierna.

Podpowiedź 1

Załóż, że $\sqrt{3}=\frac{p}{q}$, gdzie $p,q$ są liczbami naturalnymi względnie pierwszymi.

Podpowiedź 2

Podnieś równość do kwadratu i zbadaj podzielność przez 3.

Rozwiązanie

Załóżmy, że $\sqrt{3}=\frac{p}{q}$, gdzie $p,q\in\mathbb{N}_+$ i ułamek jest nieskracalny.

Wtedy $3q^2=p^2$, więc $3\mid p^2$. Skoro 3 jest liczbą pierwszą, to $3\mid p$, czyli $p=3k$.

Wtedy $3q^2=9k^2$, więc $q^2=3k^2$ i $3\mid q$.

Zatem $p$ i $q$ dzielą się przez 3, co przeczy nieskracalności ułamka. Założenie jest fałszywe, więc $\sqrt{3}$ jest niewymierna.

Odpowiedź: Liczba $\sqrt{3}$ jest niewymierna.

Zadanie 16 · trudność 3/3

Wykaż metodą nie wprost, że liczba $2+\sqrt{3}$ jest niewymierna. Możesz skorzystać z faktu, że $\sqrt{3}$ jest niewymierna.

Podpowiedź 1

Załóż, że $2+\sqrt{3}=w$, gdzie $w$ jest wymierna.

Podpowiedź 2

Wyznacz z tej równości $\sqrt{3}$.

Rozwiązanie

Załóżmy, że $2+\sqrt{3}=w$, gdzie $w\in\mathbb{Q}$.

Wtedy $\sqrt{3}=w-2$.

Różnica liczb wymiernych $w$ i $2$ jest wymierna, więc $\sqrt{3}$ byłaby wymierna.

To sprzeczne z niewymiernością $\sqrt{3}$. Zatem $2+\sqrt{3}$ jest niewymierna.

Odpowiedź: Liczba $2+\sqrt{3}$ jest niewymierna.

Zadanie 17 · trudność 3/3

Wykaż metodą nie wprost, że liczba $\sqrt{2}+\sqrt{3}$ jest niewymierna. Możesz skorzystać z faktu, że $\sqrt{6}$ jest niewymierna.

Podpowiedź 1

Załóż, że $\sqrt{2}+\sqrt{3}=w$ i podnieś obie strony do kwadratu.

Podpowiedź 2

Otrzymasz wyrażenie z $\sqrt{6}$.

Rozwiązanie

Załóżmy, że $\sqrt{2}+\sqrt{3}=w$, gdzie $w\in\mathbb{Q}$, $w>0$.

Wtedy $w^2=2+3+2\sqrt{6}=5+2\sqrt{6}$.

Stąd $\sqrt{6}=\frac{w^2-5}{2}$, a to jest liczba wymierna.

Sprzeczność z niewymiernością $\sqrt{6}$. Zatem $\sqrt{2}+\sqrt{3}$ jest niewymierna.

Odpowiedź: Liczba $\sqrt{2}+\sqrt{3}$ jest niewymierna.

Zadanie 18 · trudność 3/3

Wykaż metodą nie wprost, że liczba $\log_2 3$ jest niewymierna.

Podpowiedź 1

Załóż, że $\log_2 3=\frac{p}{q}$, $p,q\in\mathbb{N}_+$, i zapisz to w postaci potęgowej.

Podpowiedź 2

Porównaj parzystość obu stron równości $3^q=2^p$.

Rozwiązanie

Załóżmy, że $\log_2 3=\frac{p}{q}$, gdzie $p,q$ są dodatnimi liczbami całkowitymi (log jest dodatni, bo $3>1$).

Wtedy $2^{p/q}=3$, więc $2^p=3^q$.

Lewa strona jest parzysta (bo $p\ge1$), a prawa nieparzysta jako potęga liczby nieparzystej.

Sprzeczność, więc $\log_2 3$ jest niewymierny.

Odpowiedź: Liczba $\log_2 3$ jest niewymierna.

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.