Liczydłomatematyka · webp.pl

Rachunek prawdopodobieństwa i statystyka — klasa 8

Codziennie widzisz liczby: oceny, wyniki sondaży, szanse na deszcz. W tym dziale nauczysz się je liczyć i rozumieć. Zobaczysz, jak policzyć średnią, ile jest możliwości w doświadczeniu i jak ocenić, czy coś jest bardziej, czy mniej prawdopodobne.

Średnia arytmetyczna

Średnia arytmetyczna liczb $x_1, x_2, \dots, x_n$ to suma tych liczb podzielona przez ich ilość.

$$\overline{x}=\frac{x_1+x_2+\dots+x_n}{n}$$

Średnia mówi, jaką wartość miałby każdy element, gdyby wszystko rozdzielić po równo.

Jeśli dane są w tabeli częstości, każdą wartość mnożymy przez to, ile razy wystąpiła. Potem sumujemy i dzielimy przez liczbę wszystkich danych.

Średnia z danych i z tabeli

Zadanie 1. Kasia dostała oceny: 4, 5, 3, 5, 4, 5. Jaka jest średnia?

Suma: $4+5+3+5+4+5=26$. Ocen jest 6.

$\overline{x}=\frac{26}{6}=4\frac{1}{3}\approx 4{,}33$.

Zadanie 2. Oceny w tabeli: ocena 2 – 1 raz, ocena 3 – 4 razy, ocena 5 – 5 razy.

Suma: $2\cdot1+3\cdot4+5\cdot5=2+12+25=39$. Liczba ocen: $1+4+5=10$.

$\overline{x}=\frac{39}{10}=3{,}9$.

Brakująca wartość przy znanej średniej

Zadanie. Cztery sprawdziany dały wyniki 12, 15, 9 i 14 punktów. Ile punktów trzeba zdobyć za piąty, aby średnia wyniosła 13?

1. Przy 5 wynikach i średniej 13 suma musi wynosić $5\cdot13=65$. 2. Dotychczasowa suma: $12+15+9+14=50$. 3. Brakuje: $65-50=15$.

Odpowiedź: 15 punktów. Sprawdzenie: $\frac{65}{5}=13$.

Doświadczenie losowe i zdarzenia

Doświadczenie losowe to takie, w którym znamy możliwe wyniki, ale nie wiemy, który padnie. Przykłady: rzut kostką, losowanie kuli z urny.

Przestrzeń zdarzeń elementarnych $\Omega$ to zbiór wszystkich możliwych wyników. Dla kostki: $\Omega=\{1,2,3,4,5,6\}$.

Zdarzenie $A$ to zbiór wybranych wyników, np. „wypadła parzysta”: $A=\{2,4,6\}$.

Zdarzenie przeciwne $A'$ zawiera wszystkie wyniki, które do $A$ nie należą. Tu $A'=\{1,3,5\}$.

Reguła mnożenia i drzewo możliwości

Jeśli pierwszy wybór można zrobić na $m$ sposobów, drugi na $n$, a trzeci na $k$, to wszystkich możliwości jest

$$m\cdot n\cdot k$$

Dlaczego mnożymy? Do każdej z $m$ gałęzi pierwszego etapu dorysowujemy $n$ gałęzi drugiego. Powstaje $m$ razy po $n$ końców, czyli $m\cdot n$. Taki rysunek to drzewo możliwości.

Przykład. Obiad: 3 zupy i 4 drugie dania. Zestawów jest $3\cdot4=12$.

Przy losowaniu bez zwracania liczba możliwości w kolejnym kroku maleje. Trzy osoby ustawiamy w kolejce na $3\cdot2\cdot1=6$ sposobów.

Prawdopodobieństwo klasyczne

Jeśli wszystkie wyniki są jednakowo prawdopodobne (np. uczciwa kostka, dobrze wymieszane kule), to

$$P(A)=\frac{|A|}{|\Omega|}$$

To liczba wyników sprzyjających podzielona przez liczbę wszystkich wyników. Prawdopodobieństwo jest zawsze od 0 do 1. Zdarzenie niemożliwe ma 0, pewne ma 1.

Zdarzenia przeciwne:

$$P(A')=1-P(A)$$

Uzasadnienie: każdy wynik należy albo do $A$, albo do $A'$. Razem dają całą przestrzeń, czyli prawdopodobieństwo 1.

Częstość doświadczalna:

$$\text{częstość}=\frac{\text{liczba wystąpień}}{\text{liczba prób}}$$

Im więcej prób, tym częstość zwykle bliższa prawdopodobieństwa teoretycznego.

Prawdopodobieństwo krok po kroku

Zadanie 1. Rzucamy dwiema monetami. Jakie jest prawdopodobieństwo, że wypadnie co najmniej jeden orzeł?

Wyniki: OO, OR, RO, RR, więc $|\Omega|=4$ (drzewo: $2\cdot2$). Zdarzenie przeciwne: „same reszki”, czyli RR. Zatem $P(A')=\frac14$ i

$P(A)=1-\frac14=\frac34$.

Zadanie 2. W pudełku jest 5 kul czerwonych, 3 zielone i 2 niebieskie. Losujemy jedną. Jaka jest szansa, że nie będzie zielona?

$|\Omega|=10$. Zielone: 3, więc $P(\text{zielona})=\frac{3}{10}$.

$P=1-\frac{3}{10}=\frac{7}{10}=70\%$.

Zadanie 3. Ile jest trzycyfrowych kodów z cyfr 1–5, jeśli cyfry mogą się powtarzać? $5\cdot5\cdot5=125$. A jeśli nie mogą się powtarzać? $5\cdot4\cdot3=60$.

Procenty, punkty procentowe i dane

Punkt procentowy to różnica między dwoma procentami. Procent opisuje zmianę względną.

Poparcie wzrosło z 20% do 30%. To wzrost o 10 punktów procentowych. Ale względnie to wzrost o $\frac{10}{20}=50\%$.

Patrząc na wykresy i tabele, sprawdzaj:

- czy oś zaczyna się od zera (ucięta oś wyolbrzymia różnice), - ile osób badano (3 osoby to nie sondaż), - czy podano średnią bez informacji o rozrzucie danych, - czy porównywane liczby dotyczą tej samej grupy.

Typowe błędy

- Procenty i punkty procentowe. Spadek z 40% do 35% to 5 punktów procentowych, a nie 5%. - Dodawanie zamiast mnożenia. 3 koszulki i 2 spodnie to $3\cdot2=6$ strojów, nie 5. - Pomijanie kolejności. Gdy ważne jest, kto jest pierwszy, a kto drugi, wyniki (A, B) i (B, A) są różne. - Losowanie bez zwracania. Po wyjęciu kuli zostaje mniej możliwości. Nie licz drugiego kroku tak samo jak pierwszego. - Brakująca dana. Najpierw policz oczekiwaną sumę ($n\cdot$ średnia), dopiero potem odejmuj. - Wyniki nierówne szansą. Wzór klasyczny działa tylko dla jednakowo prawdopodobnych wyników.

Podsumowanie

- Średnia: suma danych podzielona przez ich liczbę. Z tabeli mnożymy wartości przez częstości. - Brakującą daną znajdziesz z równania: suma $=n\cdot\overline{x}$. - Reguła mnożenia: możliwości kolejnych etapów mnożymy. - $P(A)=\frac{|A|}{|\Omega|}$ dla wyników jednakowo prawdopodobnych. - $P(A')=1-P(A)$ — wygodne przy słowach „co najmniej”. - Rozróżniaj procenty i punkty procentowe, a dane czytaj krytycznie.

Zadania (22)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Ania z pięciu kartkówek z matematyki dostała oceny: 4, 5, 3, 5, 3. Oblicz średnią arytmetyczną tych ocen.

Podpowiedź 1

Dodaj wszystkie oceny.

Podpowiedź 2

Podziel sumę przez liczbę ocen.

Rozwiązanie

Suma ocen: 4+5+3+5+3=20.

Liczba ocen: 5, więc średnia to 20:5=4.

Odpowiedź: 4

Zadanie 2 · trudność 1/3

Temperatura powietrza w Gdańsku w kolejnych sześciu dniach wynosiła: 12°C, 14°C, 11°C, 15°C, 16°C, 12°C. Oblicz średnią temperaturę w tych dniach (w °C).

Podpowiedź 1

Zsumuj sześć temperatur.

Podpowiedź 2

Podziel sumę przez 6.

Rozwiązanie

Suma: 12+14+11+15+16+12=80? Sprawdzenie: 12+14=26, +11=37, +15=52, +16=68, +12=80.

Średnia: 80:6=40/3, czyli około 13,3 °C.

Odpowiedź: 13 °C

Zadanie 3 · trudność 1/3

Pięciu uczniów kupiło w sklepiku bułki w cenach: 2 zł, 3 zł, 2 zł, 4 zł i 4 zł. Oblicz średnią cenę zakupionej bułki.

Podpowiedź 1

Dodaj wszystkie ceny.

Podpowiedź 2

Podziel przez 5.

Rozwiązanie

Suma: 2+3+2+4+4=15.

Średnia: 15:5=3 zł.

Odpowiedź: 3 zł

Zadanie 4 · trudność 1/3

Średnia arytmetyczna czterech liczb: 6, 9, 12 i $x$ jest równa 10. Oblicz liczbę $x$.

Podpowiedź 1

Suma czterech liczb to 4·10.

Podpowiedź 2

Odejmij od niej sumę znanych liczb.

Rozwiązanie

Suma wszystkich liczb: 4·10=40.

Suma trzech znanych: 6+9+12=27.

Zatem x=40−27=13.

Odpowiedź: 13

Zadanie 5 · trudność 2/3

Średnia arytmetyczna czterech liczb: 5, 8, 12 i $x$ jest równa 9. Oblicz $x$.

Podpowiedź 1

Suma czterech liczb to 4 razy średnia.

Podpowiedź 2

Od sumy 36 odejmij sumę znanych liczb.

Rozwiązanie

Suma wszystkich liczb: $4\cdot 9=36$.

Suma znanych liczb: $5+8+12=25$.

Zatem $x=36-25=11$.

Odpowiedź: x = 11

Zadanie 6 · trudność 2/3

Ania z pięciu sprawdzianów z matematyki uzyskała oceny: 4, 5, 3, 4 i 5. Jaką ocenę musi dostać ze szóstego sprawdzianu, aby średnia z wszystkich sześciu ocen wyniosła 4,5?

Podpowiedź 1

Oblicz, jaka ma być suma sześciu ocen.

Podpowiedź 2

Odejmij sumę pięciu dotychczasowych ocen.

Rozwiązanie

Wymagana suma: $6\cdot 4,5=27$.

Dotychczasowa suma: $4+5+3+4+5=21$.

Szósta ocena: $27-21=6$.

Odpowiedź: 6

Zadanie 7 · trudność 2/3

Średnia wieku pięciu zawodników drużyny siatkarskiej wynosi 14 lat. Gdy do drużyny dołączył szósty zawodnik, średnia wzrosła do 15 lat. Ile lat ma nowy zawodnik?

Podpowiedź 1

Oblicz sumę wieku przed i po dołączeniu zawodnika.

Podpowiedź 2

Różnica sum to wiek nowego zawodnika.

Rozwiązanie

Suma wieku pięciu zawodników: $5\cdot 14=70$.

Suma wieku sześciu zawodników: $6\cdot 15=90$.

Nowy zawodnik ma $90-70=20$ lat.

Odpowiedź: 20 lat

Zadanie 8 · trudność 2/3

Średnia arytmetyczna liczb 6, 7, 10, $x$, $x+2$ jest równa 8. Oblicz $x$.

Podpowiedź 1

Suma pięciu liczb to $5\cdot 8=40$.

Podpowiedź 2

Zapisz równanie: $6+7+10+x+x+2=40$.

Rozwiązanie

Suma liczb: $5\cdot 8=40$.

Równanie: $25+2x=40$.

Stąd $2x=15$, więc $x=7,5$.

Odpowiedź: x = 7,5

Zadanie 9 · trudność 2/3

Pan Marek ustawia kod do rowerowej kłódki. Kod składa się z 3 cyfr, a każda cyfra może być dowolna od 0 do 9 (cyfry mogą się powtarzać). Ile jest wszystkich możliwych kodów? Ile z nich ma pierwszą cyfrę różną od 0?

Podpowiedź 1

Na każdej pozycji masz 10 możliwych cyfr.

Podpowiedź 2

Gdy pierwsza cyfra nie jest zerem, masz dla niej 9 możliwości.

Rozwiązanie

Wszystkich kodów: $10\cdot 10\cdot 10=1000$.

Kody z pierwszą cyfrą różną od 0: $9\cdot 10\cdot 10=900$.

Odpowiedź: 1000 kodów; 900 kodów z pierwszą cyfrą różną od 0

Zadanie 10 · trudność 2/3

Do konkursu matematycznego zgłosiło się 6 uczniów. Jury przyznaje nagrody: I, II i III miejsce, każde innemu uczniowi. Na ile sposobów można rozdzielić te trzy miejsca? Ile z nich jest takich, w których Ania (jedna z uczestniczek) zajmuje I miejsce?

Podpowiedź 1

Po przyznaniu miejsca jeden uczeń odpada z dalszego wyboru.

Podpowiedź 2

Gdy Ania jest na I miejscu, wybierasz tylko II i III spośród pozostałych 5 osób.

Rozwiązanie

I miejsce: 6 możliwości, II miejsce: 5, III miejsce: 4.

Razem $6\cdot 5\cdot 4=120$.

Jeśli Ania jest pierwsza, to $1\cdot 5\cdot 4=20$ sposobów.

Odpowiedź: 120 sposobów; 20 sposobów z Anią na I miejscu

Zadanie 11 · trudność 2/3

Ile jest liczb trzycyfrowych o różnych cyfrach, które są nieparzyste? Cyfry w liczbie nie mogą się powtarzać.

Podpowiedź 1

Zacznij od cyfry jedności: musi być nieparzysta (5 możliwości).

Podpowiedź 2

Potem wybierz cyfrę setek (nie może być zerem ani użytą cyfrą), a na końcu cyfrę dziesiątek.

Rozwiązanie

Cyfra jedności: 1, 3, 5, 7 lub 9 – 5 możliwości.

Cyfra setek: nie może być 0 ani cyfrą jedności, więc $10-2=8$ możliwości.

Cyfra dziesiątek: nie może być żadną z dwóch użytych, więc 8 możliwości.

Razem $5\cdot 8\cdot 8=320$.

Odpowiedź: 320

Zadanie 12 · trudność 2/3

W pudełku jest 5 kul białych, 7 czerwonych i 8 zielonych. Losujemy jedną kulę. Oblicz prawdopodobieństwo wylosowania kuli czerwonej.

Podpowiedź 1

Policz wszystkie kule w pudełku.

Podpowiedź 2

Prawdopodobieństwo to liczba kul czerwonych podzielona przez liczbę wszystkich kul.

Rozwiązanie

Wszystkich kul jest 5 + 7 + 8 = 20.

Zdarzeniu sprzyja 7 kul czerwonych.

P = 7/20.

Odpowiedź: 7/20

Zadanie 13 · trudność 2/3

Z liczb naturalnych od 1 do 40 losujemy jedną liczbę. Oblicz prawdopodobieństwo, że wylosowana liczba jest podzielna przez 6 lub przez 10.

Podpowiedź 1

Wypisz osobno wielokrotności 6 i wielokrotności 10 do 40.

Podpowiedź 2

Uważaj na liczby, które są wielokrotnościami obu liczb (np. 30) – nie licz ich dwa razy.

Rozwiązanie

Wielokrotności 6: 6, 12, 18, 24, 30, 36 – jest ich 6.

Wielokrotności 10: 10, 20, 30, 40 – jest ich 4; liczba 30 powtarza się.

Sprzyjających liczb jest 6 + 4 − 1 = 9.

P = 9/40.

Odpowiedź: 9/40

Zadanie 14 · trudność 2/3

Rzucamy dwa razy symetryczną sześcienną kostką. Oblicz prawdopodobieństwo, że suma oczek wyniesie co najmniej 10.

Podpowiedź 1

Liczba wszystkich wyników to 6 · 6 = 36.

Podpowiedź 2

Wypisz pary dające sumę 10, 11 lub 12.

Rozwiązanie

Wszystkich wyników jest 36.

Suma 10: (4,6), (5,5), (6,4) – 3 pary; suma 11: (5,6), (6,5) – 2 pary; suma 12: (6,6) – 1 para.

Sprzyjających jest 3 + 2 + 1 = 6.

P = 6/36 = 1/6.

Odpowiedź: 1/6

Zadanie 15 · trudność 3/3

W pudełku znajdują się kule: 6 czerwonych, 4 zielone i pozostałe niebieskie. Prawdopodobieństwo wylosowania kuli niebieskiej wynosi $\frac{1}{3}$. Ile kul niebieskich jest w pudełku?

Podpowiedź 1

Niech n będzie liczbą kul niebieskich; wszystkich kul jest 10+n.

Podpowiedź 2

Ułóż równanie $\frac{n}{10+n}=\frac{1}{3}$.

Rozwiązanie

Wszystkich kul jest $10+n$, a niebieskich $n$.

Z równania $\frac{n}{10+n}=\frac13$ mamy $3n=10+n$.

Stąd $2n=10$, czyli $n=5$.

Sprawdzenie: $\frac{5}{15}=\frac13$.

Odpowiedź: 5

Zadanie 16 · trudność 3/3

Rozkład prawdopodobieństwa wyniku rzutu pewną nieuczciwą kostką jest następujący: $P(1)=0{,}1$, $P(2)=0{,}15$, $P(3)=0{,}2$, $P(4)=0{,}25$, $P(5)=0{,}1$, a wynik 6 ma prawdopodobieństwo $p$. Oblicz $p$ oraz prawdopodobieństwo, że wypadnie parzysta liczba oczek.

Podpowiedź 1

Suma prawdopodobieństw wszystkich wyników wynosi 1.

Podpowiedź 2

Parzyste to wyniki 2, 4 i 6.

Rozwiązanie

Suma znanych: $0{,}1+0{,}15+0{,}2+0{,}25+0{,}1=0{,}8$.

Zatem $p=1-0{,}8=0{,}2$.

Parzyste: $0{,}15+0{,}25+0{,}2=0{,}6$.

Odpowiedź: p = 0,2; P(parzysta) = 0,6

Zadanie 17 · trudność 3/3

W klasie 8a jest 24 uczniów. Liczbę uczniów według oceny z ostatniego sprawdzianu przedstawia tabela: ocena 2 – 3 uczniów, ocena 3 – 6 uczniów, ocena 4 – 9 uczniów, ocena 5 – $x$ uczniów, ocena 6 – 2 uczniów. Losujemy jednego ucznia. Oblicz prawdopodobieństwo, że ma on ocenę co najmniej 5.

Podpowiedź 1

Najpierw oblicz x z sumy wszystkich uczniów.

Podpowiedź 2

Ocena co najmniej 5 to ocena 5 lub 6.

Rozwiązanie

$3+6+9+x+2=24$, więc $20+x=24$ i $x=4$.

Ocenę co najmniej 5 ma $4+2=6$ uczniów.

$P=\frac{6}{24}=\frac14$.

Odpowiedź: 1/4

Zadanie 18 · trudność 3/3

Pewne losowanie ma trzy możliwe wyniki: A, B, C. Prawdopodobieństwo wyniku B jest dwa razy większe niż wyniku A, a prawdopodobieństwo wyniku C jest o $0{,}1$ większe niż wyniku B. Oblicz $P(A)$, $P(B)$, $P(C)$.

Podpowiedź 1

Niech $P(A)=a$; wtedy $P(B)=2a$, $P(C)=2a+0{,}1$.

Podpowiedź 2

Suma trzech prawdopodobieństw jest równa 1.

Rozwiązanie

Zapisujemy: $a+2a+(2a+0{,}1)=1$.

Stąd $5a=0{,}9$, więc $a=0{,}18$.

$P(B)=0{,}36$, $P(C)=0{,}46$.

Sprawdzenie: $0{,}18+0{,}36+0{,}46=1$.

Odpowiedź: P(A)=0,18; P(B)=0,36; P(C)=0,46

Zadanie 19 · trudność 3/3

Na wykresie słupkowym przedstawiono liczbę uczniów klasy 8a, którzy w danym miesiącu przeczytali książki: wrzesień – 6, październik – 8, listopad – 10, grudzień – 12. Oś pionowa zaczyna się od wartości 5 (nie od 0). Autor wykresu napisał: „W grudniu czytelnictwo było dwa razy większe niż we wrześniu, bo słupek grudniowy jest ponad 3 razy wyższy”. Ile razy faktycznie liczba czytelników w grudniu była większa niż we wrześniu?

Podpowiedź 1

Porównaj prawdziwe wartości, a nie wysokości słupków od ucięcia osi.

Podpowiedź 2

Podziel 12 przez 6.

Rozwiązanie

Widoczna wysokość słupka wrześniowego to 6−5=1, a grudniowego 12−5=7.

Słupek jest więc 7 razy wyższy, co wprowadza w błąd.

Prawdziwy stosunek to 12:6=2.

Czytelnictwo wzrosło 2 razy.

Odpowiedź: 2 razy (słupek jest wyższy 7 razy: 7 do 1, bo wysokości widoczne to 1 i 7 jednostek)

Zadanie 20 · trudność 3/3

W firmie pracuje 10 osób. Dziewięć osób zarabia po 4000 zł miesięcznie, a dyrektor 14 000 zł. W ogłoszeniu napisano: „Średnie zarobki w firmie wynoszą 5000 zł”. Oblicz średnią i medianę zarobków. Która z tych miar lepiej opisuje typowe wynagrodzenie? Podaj medianę.

Podpowiedź 1

Średnia: (9·4000+14000):10.

Podpowiedź 2

Uporządkuj dane; mediana to średnia 5. i 6. wyniku.

Rozwiązanie

Suma: 9·4000+14000=50000, średnia 50000:10=5000 zł.

Po uporządkowaniu 5. i 6. wynik to 4000, więc mediana wynosi 4000 zł.

Jedna skrajna wartość podnosi średnią, więc typowe wynagrodzenie lepiej opisuje mediana.

Odpowiedź: średnia 5000 zł, mediana 4000 zł; lepsza mediana

Zadanie 21 · trudność 3/3

Wykres kołowy przedstawia wyniki ankiety w dwóch klasach o różnej liczebności. W klasie 8a (20 uczniów) 25% wybrało pizzę, a w klasie 8b (32 uczniów) 50% wybrało pizzę. Redaktor gazetki napisał: „W 8b pizzę wybrało dwa razy więcej uczniów niż w 8a, bo 50% to dwa razy więcej niż 25%”. Ile uczniów wybrało pizzę w każdej klasie i ile razy więcej w 8b niż w 8a? Podaj, ile razy.

Podpowiedź 1

Oblicz 25% z 20 i 50% z 32.

Podpowiedź 2

Porównaj liczby uczniów, nie procenty.

Rozwiązanie

8a: 0,25·20=5 uczniów.

8b: 0,5·32=16 uczniów.

16:5=3,2, więc wniosek redaktora jest błędny – procenty odnoszą się do różnych liczebności klas.

Odpowiedź: 5 uczniów w 8a, 16 w 8b; 3,2 raza

Zadanie 22 · trudność 3/3

Wykres liniowy pokazuje liczbę sprzedanych biletów do kina w czterech kolejnych miesiącach: styczeń – 400, luty – 450, marzec – 500, kwiecień – 650. Dziennikarz twierdzi: „Wzrost sprzedaży z marca na kwiecień był największy, więc w kwietniu sprzedaż wzrosła o ponad 30% w porównaniu z marcem”. Oblicz, o ile procent wzrosła sprzedaż z marca na kwiecień, i oceń, czy dziennikarz ma rację (podaj procent).

Podpowiedź 1

Wzrost: 650−500.

Podpowiedź 2

Podziel wzrost przez wartość początkową (marzec).

Rozwiązanie

Wzrost wynosi 650−500=150 biletów.

150:500=0,3, czyli 30%.

Wzrost jest największy w liczbach, ale wynosi dokładnie 30%, nie ponad 30%, więc dziennikarz się myli.

Odpowiedź: o 30%; dziennikarz nie ma racji (nie „ponad”)

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.