Oś liczbowa pozwala zobaczyć liczby jak punkty na ulicy: widać, która jest dalej, a która bliżej. Potem zamienimy liczby na litery i nauczymy się upraszczać wyrażenia, rozwiązywać równania oraz proporcje. To narzędzia, które przydadzą się w każdym kolejnym dziale matematyki.
Oś liczbowa i współrzędna punktu
Oś liczbowa to prosta, na której wybrano punkt zero, jednostkę i kierunek (zwykle w prawo). Liczby dodatnie leżą na prawo od zera, ujemne na lewo.
Liczbę przypisaną punktowi nazywamy jego współrzędną. Zapisujemy np. $A=-3$.
Na osi większa liczba leży zawsze bardziej na prawo. Dlatego $-5<-2<0<1{,}5$. Temperatura $-5^\circ$C jest niższa niż $-2^\circ$C, choć 5 jest większe od 2. Uważaj na to przy liczbach ujemnych.
Wartość bezwzględna i odległość
Wartość bezwzględna liczby $a$ to jej odległość od zera:
Sprawdzenie: od $-6$ do $-1{,}25$ jest $4{,}75$, od $-1{,}25$ do $3{,}5$ też $4{,}75$. Zgadza się.
Typowe błędy na osi
- Odległość nie może być ujemna. Jeśli wyszło $-4$, weź wartość bezwzględną: $4$.
- $-8<-3$, bo $-8$ leży bardziej na lewo. Nie porównuj „samych cyfr”.
- Przy środku odcinka dodajemy współrzędne (ze znakami!), a dopiero potem dzielimy przez 2.
Wyrażenia algebraiczne, wyrazy podobne, nawiasy
Wyrażenie algebraiczne to zapis z liczbami, literami i działaniami, np. $3x+5$. Jeśli bok kwadratu ma $a$ cm, obwód to $4a$, a pole $a^2$.
Wyrazy podobne mają taką samą część literową. Można je dodawać: $5x+2x=7x$, ale $5x+2y$ ani $3x+x^2$ nie upraszczamy.
Usuwanie nawiasów: przed nawiasem z plusem znaki zostają, z minusem zmieniają się wszystkie:
Sprawdzenie dla $x=1$: na początku $2\cdot2-(-3)(2)=4+6=10$, na końcu $-1+9+2=10$. Zgadza się.
Typowe błędy w algebrze
- $(x+3)^2\ne x^2+9$. Brakuje $6x$. Podobnie $(a-b)^2\ne a^2-b^2$.
- Przy $-(x-4)$ zmieniamy znaki wszystkich składników: $-x+4$.
- W mnożeniu dwóch nawiasów powinny być cztery iloczyny, nie pomijaj żadnego.
- Nie łącz $3x$ z $3$ ani $x^2$ z $x$.
Równania, proporcje, proporcjonalność prosta
Równanie liniowe rozwiązujemy, wykonując to samo działanie po obu stronach, jak na wadze w równowadze.
Mnożymy „na krzyż”. Np. $\frac{x}{6}=\frac{5}{4}$ daje $4x=30$, czyli $x=7{,}5$.
Proporcjonalność prosta: gdy jedna wielkość rośnie $k$ razy, druga też. Zapis:
$$y=kx$$
Współczynnik $k=\frac{y}{x}$ jest stały. Jeśli 3 kg jabłek kosztują 12 zł, to $k=4$ zł/kg i 5 kg kosztuje $y=4\cdot5=20$ zł.
Zadanie tekstowe i podsumowanie
Zadanie. Kasia ma o 6 zł więcej niż Olek. Razem mają 38 zł. Ile ma każde?
Niech Olek ma $x$ zł, wtedy Kasia $x+6$.
$x+(x+6)=38$, więc $2x+6=38$, $2x=32$, $x=16$.
Olek ma 16 zł, Kasia 22 zł. Suma: 38 zł. Zgadza się.
Podsumowanie:
- Odległość: $|a-b|$, środek: $\frac{a+b}{2}$.
- Wartość bezwzględna nigdy nie jest ujemna.
- Łącz tylko wyrazy podobne i pilnuj znaków przy nawiasach.
- W równaniu działaj na obu stronach.
- W proporcji mnóż na krzyż, a w $y=kx$ szukaj stałego $k$.
Zadania (33)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Uporządkuj liczby od najmniejszej do największej: $3$, $-5$, $0$, $-1$, $4$.
Podpowiedź 1
Liczby ujemne leżą na osi na lewo od zera.
Podpowiedź 2
Z dwóch liczb ujemnych mniejsza jest ta, która jest dalej od zera.
Rozwiązanie
Liczby ujemne: $-5$ i $-1$. Ponieważ $-5$ jest dalej od zera, to $-5<-1$.
Potem zero, a następnie liczby dodatnie $3$ i $4$.
Kolejność: $-5<-1<0<3<4$.
Odpowiedź: -5, -1, 0, 3, 4
Zadanie 2 · trudność 1/3
Uporządkuj liczby od największej do najmniejszej: $0{,}5$, $-\frac{3}{4}$, $\frac{1}{4}$, $-1{,}2$, $1\frac{1}{2}$.
Uporządkuj rosnąco liczby: $a=-\frac{2}{3}$, $b=-0{,}6$, $c=\sqrt{4}$, $d=-|-1|$, $e=\frac{5}{3}$. Podaj, która liczba jest druga w kolejności od najmniejszej (litera).
Uwaga na minus przed nawiasem: zmienia on znaki wszystkich wyrazów w nawiasie.
Podpowiedź 2
Rozpisz: $6a-2b-a+4b+3b-3a$.
Rozwiązanie
$2(3a-b)-(a-4b)+3(b-a)=6a-2b-a+4b+3b-3a$.
Wyrazy z $a$: $6a-a-3a=2a$.
Wyrazy z $b$: $-2b+4b+3b=5b$. Wynik: $2a+5b$.
Odpowiedź: 2a+5b
Zadanie 8 · trudność 2/3
Na osi liczbowej zaznaczono punkty $A=-3$ i $B=5$. Oblicz odległość między punktami $A$ i $B$.
Podpowiedź 1
Odległość punktów $a$ i $b$ to $|b-a|$.
Podpowiedź 2
Odejmij od większej liczby mniejszą.
Rozwiązanie
Odległość wynosi $|5-(-3)|$.
$|5+3|=8$.
Odpowiedź: 8
Zadanie 9 · trudność 2/3
Na osi liczbowej punkt $A=-2{,}5$ leży w odległości $6$ od punktu $B$, który znajduje się na prawo od $A$. Jaką liczbę przedstawia punkt $B$?
Podpowiedź 1
Punkt na prawo od $A$ ma większą współrzędną.
Podpowiedź 2
Dodaj $6$ do współrzędnej punktu $A$.
Rozwiązanie
$B=A+6$.
$B=-2{,}5+6=3{,}5$.
Odpowiedź: 3,5
Zadanie 10 · trudność 2/3
Punkty $A=-7$ i $B=x$ leżą na osi liczbowej w odległości $9$ od siebie, przy czym $B$ leży na lewo od $0$. Oblicz $x$. Następnie podaj odległość punktu $B$ od punktu $C=4$.
Podpowiedź 1
Rozwiąż $|x-(-7)|=9$, czyli $|x+7|=9$.
Podpowiedź 2
Dwa rozwiązania: $x=2$ lub $x=-16$. Wybierz to na lewo od zera.
Rozwiązanie
$|x+7|=9$, więc $x=2$ lub $x=-16$.
Warunek: $B$ na lewo od $0$, więc $x=-16$.
Odległość $B$ od $C$: $|4-(-16)|=20$.
Odpowiedź: x=-16, odległość BC = 20
Zadanie 11 · trudność 2/3
Na osi liczbowej punkt $M$ jest środkiem odcinka $AB$, gdzie $A=-\frac{3}{2}$, a $B=\frac{11}{2}$. Oblicz współrzędną punktu $M$ oraz odległość punktu $M$ od punktu $A$.
Podpowiedź 1
Środek odcinka to średnia arytmetyczna współrzędnych końców.
Podpowiedź 2
Odległość $MA$ to połowa długości $AB$.
Rozwiązanie
$M=\frac{-\frac32+\frac{11}2}{2}=\frac{4}{2}=2$.
$|AB|=\frac{11}{2}+\frac32=7$.
$|MA|=\frac72=3{,}5$.
Odpowiedź: M=2, |MA|=7/2
Zadanie 12 · trudność 2/3
Na osi liczbowej zaznaczono punkty $A=-3$ i $B=7$. Wyznacz współrzędną środka $S$ odcinka $AB$.
Podpowiedź 1
Środek odcinka to średnia arytmetyczna współrzędnych końców.
Podpowiedź 2
Oblicz $(-3+7):2$.
Rozwiązanie
Środek: $S=\frac{-3+7}{2}$.
$S=\frac{4}{2}=2$.
Odpowiedź: S = 2
Zadanie 13 · trudność 2/3
Na osi liczbowej punkt $A=-\frac{5}{2}$ oraz punkt $B=\frac{3}{2}$. Oblicz współrzędną środka odcinka $AB$.
Podpowiedź 1
Dodaj współrzędne i podziel przez 2.
Podpowiedź 2
$-\frac52+\frac32=-1$.
Rozwiązanie
$S=\frac{-\frac52+\frac32}{2}$.
$S=\frac{-1}{2}=-\frac12$.
Odpowiedź: S = -1/2
Zadanie 14 · trudność 2/3
Środkiem odcinka $AB$ na osi liczbowej jest punkt $S=4$, a punkt $A=-2$. Wyznacz współrzędną punktu $B$.
Podpowiedź 1
Z wzoru: $4=\frac{-2+b}{2}$.
Podpowiedź 2
Pomnóż obie strony przez 2.
Rozwiązanie
$\frac{-2+b}{2}=4$, więc $-2+b=8$.
$b=10$.
Odpowiedź: B = 10
Zadanie 15 · trudność 2/3
Na osi liczbowej punkty mają współrzędne $A=2x-3$ oraz $B=4x+1$. Zapisz współrzędną środka odcinka $AB$ w najprostszej postaci, a następnie oblicz ją dla $x=5$.
Podpowiedź 1
Dodaj wyrażenia: $(2x-3)+(4x+1)$.
Podpowiedź 2
Podziel sumę przez 2 i podstaw $x=5$.
Rozwiązanie
$S=\frac{(2x-3)+(4x+1)}{2}=\frac{6x-2}{2}=3x-1$.
Dla $x=5$: $S=3\cdot5-1=14$.
Odpowiedź: S = 3x - 1; dla x=5: 14
Zadanie 16 · trudność 2/3
Wykonaj mnożenie i uprość: $(2a-3)(a+4)$. Podaj wynik w postaci sumy algebraicznej.
Podpowiedź 1
Uważaj na znak minus przy liczbie 3.
Podpowiedź 2
Wyrazy z $a$: $8a-3a$.
Rozwiązanie
$(2a-3)(a+4)=2a^2+8a-3a-12$.
Po redukcji: $2a^2+5a-12$.
Odpowiedź: $2a^2+5a-12$
Zadanie 17 · trudność 2/3
Wykonaj mnożenie i uprość: $(3x-2)(2x^2-x+4)$. Podaj współczynnik przy $x^2$.
Podpowiedź 1
Każdy składnik pierwszego nawiasu mnoż przez trzy składniki drugiego.
Podpowiedź 2
Wyrazy z $x^2$: $-3x^2$ oraz $-4x^2$.
Rozwiązanie
$3x\cdot(2x^2-x+4)=6x^3-3x^2+12x$.
$-2\cdot(2x^2-x+4)=-4x^2+2x-8$.
Suma: $6x^3-7x^2+14x-8$. Współczynnik przy $x^2$ to $-7$.
Odpowiedź: $6x^3-7x^2+14x-8$, współczynnik przy $x^2$ to $-7$
Zadanie 18 · trudność 2/3
Rozwiąż równanie: $5x - 7 = 3x + 9$.
Podpowiedź 1
Przenieś wyrazy z niewiadomą na lewą stronę, a liczby na prawą.
Marek ma na osi liczbowej zaznaczoną liczbę $x$. Liczba ta spełnia warunek: potrojona różnica liczby $x$ i 2, zmniejszona o 5, jest równa dwukrotności sumy liczby $x$ i 4. Wyznacz $x$.
Podpowiedź 1
Zapisz równanie: $3(x-2) - 5 = 2(x+4)$.
Podpowiedź 2
Opuść nawiasy i zredukuj wyrazy podobne.
Rozwiązanie
Równanie: $3(x-2) - 5 = 2(x+4)$.
Po opuszczeniu nawiasów: $3x - 6 - 5 = 2x + 8$, czyli $3x - 11 = 2x + 8$.
Rozwiąż proporcję: $\frac{x-2}{x+3}=\frac{3}{5}$. Podaj wartość $x$ i sprawdź, czy mianownik $x+3$ jest różny od zera.
Podpowiedź 1
Pomnóż na krzyż: $5(x-2)=3(x+3)$.
Podpowiedź 2
Po obliczeniu sprawdź, że $x\neq -3$.
Rozwiązanie
Mnożymy na krzyż: $5x-10=3x+9$.
Stąd $2x=19$, więc $x=\frac{19}{2}=9{,}5$.
Mianownik: $9{,}5+3=12{,}5\neq0$, więc rozwiązanie jest poprawne.
Odpowiedź: x = 19/2
Zadanie 26 · trudność 2/3
Za 4 kg jabłek w sklepie zapłacono 18 zł. Ile zapłacimy za 10 kg jabłek w tej samej cenie?
Podpowiedź 1
Oblicz cenę 1 kg jabłek.
Podpowiedź 2
Pomnóż cenę 1 kg przez 10.
Rozwiązanie
Cena 1 kg: $18 : 4 = 4{,}5$ zł.
Za 10 kg: $10 \cdot 4{,}5 = 45$ zł.
Odpowiedź: 45 zł
Zadanie 27 · trudność 2/3
Samochód jadący ze stałą prędkością przejechał 150 km w ciągu 2 godzin. Ile kilometrów przejedzie w ciągu 3,5 godziny, jadąc z tą samą prędkością?
Podpowiedź 1
Droga jest wprost proporcjonalna do czasu.
Podpowiedź 2
Oblicz drogę przebytą w 1 godzinie.
Rozwiązanie
W ciągu 1 godziny: $150 : 2 = 75$ km.
W ciągu 3,5 godziny: $3{,}5 \cdot 75 = 262{,}5$ km.
Odpowiedź: 262,5 km
Zadanie 28 · trudność 2/3
Do zrobienia 12 porcji ciasta potrzeba 300 g mąki. Ania chce upiec 20 porcji. Ile gramów mąki będzie potrzebować? Ile porcji upiecze, jeśli ma tylko 200 g mąki? Podaj jako wynik pierwszą wartość.
Podpowiedź 1
Oblicz, ile mąki przypada na 1 porcję: $300:12$.
Podpowiedź 2
Ilość mąki jest wprost proporcjonalna do liczby porcji.
Rozwiązanie
Na 1 porcję: $300 : 12 = 25$ g.
Na 20 porcji: $20 \cdot 25 = 500$ g.
Z 200 g: $200 : 25 = 8$ porcji.
Odpowiedź: 500 g mąki; 8 porcji
Zadanie 29 · trudność 2/3
Na mapie odcinek o długości 3 cm odpowiada w rzeczywistości odległości 7,5 km. Odległość między dwiema miejscowościami na tej mapie wynosi 8 cm. Oblicz rzeczywistą odległość między nimi. Zapisz też skalę mapy w postaci $1:n$.
Podpowiedź 1
Oblicz, ile km odpowiada 1 cm na mapie.
Podpowiedź 2
7,5 km = 750 000 cm.
Rozwiązanie
1 cm na mapie to $7{,}5 : 3 = 2{,}5$ km.
8 cm to $8 \cdot 2{,}5 = 20$ km.
2,5 km = 250 000 cm, więc skala to $1:250000$.
Odpowiedź: 20 km; skala 1:250000
Zadanie 30 · trudność 3/3
Ania, Basia i Celina zebrały razem 96 kasztanów. Basia zebrała o 8 kasztanów więcej niż Ania, a Celina dwa razy więcej niż Ania. Ile kasztanów zebrała Celina?
Podpowiedź 1
Oznacz przez x liczbę kasztanów Ani; Basia ma x+8, Celina 2x.
Podpowiedź 2
Ułóż równanie x + (x+8) + 2x = 96.
Rozwiązanie
Niech x oznacza liczbę kasztanów Ani. Wtedy Basia ma x+8, a Celina 2x.
Równanie: x + x + 8 + 2x = 96, czyli 4x + 8 = 96.
4x = 88, więc x = 22.
Celina zebrała 2·22 = 44 kasztany.
Odpowiedź: 44 kasztany
Zadanie 31 · trudność 3/3
Bilet normalny do kina kosztuje o 6 zł więcej niż bilet ulgowy. Za 3 bilety normalne i 2 ulgowe zapłacono łącznie 88 zł. Ile kosztuje bilet ulgowy?
Podpowiedź 1
Niech x będzie ceną biletu ulgowego, wtedy normalny kosztuje x+6.
Tata jest obecnie 4 razy starszy od syna. Za 6 lat tata będzie 3 razy starszy od syna. Ile lat ma teraz syn?
Podpowiedź 1
Niech x to wiek syna teraz; tata ma 4x. Za 6 lat: x+6 i 4x+6.
Podpowiedź 2
Równanie: 4x + 6 = 3(x + 6).
Rozwiązanie
Syn ma x lat, tata 4x lat.
Za 6 lat: syn x+6, tata 4x+6, więc 4x+6 = 3(x+6).
4x + 6 = 3x + 18, stąd x = 12.
Sprawdzenie: syn 12, tata 48; za 6 lat 18 i 54, a 54 = 3·18. Syn ma 12 lat.
Odpowiedź: 6 lat
Zadanie 33 · trudność 3/3
Rowerzysta wyjechał z miasta A do miasta B ze stałą prędkością 15 km/h. Po 2 godzinach z A w tę samą stronę wyjechał motorowerzysta z prędkością 40 km/h. Po ilu godzinach od swojego wyjazdu motorowerzysta dogoni rowerzystę?
Podpowiedź 1
Niech t to czas jazdy motorowerzysty; rowerzysta jedzie wtedy t+2 godziny.
Podpowiedź 2
Drogi są równe: 40t = 15(t+2).
Rozwiązanie
Motorowerzysta jedzie t godzin, rowerzysta t+2 godziny.
Gdy się spotkają, przebyli tę samą drogę: 40t = 15(t+2).
40t = 15t + 30, więc 25t = 30.
t = 30/25 = 6/5 godziny, czyli 1,2 h (1 h 12 min).
Odpowiedź: 1,2 godziny
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.