Liczydłomatematyka · webp.pl

Procenty i zastosowania matematyki — klasa 8

Procenty spotykasz codziennie: na wyprzedażach, w banku, na paragonie i w wynikach ankiet. W tym dziale nauczysz się je zamieniać, liczyć i stosować w praktyce. Zobaczysz też, jak czytać diagramy i wykresy oraz jak sprawiedliwie dzielić całość.

Procent jako ułamek

Procent to jedna setna całości. Słowo „procent” znaczy dosłownie „na sto”.

$$p\% = \frac{p}{100}$$

Przykłady: $7\% = \frac{7}{100} = 0{,}07$, $50\% = \frac12 = 0{,}5$, $125\% = 1{,}25$, a $0{,}5\% = 0{,}005$.

Aby zamienić ułamek na procent, mnożymy go przez $100\%$. Na przykład $\frac{3}{20} = 0{,}15 = 15\%$.

Uwaga: promil to jedna tysięczna, czyli $1‰ = 0{,}001$. Procent jest dziesięć razy większy od promila.

Obliczanie procentu liczby i wyznaczanie całości

Procent z liczby. Zamieniamy procent na ułamek i mnożymy przez całość $W$:

$$p\% \text{ z } W = \frac{p}{100}\cdot W$$

Jaki procent stanowi część? Dzielimy część przez całość:

$$\frac{\text{część}}{\text{całość}}\cdot 100\%$$

Całość z procentu. Gdy wiemy, że $p\%$ całości to $a$, to

$$W = a : \frac{p}{100}$$

Pamiętaj: część dzielimy przez całość, a nie odwrotnie. Wynik mniejszy od $100\%$ oznacza, że część jest mniejsza od całości.

Przykład: procent, część i całość

a) Ile to $35\%$ z $240$ zł?

$0{,}35\cdot 240 = 84$ zł.

b) W klasie jest 30 uczniów, a 12 z nich ma psa. Jaki to procent?

$\frac{12}{30}\cdot100\% = 0{,}4\cdot 100\% = 40\%$.

c) $18\%$ pewnej liczby to $45$. Jaka to liczba?

$W = 45 : 0{,}18 = 250$.

Sprawdzenie: $0{,}18\cdot250 = 45$. Zgadza się.

Zmiana o procent i mnożnik

Gdy wartość $W$ rośnie o $p\%$, nowa wartość to $W$ plus $p\%$ z $W$. Gdy maleje, odejmujemy tę część. Wygodnie jest użyć mnożnika:

$$W_{\text{nowe}} = W\left(1+\frac{p}{100}\right)\qquad W_{\text{nowe}} = W\left(1-\frac{p}{100}\right)$$

Podwyżka o $20\%$ to mnożnik $1{,}2$. Obniżka o $30\%$ to mnożnik $0{,}7$.

Zmiana procentowa to stosunek zmiany do wartości początkowej:

$$\frac{|W_{\text{nowe}}-W_{\text{początkowe}}|}{W_{\text{początkowe}}}\cdot100\%$$

Zawsze porównujemy z wartością początkową.

Przykład: podwyżki, obniżki i kolejne zmiany

a) Rower kosztował $800$ zł i zdrożał o $15\%$. Nowa cena: $800\cdot1{,}15 = 920$ zł.

b) Bilet za $40$ zł kosztuje teraz $34$ zł. Zmiana wynosi $6$ zł, więc $\frac{6}{40}\cdot100\% = 15\%$. To obniżka o $15\%$.

c) Kurtka za $200$ zł najpierw zdrożała o $50\%$, potem staniała o $50\%$.

Po podwyżce: $200\cdot1{,}5 = 300$ zł. Po obniżce: $300\cdot0{,}5 = 150$ zł.

Cena nie wróciła do $200$ zł! Mnożniki mnożymy: $1{,}5\cdot0{,}5 = 0{,}75$, czyli łącznie obniżka o $25\%$.

Lokata, VAT i podatek dochodowy

Lokata z kapitalizacją. Odsetki co rok doliczamy do kapitału, więc w następnym roku też procentują. Po $n$ latach przy rocznym oprocentowaniu $r\%$:

$$K_n = K_0\left(1+\frac{r}{100}\right)^n$$

Cena netto i brutto. Brutto to cena z podatkiem VAT, a netto to cena bez niego:

$$\text{brutto} = N\left(1+\frac{p}{100}\right)\qquad N = \frac{\text{brutto}}{1+\frac{p}{100}}$$

VAT to $p\%$ ceny netto, czyli brutto minus netto.

Podatek dochodowy to określony procent dochodu. Liczymy go jak zwykły procent z kwoty, od której go naliczono.

Przykład: pieniądze w praktyce

a) Lokata. Wpłacasz $2000$ zł na 3 lata, oprocentowanie $4\%$ rocznie, kapitalizacja roczna.

$K_3 = 2000\cdot1{,}04^3 = 2000\cdot1{,}124864 \approx 2249{,}73$ zł.

Odsetki to ok. $249{,}73$ zł. Gdyby liczyć je tylko od $2000$ zł, wyszłoby $240$ zł, czyli mniej.

b) VAT. Książka ma cenę netto $50$ zł, VAT wynosi $5\%$. Brutto: $50\cdot1{,}05 = 52{,}50$ zł. VAT: $2{,}50$ zł.

c) Od brutto do netto. Buty kosztują $246$ zł brutto przy VAT $23\%$. Netto: $246:1{,}23 = 200$ zł. VAT wynosi $46$ zł.

d) Podatek. Dochód $3000$ zł, podatek $12\%$: $0{,}12\cdot3000 = 360$ zł.

Diagramy i wykresy

Diagram słupkowy pokazuje wielkości za pomocą wysokości słupków. Najpierw sprawdź podpisy osi i jednostkę, potem odczytuj wartości.

Diagram kołowy pokazuje, jaką część całości stanowi każdy element. Całe koło to $100\%$, czyli kąt $360°$. Wycinek o kącie $90°$ to $\frac{90}{360}=25\%$.

Udział procentowy z danych liczbowych liczymy jako część przez całość razy $100\%$.

Wykres zależności pokazuje, jak jedna wielkość zależy od drugiej, np. droga od czasu. Odczytuj wartości, patrząc na obie osie. Wykres rosnący oznacza wzrost, a poziomy odcinek oznacza brak zmiany. Uwaga: gdy wykres pokazuje odległość od domu, a nie przebytą drogę, spadek wykresu oznacza powrót w stronę domu, a nie cofanie się drogi licznika.

Podział proporcjonalny

Gdy dzielimy sumę $S$ w stosunku $a:b$, najpierw obliczamy, ile wynosi jedna część:

$$u = \frac{S}{a+b}$$

Wtedy pierwsza osoba dostaje $a\cdot u$, a druga $b\cdot u$.

Przykład. Ania i Bartek dzielą $360$ zł w stosunku $2:7$. Razem to $9$ części, więc $u = 360:9 = 40$ zł. Ania dostaje $80$ zł, Bartek $280$ zł. Sprawdzenie: $80+280=360$.

Typowe błędy i podsumowanie

Uważaj na:

- mylenie procentu z promilem ($1\% = 0{,}01$, ale $1‰ = 0{,}001$), - złą zamianę: $5\% = 0{,}05$, a nie $0{,}5$, - odwracanie ilorazu: część dzielimy przez całość, - liczenie VAT od ceny brutto zamiast od netto, - myślenie, że $+20\%$ i $-20\%$ się znoszą (nie, bo całość jest za każdym razem inna), - liczenie odsetek tylko od kapitału początkowego, gdy jest kapitalizacja, - dodawanie procentów liczonych od różnych całości.

Podsumowanie: procent to ułamek o mianowniku 100. Zmianę o procent liczymy mnożnikiem $1\pm\frac{p}{100}$. Kolejne zmiany to mnożenie mnożników. Przy lokacie potęgujemy mnożnik, a przy podziale proporcjonalnym liczymy jedną część $u$.

Zadania (27)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Zapisz liczbę $0{,}35$ w postaci procentu.

Podpowiedź 1

Aby zamienić liczbę dziesiętną na procent, pomnóż ją przez 100%.

Podpowiedź 2

$0{,}35\cdot 100\% = ?$

Rozwiązanie

Mnożymy przez 100%: $0{,}35\cdot100\%=35\%$.

Odpowiedź: 35%.

Odpowiedź: 35%

Zadanie 2 · trudność 1/3

Zapisz $24\%$ w postaci ułamka nieskracalnego.

Podpowiedź 1

Najpierw zapisz $24\%=\frac{24}{100}$.

Podpowiedź 2

Skróć ułamek przez 4.

Rozwiązanie

$24\%=\frac{24}{100}$.

Dzielimy licznik i mianownik przez 4: $\frac{6}{25}$.

Odpowiedź: 6/25

Zadanie 3 · trudność 1/3

Zamień ułamek $\frac{7}{20}$ na liczbę dziesiętną i na procent.

Podpowiedź 1

Rozszerz ułamek do mianownika 100.

Podpowiedź 2

$\frac{7}{20}=\frac{7\cdot5}{20\cdot5}$

Rozwiązanie

$\frac{7}{20}=\frac{35}{100}=0{,}35$.

Zatem to $35\%$.

Odpowiedź: 0,35 i 35%

Zadanie 4 · trudność 1/3

W klasie 8a $\frac{9}{25}$ uczniów jeździ do szkoły rowerem, a w klasie 8b rowerem jeździ $0{,}38$ uczniów. W której klasie procent rowerzystów jest większy? Podaj odpowiedź w postaci procentu większej wartości.

Podpowiedź 1

Zamień $\frac{9}{25}$ na ułamek o mianowniku 100.

Podpowiedź 2

Porównaj procenty obu klas.

Rozwiązanie

$\frac{9}{25}=\frac{36}{100}=36\%$.

$0{,}38=38\%$.

Ponieważ $38\%>36\%$, więcej rowerzystów procentowo jest w klasie 8b: 38%.

Odpowiedź: 38% (klasa 8b)

Zadanie 5 · trudność 1/3

Oblicz $25\%$ liczby $84$.

Podpowiedź 1

Zamień procent na ułamek: $25\%=\frac{1}{4}$.

Podpowiedź 2

Podziel 84 przez 4.

Rozwiązanie

$25\%=\frac{25}{100}=\frac14$.

$84:4=21$.

Odpowiedź: 21

Zadanie 6 · trudność 1/3

W klasie 8b jest 30 uczniów. Dziewczęta stanowią $60\%$ klasy. Ile dziewcząt jest w tej klasie?

Podpowiedź 1

Oblicz $60\%$ z 30.

Podpowiedź 2

$60\%=0{,}6$.

Rozwiązanie

Mnożymy: $0{,}6\cdot 30$.

$0{,}6\cdot 30=18$. W klasie jest 18 dziewcząt.

Odpowiedź: 18 dziewcząt

Zadanie 7 · trudność 1/3

Rower kosztował 840 zł. W sklepie w Gdańsku obniżono jego cenę o $15\%$. Ile złotych wynosi obniżka?

Podpowiedź 1

Oblicz $15\%$ z 840 zł.

Podpowiedź 2

$10\%$ z 840 to 84, a $5\%$ to połowa tego.

Rozwiązanie

$10\%$ z 840 to 84 zł, $5\%$ to 42 zł.

Obniżka: $84+42=126$ zł.

Odpowiedź: 126 zł

Zadanie 8 · trudność 1/3

Pan Marek wpłacił do banku w Krakowie 2400 zł na lokatę z oprocentowaniem $3{,}5\%$ w skali roku. Jakie odsetki otrzyma po roku (bez uwzględniania podatku)?

Podpowiedź 1

Oblicz $3{,}5\%$ z 2400.

Podpowiedź 2

$1\%$ z 2400 to 24 zł.

Rozwiązanie

$1\%$ z 2400 zł to 24 zł.

$3{,}5\cdot 24=72+12=84$ zł.

Odpowiedź: 84 zł

Zadanie 9 · trudność 2/3

W klasie 8b do szkolnego koła turystycznego należy 9 uczniów, co stanowi 36% wszystkich uczniów tej klasy. Ilu uczniów liczy klasa 8b?

Podpowiedź 1

Zapisz równanie: 36% · x = 9.

Podpowiedź 2

Podziel 9 przez 0,36.

Rozwiązanie

Niech x oznacza liczbę uczniów w klasie. Wtedy 0,36·x = 9.

x = 9 : 0,36 = 900 : 36 = 25.

Klasa 8b liczy 25 uczniów.

Odpowiedź: 25 uczniów

Zadanie 10 · trudność 2/3

Pani Ewa kupiła rower z 15% zniżką i zapłaciła 1190 zł. Ile kosztował rower przed obniżką?

Podpowiedź 1

Zapłacona cena to 100% − 15% = 85% ceny początkowej.

Podpowiedź 2

Rozwiąż równanie 0,85·x = 1190.

Rozwiązanie

Cena po obniżce to 85% ceny pierwotnej x, czyli 0,85x = 1190.

x = 1190 : 0,85 = 119000 : 85 = 1400.

Rower kosztował przed obniżką 1400 zł.

Odpowiedź: 1400 zł

Zadanie 11 · trudność 2/3

Po podwyżce o 12% bilet miesięczny kosztuje 252 zł. Ile kosztował ten bilet przed podwyżką? Ile złotych wynosi podwyżka?

Podpowiedź 1

Nowa cena to 112% starej ceny.

Podpowiedź 2

Oblicz x = 252 : 1,12, a potem odejmij.

Rozwiązanie

Cena po podwyżce to 112% ceny x: 1,12x = 252.

x = 252 : 1,12 = 25200 : 112 = 225.

Podwyżka wynosi 252 − 225 = 27 zł.

Odpowiedź: 225 zł przed podwyżką; podwyżka 27 zł

Zadanie 12 · trudność 2/3

W sadzie jabłonie stanowią 40% wszystkich drzew, grusze 35%, a pozostałe 54 drzewa to śliwy. Ile drzew rośnie w sadzie?

Podpowiedź 1

Śliwy stanowią 100% − 40% − 35% wszystkich drzew.

Podpowiedź 2

Rozwiąż równanie 0,25·x = 54.

Rozwiązanie

Śliwy to 100% − 40% − 35% = 25% drzew.

0,25·x = 54, więc x = 54 : 0,25 = 54 · 4 = 216.

W sadzie rośnie 216 drzew.

Odpowiedź: 216 drzew

Zadanie 13 · trudność 2/3

Rower w sklepie w Rzeszowie kosztował 800 zł. Cenę podwyższono o 15%. Ile złotych kosztuje rower po podwyżce?

Podpowiedź 1

Oblicz 15% z 800 zł.

Podpowiedź 2

Dodaj wynik do pierwotnej ceny.

Rozwiązanie

15% z 800 zł to 0,15 · 800 = 120 zł.

Nowa cena: 800 + 120 = 920 zł.

Odpowiedź: 920 zł

Zadanie 14 · trudność 2/3

Kurtka kosztowała 240 zł. W czasie wyprzedaży w Gdańsku jej cenę obniżono o 25%. Następnie z kartą rabatową klient dostał jeszcze 10% zniżki od ceny wyprzedażowej. Ile zapłacił za kurtkę?

Podpowiedź 1

Po obniżce o 25% cena to 75% ceny początkowej.

Podpowiedź 2

Drugą zniżkę liczysz od nowej ceny, czyli mnożysz przez 0,9.

Rozwiązanie

Po pierwszej obniżce: 0,75 · 240 = 180 zł.

Po drugiej zniżce: 0,9 · 180 = 162 zł.

Odpowiedź: 162 zł

Zadanie 15 · trudność 2/3

Pan Marek wpłacił do banku w Lublinie 5000 zł na roczną lokatę z oprocentowaniem 4% w skali roku. Po roku bank dopisał odsetki, od których pobrano 19% podatku. Ile złotych miał pan Marek na koncie po roku?

Podpowiedź 1

Odsetki to 4% z 5000 zł.

Podpowiedź 2

Podatek to 19% odsetek, więc zostaje 81% odsetek.

Rozwiązanie

Odsetki: 0,04 · 5000 = 200 zł.

Podatek: 0,19 · 200 = 38 zł, więc odsetki netto to 162 zł.

Saldo: 5000 + 162 = 5162 zł.

Odpowiedź: 5162 zł

Zadanie 16 · trudność 2/3

Cena laptopa w październiku wynosiła 2500 zł. W listopadzie wzrosła o 20%, a w grudniu spadła o 20% w stosunku do ceny listopadowej. Ile kosztował laptop w grudniu i o ile procent ta cena różni się od październikowej?

Podpowiedź 1

Po wzroście o 20% mnożysz przez 1,2, po spadku o 20% przez 0,8.

Podpowiedź 2

Porównaj 2400 z 2500.

Rozwiązanie

Listopad: 1,2 · 2500 = 3000 zł.

Grudzień: 0,8 · 3000 = 2400 zł.

Różnica: 100 zł, czyli 100/2500 = 4% mniej niż w październiku.

Odpowiedź: 2400 zł, czyli o 4% mniej

Zadanie 17 · trudność 2/3

Diagram słupkowy przedstawia liczbę uczniów klasy 8a wybierających różne środki transportu do szkoły: pieszo – 9, rowerem – 6, autobusem – 12, samochodem – 3. Jaki procent wszystkich uczniów klasy dojeżdża autobusem?

Podpowiedź 1

Oblicz, ilu uczniów jest w klasie: dodaj wysokości wszystkich słupków.

Podpowiedź 2

Podziel liczbę uczniów jadących autobusem przez liczbę wszystkich uczniów.

Rozwiązanie

Liczba uczniów: 9+6+12+3=30.

Autobusem jedzie 12 uczniów.

12/30 = 0,4 = 40%.

Odpowiedź: 40%

Zadanie 18 · trudność 2/3

Diagram słupkowy pokazuje sprzedaż biletów do kina w Łodzi w trzech miesiącach: styczeń – 400 biletów, luty – 500 biletów, marzec – 600 biletów. O ile procent wzrosła sprzedaż w marcu w porównaniu z lutym?

Podpowiedź 1

Oblicz różnicę sprzedaży między marcem a lutym.

Podpowiedź 2

Podziel różnicę przez sprzedaż w lutym, bo to wartość wyjściowa.

Rozwiązanie

Różnica: 600-500=100 biletów.

100/500 = 0,2.

Sprzedaż wzrosła o 20%.

Odpowiedź: 20%

Zadanie 19 · trudność 2/3

Diagram kołowy przedstawia, jak Ania wydała 600 zł kieszonkowych w ciągu semestru: książki – 25%, rozrywka – 35%, ubrania – 30%, reszta – oszczędności. Ile złotych Ania przeznaczyła na oszczędności?

Podpowiedź 1

Oblicz, jaki procent stanowią oszczędności: 100% minus pozostałe części.

Podpowiedź 2

Oblicz ten procent z 600 zł.

Rozwiązanie

25%+35%+30%=90%.

Oszczędności to 100%-90%=10%.

10% z 600 zł = 60 zł.

Odpowiedź: 60 zł

Zadanie 20 · trudność 2/3

Diagram słupkowy pokazuje liczbę punktów zdobytych na sprawdzianie przez czworo uczniów (maksymalnie 40 punktów): Kasia – 36, Tomek – 30, Ola – 24, Piotr – 18. O ile punktów procentowych wynik procentowy Kasi jest wyższy od wyniku Oli?

Podpowiedź 1

Zamień punkty Kasi i Oli na procenty z 40 punktów.

Podpowiedź 2

Odejmij dwa wyniki procentowe.

Rozwiązanie

Kasia: 36/40 = 90%.

Ola: 24/40 = 60%.

Różnica: 90%-60%=30 punktów procentowych.

Odpowiedź: 30 punktów procentowych

Zadanie 21 · trudność 3/3

Kasia i Ola zebrały razem 360 zł na wycieczkę klasową. Kwotę podzielono między nie w stosunku 4 : 5. Ile złotych przypadło Oli?

Podpowiedź 1

Dodaj liczby ze stosunku: 4 + 5.

Podpowiedź 2

Podziel 360 przez liczbę wszystkich części i pomnóż przez 5.

Rozwiązanie

Liczba wszystkich części: 4 + 5 = 9.

Jedna część to 360 : 9 = 40 zł.

Ola dostała 5 · 40 = 200 zł.

Odpowiedź: 200 zł

Zadanie 22 · trudność 3/3

Ze 180 kg jabłek sadownik przeznaczył na sok, na sprzedaż i na przechowanie w stosunku 2 : 5 : 2. Ile kilogramów jabłek przeznaczył na sprzedaż?

Podpowiedź 1

Zsumuj wszystkie części: 2 + 5 + 2.

Podpowiedź 2

Oblicz masę jednej części i pomnóż ją przez 5.

Rozwiązanie

Wszystkich części jest 2 + 5 + 2 = 9.

Jedna część to 180 : 9 = 20 kg.

Na sprzedaż: 5 · 20 = 100 kg.

Odpowiedź: 100 kg

Zadanie 23 · trudność 3/3

Trzej wspólnicy podzielili zysk 7200 zł w stosunku 3 : 4 : 5. O ile złotych więcej dostał wspólnik z największą częścią niż ten z najmniejszą?

Podpowiedź 1

Suma części to 12, więc jedna część to 7200 : 12.

Podpowiedź 2

Różnica udziałów to 5 − 3 = 2 części.

Rozwiązanie

Liczba części: 3 + 4 + 5 = 12.

Jedna część to 7200 : 12 = 600 zł.

Różnica wynosi 5 − 3 = 2 części, czyli 2 · 600 = 1200 zł.

Odpowiedź: 1200 zł

Zadanie 24 · trudność 3/3

Na wykresie słupkowym przedstawiono liczbę uczniów klasy 8a, którzy dojeżdżali do szkoły rowerem w kolejnych miesiącach: wrzesień – 12, październik – 9, listopad – 6, grudzień – 3. Jaki procent liczby z września stanowi liczba z listopada?

Podpowiedź 1

Odczytaj wartości: wrzesień 12, listopad 6.

Podpowiedź 2

Oblicz $\frac{6}{12}\cdot 100\%$.

Rozwiązanie

Z wykresu: wrzesień – 12 uczniów, listopad – 6 uczniów.

$\frac{6}{12}=\frac12=50\%$.

Odpowiedź: 50%

Zadanie 25 · trudność 3/3

Wykres liniowy przedstawia cenę 1 kg jabłek w sklepie w czterech kolejnych miesiącach: styczeń – 4 zł, luty – 5 zł, marzec – 6 zł, kwiecień – 3 zł. O ile procent cena w kwietniu była niższa od ceny w marcu?

Podpowiedź 1

Odczytaj ceny: marzec 6 zł, kwiecień 3 zł.

Podpowiedź 2

Spadek to 3 zł; porównaj go z ceną w marcu.

Rozwiązanie

Spadek ceny: $6-3=3$ zł.

$\frac{3}{6}\cdot100\%=50\%$.

Odpowiedź: 50%

Zadanie 26 · trudność 3/3

Wykres kołowy przedstawia sposób spędzania wakacji przez 240 uczniów klasy ósmych: nad morzem – 40%, w górach – 25%, na wsi – 20%, w domu – 15%. Ilu uczniów spędziło wakacje w górach lub na wsi?

Podpowiedź 1

Dodaj procenty dla gór i wsi: 25% + 20%.

Podpowiedź 2

Oblicz 45% z 240.

Rozwiązanie

$25\%+20\%=45\%$.

$0{,}45\cdot240=108$.

Odpowiedź: 108 uczniów

Zadanie 27 · trudność 3/3

Wykres słupkowy pokazuje liczbę sprzedanych biletów na szkolny koncert w kolejnych dniach: poniedziałek – 40, wtorek – 50, środa – 60, czwartek – 90. Wszystkie bilety kosztowały po 10 zł. O ile procent wzrosła liczba sprzedanych biletów w czwartek w porównaniu ze środą i jaki był łączny utarg?

Podpowiedź 1

Wzrost: $90-60=30$ biletów. Porównaj ze środą.

Podpowiedź 2

Łącznie sprzedano $40+50+60+90$ biletów.

Rozwiązanie

$\frac{30}{60}\cdot100\%=50\%$.

Łącznie $240$ biletów, utarg $240\cdot10=2400$ zł.

Odpowiedź: wzrost o 50%, utarg 2400 zł

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.