Funkcja to sposób, w jaki jedna wielkość zależy od drugiej: cena od liczby bułek, droga od czasu. W tym dziale nauczysz się rozpoznawać funkcje, wyznaczać ich dziedzinę, czytać wykresy i je przekształcać. Poznasz też ważny przykład: proporcjonalność odwrotną.
Czym jest funkcja
Funkcja $f: D \to Y$ przyporządkowuje każdemu elementowi zbioru $D$ dokładnie jeden element zbioru $Y$.
Elementy $D$ nazywamy argumentami, a przyporządkowaną im liczbę zapisujemy $f(x)$ i nazywamy wartością funkcji w punkcie $x$.
Przykład z życia: każdemu uczniowi w klasie przypisujemy jego wzrost. To funkcja, bo każdy uczeń ma jeden wzrost. Odwrotnie już nie musi być: ten sam wzrost może mieć kilku uczniów.
Uwaga: $x$ to argument (to, co wkładamy), a $f(x)$ to wartość (to, co dostajemy).
Dziedzina i zbiór wartości
Dziedzina $D$ to zbiór wszystkich argumentów, dla których funkcja jest określona.
Zbiór wartości to zbiór wszystkich liczb $f(x)$, które funkcja faktycznie przyjmuje.
Gdy funkcja jest podana samym wzorem, dziedziną jest zbiór wszystkich liczb, dla których wzór ma sens. Pamiętaj o dwóch zakazach:
- nie dzielimy przez zero, więc w $\frac{1}{x-3}$ mamy $x\neq 3$,
- nie pierwiastkujemy liczb ujemnych, więc w $\sqrt{x+2}$ mamy $x+2\ge 0$, czyli $x\ge -2$.
Wyznaczanie dziedziny
Wyznacz dziedzinę funkcji $f(x)=\dfrac{\sqrt{x+5}}{x-1}$.
Krok 1. Pierwiastek: $x+5\ge 0$, czyli $x\ge -5$.
Krok 2. Mianownik: $x-1\neq 0$, czyli $x\neq 1$.
Krok 3. Oba warunki muszą zachodzić naraz:
$$D=\langle -5,\infty)\setminus\{1\}.$$
Sprawdzenie: dla $x=-6$ pierwiastek nie istnieje, dla $x=1$ dzielimy przez zero. Słusznie je wykluczyliśmy.
Wykres i test pionowej prostej
Wykres funkcji to zbiór punktów $(x, f(x))$ w układzie współrzędnych, gdzie $x\in D$.
Test pionowej prostej: zależność jest funkcją, gdy każda prosta pionowa $x=c$ przecina jej wykres w najwyżej jednym punkcie. Jeśli któraś prosta przecina wykres w dwóch punktach, jednemu argumentowi odpowiadają dwie wartości, więc to nie funkcja.
Na przykład okrąg nie jest wykresem funkcji, a parabola $y=x^2$ jest.
Gdy dziedzina jest dyskretna, np. liczba zeszytów $n=1,2,3,\dots$, wykres to osobne punkty. Nie łączymy ich linią!
Monotoniczność
Funkcja jest rosnąca w przedziale, gdy większemu argumentowi odpowiada większa wartość: jeśli $x_1<x_2$, to $f(x_1)<f(x_2)$.
Jest malejąca, gdy jeśli $x_1<x_2$, to $f(x_1)>f(x_2)$.
Jest stała, gdy $f(x_1)=f(x_2)$.
Na wykresie: idąc od lewej do prawej, rosnąca funkcja idzie w górę, malejąca w dół.
Dla $f(x)=ax+b$: gdy $a>0$ funkcja rośnie, gdy $a<0$ maleje, a gdy $a=0$ jest stała.
Uzasadnienie: $f(x_2)-f(x_1)=a(x_2-x_1)$. Skoro $x_2-x_1>0$, znak różnicy zależy od znaku $a$.
Przekształcenia wykresu
Znając wykres $y=f(x)$, otrzymasz kolejne wykresy tak:
$$y=f(x-p)+q$$
to wykres $f$ przesunięty o $p$ w prawo i o $q$ w górę (przy ujemnych wartościach w lewo i w dół).
Inne przekształcenia:
- $y=-f(x)$: odbicie względem osi $OX$,
- $y=f(-x)$: odbicie względem osi $OY$.
Zapamiętaj: w nawiasie wzór $x-p$ przesuwa w prawo o $p$. Np. $y=(x+2)^2$ to parabola przesunięta o 2 w lewo, bo $x+2=x-(-2)$.
Przesunięcie paraboli
Naszkicuj wykres $g(x)=(x-3)^2+1$ i podaj jego wierzchołek oraz zbiór wartości.
Krok 2. Z $x-3$ wynika przesunięcie o 3 w prawo, z $+1$ o 1 w górę.
Krok 3. Wierzchołek: $(3,1)$.
Krok 4. Parabola ma ramiona w górę, więc najmniejsza wartość to 1. Zbiór wartości: $\langle 1,\infty)$.
Kontrola: $g(3)=0+1=1$. Zgadza się.
Proporcjonalność odwrotna
Gdy iloczyn dwóch wielkości jest stały, mówimy o proporcjonalności odwrotnej:
$$y=\frac{a}{x},\quad a\neq 0,\ x\neq 0.$$
Przykład: 12 km do przejścia. Przy prędkości $v$ czas wynosi $t=\frac{12}{v}$. Dwa razy szybciej, to dwa razy krócej.
Wykres to hiperbola o dwóch gałęziach. Dla $a>0$ leży w I i III ćwiartce, dla $a<0$ w II i IV. W każdej gałęzi osobno funkcja maleje (dla $a>0$). Dziedzina i zbiór wartości to $\mathbb{R}\setminus\{0\}$.
Nie myl z proporcjonalnością prostą $y=ax$, gdzie iloraz $\frac{y}{x}$ jest stały, a wykres to prosta.
Równanie f(x)=g(x)
Rozwiąż $\dfrac{6}{x}=x+5$, czyli znajdź punkty wspólne hiperboli $f(x)=\frac6x$ i prostej $g(x)=x+5$.
Krok 1. Dziedzina: $x\neq 0$.
Krok 2. Mnożymy przez $x$: $6=x^2+5x$, czyli $x^2+5x-6=0$.
Krok 3. $\Delta=25+24=49$, więc $x=\frac{-5\pm7}{2}$, czyli $x=1$ lub $x=-6$.
Krok 4. Oba należą do dziedziny. Sprawdzenie: $f(1)=6=g(1)$ oraz $f(-6)=-1=g(-6)$.
Odpowiedź: $x=1$ lub $x=-6$.
Typowe błędy i podsumowanie
Uważaj na:
- mylenie argumentu z wartością: $f(2)=5$ znaczy, że argument to 2, a wartość 5,
- pomijanie dziedziny wynikającej ze wzoru, np. dzielenia przez zero,
- łączenie punktów, gdy dziedzina jest dyskretna,
- przesuwanie w złą stronę: $f(x-p)$ przesuwa w prawo,
- mylenie $y=\frac ax$ z $y=ax$.
Podsumowanie: funkcja daje każdemu argumentowi jedną wartość. Dziedzinę wyznaczasz z warunków (mianownik, pierwiastek). Wykres czytasz od lewej do prawej, by ocenić monotoniczność. Przekształcenia opisuje $f(x-p)+q$. Równanie $f(x)=g(x)$ rozwiązujesz algebraicznie i sprawdzasz dziedzinę.
Zadania (21)
Zadanie 1 · trudność 2/3
Wyznacz dziedzinę funkcji $f(x)=\dfrac{x+3}{x^2-9}$. Podaj, ile liczb całkowitych NIE należy do dziedziny.
Podpowiedź 1
Mianownik musi być różny od zera.
Podpowiedź 2
Rozłóż $x^2-9=(x-3)(x+3)$.
Rozwiązanie
Warunek: $x^2-9\neq 0$.
Stąd $x\neq 3$ i $x\neq -3$.
Dziedzina: $D=\mathbb{R}\setminus\{-3,3\}$, więc wyłączone są 2 liczby całkowite.
Odpowiedź: 2 liczby (x=-3 i x=3); D=R\{-3,3}
Zadanie 2 · trudność 2/3
Wyznacz dziedzinę funkcji $f(x)=\sqrt{2x-6}$. Podaj najmniejszą liczbę należącą do dziedziny.
Podpowiedź 1
Wyrażenie pod pierwiastkiem musi być nieujemne.
Podpowiedź 2
Rozwiąż $2x-6\ge 0$.
Rozwiązanie
Warunek: $2x-6\ge 0$.
Stąd $x\ge 3$.
Dziedzina: $D=\langle 3,+\infty)$, najmniejsza liczba to 3.
Odpowiedź: 3; D=<3,+∞)
Zadanie 3 · trudność 2/3
Wyznacz dziedzinę funkcji $f(x)=\dfrac{\sqrt{x+5}}{x-1}$. Podaj ją w postaci przedziałów.
Podpowiedź 1
Pod pierwiastkiem: $x+5\ge 0$.
Podpowiedź 2
Mianownik: $x-1\neq 0$.
Rozwiązanie
Z pierwiastka: $x+5\ge 0$, czyli $x\ge -5$.
Z mianownika: $x\neq 1$.
Liczba 1 leży w przedziale $\langle -5,+\infty)$, więc ją wyłączamy.
$D=\langle -5,1)\cup(1,+\infty)$.
Odpowiedź: D=<-5,1)∪(1,+∞)
Zadanie 4 · trudność 2/3
Naszkicuj wykres funkcji $f(x)=2x-4$ dla $x\in\mathbb{R}$. Podaj miejsce zerowe tej funkcji oraz punkt przecięcia wykresu z osią $Oy$. Na rysunku przedstawiono prostą $y=2x-4$. Podaj miejsce zerowe.
Podpowiedź 1
Miejsce zerowe: rozwiąż $2x-4=0$.
Podpowiedź 2
Punkt przecięcia z osią $Oy$ to $f(0)$.
Rozwiązanie
Rozwiązujemy $2x-4=0$, stąd $x=2$.
Obliczamy $f(0)=-4$, więc wykres przechodzi przez $(0,-4)$.
Prowadzimy prostą przez punkty $(2,0)$ i $(0,-4)$; funkcja jest rosnąca.
Odpowiedź: x=2 (oraz punkt (0,-4))
Zadanie 5 · trudność 2/3
Naszkicuj wykres funkcji $f(x)=-\frac{1}{2}x+3$. Podaj miejsce zerowe funkcji i wartość $f(4)$ (zapisz miejsce zerowe jako pierwszy wynik).
Prowadzimy prostą przez $(0,3)$ i $(6,0)$; punkt $(4,1)$ leży na niej.
Odpowiedź: miejsce zerowe x=6, f(4)=1
Zadanie 6 · trudność 2/3
Naszkicuj wykres funkcji $f(x)=|x-2|-1$. Podaj jej miejsca zerowe (pierwszy wynik: mniejsze) oraz wartość najmniejszą.
Podpowiedź 1
Wykres $y=|x|$ przesuń o 2 w prawo i o 1 w dół.
Podpowiedź 2
Rozwiąż $|x-2|=1$.
Rozwiązanie
Wierzchołek wykresu to punkt $(2,-1)$.
Z $|x-2|=1$ mamy $x=1$ lub $x=3$.
Wartość najmniejsza to $-1$; ramiona wykresu mają nachylenie $\pm1$.
Odpowiedź: miejsca zerowe 1 i 3, wartość najmniejsza -1
Zadanie 7 · trudność 2/3
Naszkicuj wykres funkcji $f(x)=\begin{cases}x+1 & \text{dla } x<1\\ 3-x & \text{dla } x\ge 1\end{cases}$. Podaj wartość $f(1)$ oraz zbiór wartości funkcji (jako pierwszy wynik podaj $f(1)$).
Podpowiedź 1
Dla $x\ge1$ używasz wzoru $3-x$.
Podpowiedź 2
Oba fragmenty są malejące lub rosnące do wartości 2 – sprawdź wartości przy $x=1$.
Rozwiązanie
$f(1)=3-1=2$.
Dla $x<1$ wykres to półprosta $y=x+1$ z końcem $(1,2)$ (punkt otwarty), dla $x\ge1$ półprosta $y=3-x$ z początkiem $(1,2)$ (zamknięty).
Wartości z pierwszej części to $(-\infty,2)$, z drugiej $(-\infty,2]$; zbiór wartości: $(-\infty,2]$.
Odpowiedź: f(1)=2, zbiór wartości (-∞,2]
Zadanie 8 · trudność 2/3
Czas przejazdu trasy ze stałą prędkością jest odwrotnie proporcjonalny do prędkości. Rowerzysta jadący ze średnią prędkością $15$ km/h pokonuje trasę w $2$ godziny. Ile minut potrwa przejazd tej samej trasy z prędkością $20$ km/h? Wykres zależności $t(v)$ pokazano na rysunku.
Podpowiedź 1
Iloczyn $v\cdot t$ jest stały i równy długości trasy.
Podpowiedź 2
Oblicz $s=15\cdot 2$, potem $t=s/20$.
Rozwiązanie
Długość trasy: $s=15\cdot2=30$ km.
Czas dla $v=20$: $t=30/20=1{,}5$ h.
$1{,}5$ h to $90$ minut.
Odpowiedź: 90 minut
Zadanie 9 · trudność 2/3
Wielkości $x$ i $y$ są odwrotnie proporcjonalne. Wiadomo, że $y=\frac{12}{x}$ (wykres na rysunku). Dla jakiej wartości $x$ otrzymujemy $y=\frac{3}{2}$, a jaka jest wartość $y$ dla $x=\frac{4}{3}$? Podaj najpierw $x$.
Podpowiedź 1
Podstaw $y=3/2$ do $xy=12$.
Podpowiedź 2
Dla drugiej części: $y=12:\frac43$.
Rozwiązanie
$x=12/y=12\cdot\frac23=8$.
Dla $x=\frac43$: $y=12\cdot\frac34=9$.
Odpowiedź: x=8; y=9
Zadanie 10 · trudność 2/3
Funkcja $f$ jest określona wzorem $f(x)=x^2-6x+1$ dla $x\in\mathbb{R}$. Podaj największy przedział, w którym funkcja jest malejąca. Jako odpowiedź podaj prawy koniec tego przedziału.
Podpowiedź 1
Parabola z dodatnim współczynnikiem przy $x^2$ ma ramiona skierowane w górę.
Podpowiedź 2
Funkcja zmienia monotoniczność w wierzchołku, $x_w=-\frac{b}{2a}$.
Rozwiązanie
Ramiona paraboli skierowane są w górę, bo $a=1>0$.
Odcięta wierzchołka: $x_w=\frac{6}{2}=3$.
Funkcja maleje w przedziale $(-\infty,3\rangle$, a rośnie w $\langle 3,+\infty)$. Prawy koniec to 3.
Odpowiedź: (-∞, 3⟩, prawy koniec: 3
Zadanie 11 · trudność 2/3
Funkcja $f$ jest określona wzorem $f(x)=-2x^2+8x-3$. Wyznacz przedział, w którym funkcja jest rosnąca. Podaj prawy koniec tego przedziału.
Podpowiedź 1
Współczynnik $a=-2<0$, więc ramiona paraboli skierowane są w dół.
Podpowiedź 2
Oblicz $x_w=-\frac{b}{2a}$.
Rozwiązanie
Ramiona paraboli skierowane w dół, bo $a=-2<0$.
Wierzchołek: $x_w=-\frac{8}{2\cdot(-2)}=2$.
Funkcja rośnie w $(-\infty,2\rangle$ i maleje w $\langle2,+\infty)$. Prawy koniec to 2.
Odpowiedź: (-∞, 2⟩, prawy koniec: 2
Zadanie 12 · trudność 2/3
Dana jest funkcja $f(x)=|x-2|+|x+1|-3$ określona dla $x\in\mathbb{R}$. Funkcja jest stała w pewnym przedziale $\langle p,q\rangle$. Podaj $q-p$ oraz wartość funkcji w tym przedziale; jako wynik podaj pierwszą z tych liczb.
Dla $x<-1$: $f(x)=(2-x)+(-x-1)-3=-2x-2$, funkcja malejąca.
Dla $-1\le x\le2$: $f(x)=(2-x)+(x+1)-3=0$, funkcja stała.
Dla $x>2$: $f(x)=(x-2)+(x+1)-3=2x-4$, funkcja rosnąca.
Przedział stałości to $\langle-1,2\rangle$, więc $q-p=3$, a wartość funkcji wynosi 0.
Odpowiedź: q-p=3, wartość funkcji 0
Zadanie 13 · trudność 2/3
Na rysunku przedstawiono wykres funkcji $g$ określonej w przedziale $\langle -3, 3\rangle$ (łamana o wierzchołkach $(-3,-1)$, $(-1,3)$, $(1,-1)$, $(3,1)$). Podaj przedział, w którym funkcja jest malejąca, oraz największą wartość funkcji.
Podpowiedź 1
Funkcja maleje tam, gdzie wykres opada wraz ze wzrostem x.
Podpowiedź 2
Największa wartość to najwyższa współrzędna y na wykresie.
Rozwiązanie
Od $x=-3$ do $x=-1$ wykres rośnie.
Od $x=-1$ do $x=1$ wykres opada, więc funkcja jest tam malejąca.
Od $x=1$ do $x=3$ znów rośnie.
Najwyższy punkt to $(-1,3)$, więc wartość największa wynosi $3$.
Odpowiedź: Malejąca w $\langle -1,1\rangle$; wartość największa 3
Zadanie 14 · trudność 2/3
Na rysunku przedstawiono wykres funkcji $k$ (łamana o wierzchołkach $(-2,1)$, $(0,-1)$, $(2,3)$, $(4,3)$). Podaj zbiór wartości funkcji oraz przedział, w którym funkcja jest stała.
Podpowiedź 1
Zbiór wartości: od najmniejszej do największej współrzędnej y.
Podpowiedź 2
Funkcja stała to poziomy odcinek wykresu.
Rozwiązanie
Najniższy punkt to $(0,-1)$, najwyższy to $y=3$.
Zbiór wartości to $\langle -1,3\rangle$.
Poziomy odcinek łączy punkty $(2,3)$ i $(4,3)$.
Funkcja jest stała w przedziale $\langle 2,4\rangle$.
Odpowiedź: Zbiór wartości $\langle -1,3\rangle$; stała w $\langle 2,4\rangle$
Zadanie 15 · trudność 3/3
Na rysunku przedstawiono wykres funkcji $f$ złożony z odcinków łączących punkty $A=(-2,0)$, $B=(0,2)$, $C=(2,0)$. Wykres funkcji $g(x)=f(x)+3$ powstaje przez przesunięcie wykresu $f$. Podaj współrzędne wierzchołka $B'$, który jest obrazem punktu $B$.
Podpowiedź 1
Dodanie stałej do wartości funkcji przesuwa wykres w pionie.
Podpowiedź 2
Dodatnia stała oznacza przesunięcie w górę.
Rozwiązanie
Funkcja $g(x)=f(x)+3$ ma wykres przesunięty o 3 jednostki w górę.
Punkt $B=(0,2)$ przechodzi na $B'=(0,2+3)=(0,5)$.
Odpowiedź: B'=(0,5)
Zadanie 16 · trudność 3/3
Na rysunku przedstawiono wykres funkcji $f$ złożony z odcinków łączących punkty $A=(-2,0)$, $B=(0,2)$, $C=(2,0)$ (jednostka = 30 px). Wykres funkcji $g(x)=f(x-3)$ otrzymano przez przesunięcie wykresu $f$. Podaj współrzędne punktów wykresu $g$ odpowiadających punktom $A$, $B$, $C$.
Podpowiedź 1
Zamiana $x$ na $x-3$ przesuwa wykres w poziomie.
Podpowiedź 2
Przesunięcie jest o 3 jednostki w prawo.
Rozwiązanie
Wykres $f(x-3)$ powstaje przez przesunięcie wykresu $f$ o wektor $[3,0]$.
Stąd $A'=(1,0)$, $B'=(3,2)$, $C'=(5,0)$.
Odpowiedź: A'=(1,0), B'=(3,2), C'=(5,0)
Zadanie 17 · trudność 3/3
Na rysunku przedstawiono wykres funkcji $f$ przez odcinki łączące punkty $A=(-2,0)$, $B=(0,2)$, $C=(2,0)$. Wykres funkcji $g$ otrzymano przez odbicie wykresu $f$ względem osi $Ox$, a następnie przesunięcie o 1 jednostkę w lewo. Podaj wzór $g(x)$ za pomocą $f$ oraz współrzędne obrazu punktu $B$.
Podpowiedź 1
Odbicie względem osi $Ox$ zmienia $f(x)$ na $-f(x)$.
Podpowiedź 2
Przesunięcie w lewo o 1 to zamiana $x$ na $x+1$.
Rozwiązanie
Po odbiciu mamy $y=-f(x)$, po przesunięciu w lewo o 1: $g(x)=-f(x+1)$.
Punkt $B=(0,2)$ po odbiciu to $(0,-2)$, po przesunięciu w lewo $(-1,-2)$.
Odpowiedź: g(x)=-f(x+1), B'=(-1,-2)
Zadanie 18 · trudność 3/3
Na rysunku przedstawiono wykres funkcji $f$ przez odcinki łączące punkty $A=(-2,0)$, $B=(0,2)$, $C=(2,0)$. Funkcja $g(x)=-f(x-1)+1$. Podaj współrzędne punktów wykresu $g$ odpowiadających punktom $A$, $B$, $C$ oraz największą wartość funkcji $g$.
Podpowiedź 1
Kolejność: przesunięcie o 1 w prawo, odbicie względem $Ox$, przesunięcie o 1 w górę.