Rachunek prawdopodobieństwa i statystyka — klasa 8
Codziennie widzisz liczby: oceny, wyniki sondaży, szanse na deszcz. W tym dziale nauczysz się je liczyć i rozumieć. Zobaczysz, jak policzyć średnią, ile jest możliwości w doświadczeniu i jak ocenić, czy coś jest bardziej, czy mniej prawdopodobne.
Średnia arytmetyczna
Średnia arytmetyczna liczb $x_1, x_2, \dots, x_n$ to suma tych liczb podzielona przez ich ilość.
$$\overline{x}=\frac{x_1+x_2+\dots+x_n}{n}$$
Średnia mówi, jaką wartość miałby każdy element, gdyby wszystko rozdzielić po równo.
Jeśli dane są w tabeli częstości, każdą wartość mnożymy przez to, ile razy wystąpiła. Potem sumujemy i dzielimy przez liczbę wszystkich danych.
Średnia z danych i z tabeli
Zadanie 1. Kasia dostała oceny: 4, 5, 3, 5, 4, 5. Jaka jest średnia?
Doświadczenie losowe to takie, w którym znamy możliwe wyniki, ale nie wiemy, który padnie. Przykłady: rzut kostką, losowanie kuli z urny.
Przestrzeń zdarzeń elementarnych $\Omega$ to zbiór wszystkich możliwych wyników. Dla kostki: $\Omega=\{1,2,3,4,5,6\}$.
Zdarzenie $A$ to zbiór wybranych wyników, np. „wypadła parzysta”: $A=\{2,4,6\}$.
Zdarzenie przeciwne $A'$ zawiera wszystkie wyniki, które do $A$ nie należą. Tu $A'=\{1,3,5\}$.
Reguła mnożenia i drzewo możliwości
Jeśli pierwszy wybór można zrobić na $m$ sposobów, drugi na $n$, a trzeci na $k$, to wszystkich możliwości jest
$$m\cdot n\cdot k$$
Dlaczego mnożymy? Do każdej z $m$ gałęzi pierwszego etapu dorysowujemy $n$ gałęzi drugiego. Powstaje $m$ razy po $n$ końców, czyli $m\cdot n$. Taki rysunek to drzewo możliwości.
Przykład. Obiad: 3 zupy i 4 drugie dania. Zestawów jest $3\cdot4=12$.
Przy losowaniu bez zwracania liczba możliwości w kolejnym kroku maleje. Trzy osoby ustawiamy w kolejce na $3\cdot2\cdot1=6$ sposobów.
Prawdopodobieństwo klasyczne
Jeśli wszystkie wyniki są jednakowo prawdopodobne (np. uczciwa kostka, dobrze wymieszane kule), to
$$P(A)=\frac{|A|}{|\Omega|}$$
To liczba wyników sprzyjających podzielona przez liczbę wszystkich wyników. Prawdopodobieństwo jest zawsze od 0 do 1. Zdarzenie niemożliwe ma 0, pewne ma 1.
Zdarzenia przeciwne:
$$P(A')=1-P(A)$$
Uzasadnienie: każdy wynik należy albo do $A$, albo do $A'$. Razem dają całą przestrzeń, czyli prawdopodobieństwo 1.
Im więcej prób, tym częstość zwykle bliższa prawdopodobieństwa teoretycznego.
Prawdopodobieństwo krok po kroku
Zadanie 1. Rzucamy dwiema monetami. Jakie jest prawdopodobieństwo, że wypadnie co najmniej jeden orzeł?
Wyniki: OO, OR, RO, RR, więc $|\Omega|=4$ (drzewo: $2\cdot2$). Zdarzenie przeciwne: „same reszki”, czyli RR. Zatem $P(A')=\frac14$ i
$P(A)=1-\frac14=\frac34$.
Zadanie 2. W pudełku jest 5 kul czerwonych, 3 zielone i 2 niebieskie. Losujemy jedną. Jaka jest szansa, że nie będzie zielona?
$|\Omega|=10$. Zielone: 3, więc $P(\text{zielona})=\frac{3}{10}$.
$P=1-\frac{3}{10}=\frac{7}{10}=70\%$.
Zadanie 3. Ile jest trzycyfrowych kodów z cyfr 1–5, jeśli cyfry mogą się powtarzać? $5\cdot5\cdot5=125$. A jeśli nie mogą się powtarzać? $5\cdot4\cdot3=60$.
Procenty, punkty procentowe i dane
Punkt procentowy to różnica między dwoma procentami. Procent opisuje zmianę względną.
Poparcie wzrosło z 20% do 30%. To wzrost o 10 punktów procentowych. Ale względnie to wzrost o $\frac{10}{20}=50\%$.
Patrząc na wykresy i tabele, sprawdzaj:
- czy oś zaczyna się od zera (ucięta oś wyolbrzymia różnice),
- ile osób badano (3 osoby to nie sondaż),
- czy podano średnią bez informacji o rozrzucie danych,
- czy porównywane liczby dotyczą tej samej grupy.
Typowe błędy
- Procenty i punkty procentowe. Spadek z 40% do 35% to 5 punktów procentowych, a nie 5%.
- Dodawanie zamiast mnożenia. 3 koszulki i 2 spodnie to $3\cdot2=6$ strojów, nie 5.
- Pomijanie kolejności. Gdy ważne jest, kto jest pierwszy, a kto drugi, wyniki (A, B) i (B, A) są różne.
- Losowanie bez zwracania. Po wyjęciu kuli zostaje mniej możliwości. Nie licz drugiego kroku tak samo jak pierwszego.
- Brakująca dana. Najpierw policz oczekiwaną sumę ($n\cdot$ średnia), dopiero potem odejmuj.
- Wyniki nierówne szansą. Wzór klasyczny działa tylko dla jednakowo prawdopodobnych wyników.
Podsumowanie
- Średnia: suma danych podzielona przez ich liczbę. Z tabeli mnożymy wartości przez częstości.
- Brakującą daną znajdziesz z równania: suma $=n\cdot\overline{x}$.
- Reguła mnożenia: możliwości kolejnych etapów mnożymy.
- $P(A)=\frac{|A|}{|\Omega|}$ dla wyników jednakowo prawdopodobnych.
- $P(A')=1-P(A)$ — wygodne przy słowach „co najmniej”.
- Rozróżniaj procenty i punkty procentowe, a dane czytaj krytycznie.
Zadania (22)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Ania z pięciu kartkówek z matematyki dostała oceny: 4, 5, 3, 5, 3. Oblicz średnią arytmetyczną tych ocen.
Podpowiedź 1
Dodaj wszystkie oceny.
Podpowiedź 2
Podziel sumę przez liczbę ocen.
Rozwiązanie
Suma ocen: 4+5+3+5+3=20.
Liczba ocen: 5, więc średnia to 20:5=4.
Odpowiedź: 4
Zadanie 2 · trudność 1/3
Temperatura powietrza w Gdańsku w kolejnych sześciu dniach wynosiła: 12°C, 14°C, 11°C, 15°C, 16°C, 12°C. Oblicz średnią temperaturę w tych dniach (w °C).
Pięciu uczniów kupiło w sklepiku bułki w cenach: 2 zł, 3 zł, 2 zł, 4 zł i 4 zł. Oblicz średnią cenę zakupionej bułki.
Podpowiedź 1
Dodaj wszystkie ceny.
Podpowiedź 2
Podziel przez 5.
Rozwiązanie
Suma: 2+3+2+4+4=15.
Średnia: 15:5=3 zł.
Odpowiedź: 3 zł
Zadanie 4 · trudność 1/3
Średnia arytmetyczna czterech liczb: 6, 9, 12 i $x$ jest równa 10. Oblicz liczbę $x$.
Podpowiedź 1
Suma czterech liczb to 4·10.
Podpowiedź 2
Odejmij od niej sumę znanych liczb.
Rozwiązanie
Suma wszystkich liczb: 4·10=40.
Suma trzech znanych: 6+9+12=27.
Zatem x=40−27=13.
Odpowiedź: 13
Zadanie 5 · trudność 2/3
Średnia arytmetyczna czterech liczb: 5, 8, 12 i $x$ jest równa 9. Oblicz $x$.
Podpowiedź 1
Suma czterech liczb to 4 razy średnia.
Podpowiedź 2
Od sumy 36 odejmij sumę znanych liczb.
Rozwiązanie
Suma wszystkich liczb: $4\cdot 9=36$.
Suma znanych liczb: $5+8+12=25$.
Zatem $x=36-25=11$.
Odpowiedź: x = 11
Zadanie 6 · trudność 2/3
Ania z pięciu sprawdzianów z matematyki uzyskała oceny: 4, 5, 3, 4 i 5. Jaką ocenę musi dostać ze szóstego sprawdzianu, aby średnia z wszystkich sześciu ocen wyniosła 4,5?
Podpowiedź 1
Oblicz, jaka ma być suma sześciu ocen.
Podpowiedź 2
Odejmij sumę pięciu dotychczasowych ocen.
Rozwiązanie
Wymagana suma: $6\cdot 4,5=27$.
Dotychczasowa suma: $4+5+3+4+5=21$.
Szósta ocena: $27-21=6$.
Odpowiedź: 6
Zadanie 7 · trudność 2/3
Średnia wieku pięciu zawodników drużyny siatkarskiej wynosi 14 lat. Gdy do drużyny dołączył szósty zawodnik, średnia wzrosła do 15 lat. Ile lat ma nowy zawodnik?
Podpowiedź 1
Oblicz sumę wieku przed i po dołączeniu zawodnika.
Pan Marek ustawia kod do rowerowej kłódki. Kod składa się z 3 cyfr, a każda cyfra może być dowolna od 0 do 9 (cyfry mogą się powtarzać). Ile jest wszystkich możliwych kodów? Ile z nich ma pierwszą cyfrę różną od 0?
Podpowiedź 1
Na każdej pozycji masz 10 możliwych cyfr.
Podpowiedź 2
Gdy pierwsza cyfra nie jest zerem, masz dla niej 9 możliwości.
Rozwiązanie
Wszystkich kodów: $10\cdot 10\cdot 10=1000$.
Kody z pierwszą cyfrą różną od 0: $9\cdot 10\cdot 10=900$.
Odpowiedź: 1000 kodów; 900 kodów z pierwszą cyfrą różną od 0
Zadanie 10 · trudność 2/3
Do konkursu matematycznego zgłosiło się 6 uczniów. Jury przyznaje nagrody: I, II i III miejsce, każde innemu uczniowi. Na ile sposobów można rozdzielić te trzy miejsca? Ile z nich jest takich, w których Ania (jedna z uczestniczek) zajmuje I miejsce?
Podpowiedź 1
Po przyznaniu miejsca jeden uczeń odpada z dalszego wyboru.
Podpowiedź 2
Gdy Ania jest na I miejscu, wybierasz tylko II i III spośród pozostałych 5 osób.
Rozwiązanie
I miejsce: 6 możliwości, II miejsce: 5, III miejsce: 4.
Razem $6\cdot 5\cdot 4=120$.
Jeśli Ania jest pierwsza, to $1\cdot 5\cdot 4=20$ sposobów.
Odpowiedź: 120 sposobów; 20 sposobów z Anią na I miejscu
Zadanie 11 · trudność 2/3
Ile jest liczb trzycyfrowych o różnych cyfrach, które są nieparzyste? Cyfry w liczbie nie mogą się powtarzać.
Podpowiedź 1
Zacznij od cyfry jedności: musi być nieparzysta (5 możliwości).
Podpowiedź 2
Potem wybierz cyfrę setek (nie może być zerem ani użytą cyfrą), a na końcu cyfrę dziesiątek.
Rozwiązanie
Cyfra jedności: 1, 3, 5, 7 lub 9 – 5 możliwości.
Cyfra setek: nie może być 0 ani cyfrą jedności, więc $10-2=8$ możliwości.
Cyfra dziesiątek: nie może być żadną z dwóch użytych, więc 8 możliwości.
Razem $5\cdot 8\cdot 8=320$.
Odpowiedź: 320
Zadanie 12 · trudność 2/3
W pudełku jest 5 kul białych, 7 czerwonych i 8 zielonych. Losujemy jedną kulę. Oblicz prawdopodobieństwo wylosowania kuli czerwonej.
Podpowiedź 1
Policz wszystkie kule w pudełku.
Podpowiedź 2
Prawdopodobieństwo to liczba kul czerwonych podzielona przez liczbę wszystkich kul.
Rozwiązanie
Wszystkich kul jest 5 + 7 + 8 = 20.
Zdarzeniu sprzyja 7 kul czerwonych.
P = 7/20.
Odpowiedź: 7/20
Zadanie 13 · trudność 2/3
Z liczb naturalnych od 1 do 40 losujemy jedną liczbę. Oblicz prawdopodobieństwo, że wylosowana liczba jest podzielna przez 6 lub przez 10.
Podpowiedź 1
Wypisz osobno wielokrotności 6 i wielokrotności 10 do 40.
Podpowiedź 2
Uważaj na liczby, które są wielokrotnościami obu liczb (np. 30) – nie licz ich dwa razy.
Rozwiązanie
Wielokrotności 6: 6, 12, 18, 24, 30, 36 – jest ich 6.
Wielokrotności 10: 10, 20, 30, 40 – jest ich 4; liczba 30 powtarza się.
Sprzyjających liczb jest 6 + 4 − 1 = 9.
P = 9/40.
Odpowiedź: 9/40
Zadanie 14 · trudność 2/3
Rzucamy dwa razy symetryczną sześcienną kostką. Oblicz prawdopodobieństwo, że suma oczek wyniesie co najmniej 10.
W pudełku znajdują się kule: 6 czerwonych, 4 zielone i pozostałe niebieskie. Prawdopodobieństwo wylosowania kuli niebieskiej wynosi $\frac{1}{3}$. Ile kul niebieskich jest w pudełku?
Podpowiedź 1
Niech n będzie liczbą kul niebieskich; wszystkich kul jest 10+n.
Podpowiedź 2
Ułóż równanie $\frac{n}{10+n}=\frac{1}{3}$.
Rozwiązanie
Wszystkich kul jest $10+n$, a niebieskich $n$.
Z równania $\frac{n}{10+n}=\frac13$ mamy $3n=10+n$.
Stąd $2n=10$, czyli $n=5$.
Sprawdzenie: $\frac{5}{15}=\frac13$.
Odpowiedź: 5
Zadanie 16 · trudność 3/3
Rozkład prawdopodobieństwa wyniku rzutu pewną nieuczciwą kostką jest następujący: $P(1)=0{,}1$, $P(2)=0{,}15$, $P(3)=0{,}2$, $P(4)=0{,}25$, $P(5)=0{,}1$, a wynik 6 ma prawdopodobieństwo $p$. Oblicz $p$ oraz prawdopodobieństwo, że wypadnie parzysta liczba oczek.
Podpowiedź 1
Suma prawdopodobieństw wszystkich wyników wynosi 1.
W klasie 8a jest 24 uczniów. Liczbę uczniów według oceny z ostatniego sprawdzianu przedstawia tabela: ocena 2 – 3 uczniów, ocena 3 – 6 uczniów, ocena 4 – 9 uczniów, ocena 5 – $x$ uczniów, ocena 6 – 2 uczniów. Losujemy jednego ucznia. Oblicz prawdopodobieństwo, że ma on ocenę co najmniej 5.
Podpowiedź 1
Najpierw oblicz x z sumy wszystkich uczniów.
Podpowiedź 2
Ocena co najmniej 5 to ocena 5 lub 6.
Rozwiązanie
$3+6+9+x+2=24$, więc $20+x=24$ i $x=4$.
Ocenę co najmniej 5 ma $4+2=6$ uczniów.
$P=\frac{6}{24}=\frac14$.
Odpowiedź: 1/4
Zadanie 18 · trudność 3/3
Pewne losowanie ma trzy możliwe wyniki: A, B, C. Prawdopodobieństwo wyniku B jest dwa razy większe niż wyniku A, a prawdopodobieństwo wyniku C jest o $0{,}1$ większe niż wyniku B. Oblicz $P(A)$, $P(B)$, $P(C)$.
Podpowiedź 1
Niech $P(A)=a$; wtedy $P(B)=2a$, $P(C)=2a+0{,}1$.
Podpowiedź 2
Suma trzech prawdopodobieństw jest równa 1.
Rozwiązanie
Zapisujemy: $a+2a+(2a+0{,}1)=1$.
Stąd $5a=0{,}9$, więc $a=0{,}18$.
$P(B)=0{,}36$, $P(C)=0{,}46$.
Sprawdzenie: $0{,}18+0{,}36+0{,}46=1$.
Odpowiedź: P(A)=0,18; P(B)=0,36; P(C)=0,46
Zadanie 19 · trudność 3/3
Na wykresie słupkowym przedstawiono liczbę uczniów klasy 8a, którzy w danym miesiącu przeczytali książki: wrzesień – 6, październik – 8, listopad – 10, grudzień – 12. Oś pionowa zaczyna się od wartości 5 (nie od 0). Autor wykresu napisał: „W grudniu czytelnictwo było dwa razy większe niż we wrześniu, bo słupek grudniowy jest ponad 3 razy wyższy”. Ile razy faktycznie liczba czytelników w grudniu była większa niż we wrześniu?
Podpowiedź 1
Porównaj prawdziwe wartości, a nie wysokości słupków od ucięcia osi.
Podpowiedź 2
Podziel 12 przez 6.
Rozwiązanie
Widoczna wysokość słupka wrześniowego to 6−5=1, a grudniowego 12−5=7.
Słupek jest więc 7 razy wyższy, co wprowadza w błąd.
Prawdziwy stosunek to 12:6=2.
Czytelnictwo wzrosło 2 razy.
Odpowiedź: 2 razy (słupek jest wyższy 7 razy: 7 do 1, bo wysokości widoczne to 1 i 7 jednostek)
Zadanie 20 · trudność 3/3
W firmie pracuje 10 osób. Dziewięć osób zarabia po 4000 zł miesięcznie, a dyrektor 14 000 zł. W ogłoszeniu napisano: „Średnie zarobki w firmie wynoszą 5000 zł”. Oblicz średnią i medianę zarobków. Która z tych miar lepiej opisuje typowe wynagrodzenie? Podaj medianę.
Podpowiedź 1
Średnia: (9·4000+14000):10.
Podpowiedź 2
Uporządkuj dane; mediana to średnia 5. i 6. wyniku.
Rozwiązanie
Suma: 9·4000+14000=50000, średnia 50000:10=5000 zł.
Po uporządkowaniu 5. i 6. wynik to 4000, więc mediana wynosi 4000 zł.
Jedna skrajna wartość podnosi średnią, więc typowe wynagrodzenie lepiej opisuje mediana.
Wykres kołowy przedstawia wyniki ankiety w dwóch klasach o różnej liczebności. W klasie 8a (20 uczniów) 25% wybrało pizzę, a w klasie 8b (32 uczniów) 50% wybrało pizzę. Redaktor gazetki napisał: „W 8b pizzę wybrało dwa razy więcej uczniów niż w 8a, bo 50% to dwa razy więcej niż 25%”. Ile uczniów wybrało pizzę w każdej klasie i ile razy więcej w 8b niż w 8a? Podaj, ile razy.
Podpowiedź 1
Oblicz 25% z 20 i 50% z 32.
Podpowiedź 2
Porównaj liczby uczniów, nie procenty.
Rozwiązanie
8a: 0,25·20=5 uczniów.
8b: 0,5·32=16 uczniów.
16:5=3,2, więc wniosek redaktora jest błędny – procenty odnoszą się do różnych liczebności klas.
Odpowiedź: 5 uczniów w 8a, 16 w 8b; 3,2 raza
Zadanie 22 · trudność 3/3
Wykres liniowy pokazuje liczbę sprzedanych biletów do kina w czterech kolejnych miesiącach: styczeń – 400, luty – 450, marzec – 500, kwiecień – 650. Dziennikarz twierdzi: „Wzrost sprzedaży z marca na kwiecień był największy, więc w kwietniu sprzedaż wzrosła o ponad 30% w porównaniu z marcem”. Oblicz, o ile procent wzrosła sprzedaż z marca na kwiecień, i oceń, czy dziennikarz ma rację (podaj procent).
Podpowiedź 1
Wzrost: 650−500.
Podpowiedź 2
Podziel wzrost przez wartość początkową (marzec).
Rozwiązanie
Wzrost wynosi 650−500=150 biletów.
150:500=0,3, czyli 30%.
Wzrost jest największy w liczbach, ale wynosi dokładnie 30%, nie ponad 30%, więc dziennikarz się myli.
Odpowiedź: o 30%; dziennikarz nie ma racji (nie „ponad”)
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.