Liczydłomatematyka · webp.pl

Liczby, potęgi i pierwiastki — klasa 8

Liczby są wszędzie: w datach na zegarze z cyframi rzymskimi, w opakowaniach, w odległościach między planetami. W tym dziale nauczysz się je zapisywać, dzielić, porównywać i szacować. Poznasz też potęgi i pierwiastki, które pomagają pracować z bardzo dużymi i bardzo małymi liczbami.

System rzymski

W systemie rzymskim używamy siedmiu znaków: I=1, V=5, X=10, L=50, C=100, D=500, M=1000.

Zasady:

- Znaki mniejsze po większym dodajemy: $VII = 5+1+1 = 7$. - Mały znak przed większym odejmujemy, ale tylko w parach: $IV=4$, $IX=9$, $XL=40$, $XC=90$, $CD=400$, $CM=900$. - Ten sam znak piszemy najwyżej trzy razy z rzędu: $XXX=30$, ale 40 to $XL$.

Nie ma w tym systemie zera ani pozycji cyfr. Wartość znaku nie zależy od miejsca, w którym stoi.

Przykład: zapis rzymski

Zapisz 1949 cyframi rzymskimi.

1. $1000 = M$ 2. $900 = CM$ 3. $40 = XL$ 4. $9 = IX$

Wynik: $MCMXLIX$.

Odczytaj $MMXXIV$. $MM=2000$, $XX=20$, $IV=4$, więc to $2024$.

Cechy podzielności

Liczba naturalna dzieli się przez:

- 2, gdy jej ostatnia cyfra jest parzysta, - 3, gdy suma cyfr dzieli się przez 3, - 4, gdy dwie ostatnie cyfry tworzą liczbę podzielną przez 4 (lub są to 00), - 5, gdy kończy się cyfrą 0 lub 5, - 6, gdy dzieli się przez 2 i przez 3, - 9, gdy suma cyfr dzieli się przez 9, - 10, gdy kończy się cyfrą 0.

Przykład: 7416. Suma cyfr to $18$, więc dzieli się przez 3 i 9. Kończy się na 16, więc dzieli się przez 4. Jest parzysta, więc dzieli się też przez 6.

Dzielenie z resztą

Każdą liczbę naturalną $a$ można podzielić przez $d>0$:

$$a = d \cdot q + r, \quad 0 \le r < d$$

Tu $q$ to iloraz, a $r$ to reszta. Reszta jest zawsze mniejsza od dzielnika.

Przykład: $50 = 7\cdot 7 + 1$, więc reszta wynosi 1. Jeśli reszta to 0, liczba dzieli się bez reszty.

Liczby pierwsze i złożone

Liczba pierwsza ma dokładnie dwa dzielniki: 1 i samą siebie. Są to np. 2, 3, 5, 7, 11, 13.

Liczba złożona ma więcej niż dwa dzielniki, np. 12.

Liczba 1 nie jest ani pierwsza, ani złożona, bo ma tylko jeden dzielnik.

Każdą liczbę złożoną można rozłożyć na czynniki pierwsze. Np. $180 = 2\cdot2\cdot3\cdot3\cdot5 = 2^2\cdot3^2\cdot5$.

NWD i NWW

$\operatorname{NWD}(a,b)$ to największa liczba dzieląca obie liczby. $\operatorname{NWW}(a,b)$ to najmniejsza liczba, która dzieli się przez obie.

Z rozkładu na czynniki pierwsze:

- NWD: bierzemy czynniki wspólne w mniejszej potędze. - NWW: bierzemy wszystkie czynniki w większej potędze.

Przykład: $36=2^2\cdot3^2$ i $90=2\cdot3^2\cdot5$.

$\operatorname{NWD}=2\cdot3^2=18$.

$\operatorname{NWW}=2^2\cdot3^2\cdot5=180$.

Sprawdzenie: $18\cdot180=3240=36\cdot90$. Zawsze zachodzi $\operatorname{NWD}\cdot\operatorname{NWW}=a\cdot b$.

Liczby wymierne: porównywanie i działania

Liczba wymierna to taka, którą można zapisać ułamkiem $\frac{p}{q}$, gdzie $q\neq0$. Może mieć postać ułamka, dziesiętną lub mieszaną.

Aby porównać liczby, zapisz je w jednej postaci. Np. $\frac35=0{,}6$, a $\frac23\approx0{,}667$, więc $\frac35<\frac23$.

Przy liczbach ujemnych jest odwrotnie: im dalej od zera, tym mniejsza liczba. Zatem $-0{,}6>-\frac23$.

Kolejność działań: najpierw nawiasy, potem potęgi i pierwiastki, następnie mnożenie i dzielenie, na końcu dodawanie i odejmowanie.

Przykład: $\frac12+\frac34\cdot\frac23=\frac12+\frac12=1$.

Potęgi i notacja wykładnicza

Dla wykładników naturalnych:

$$a^m\cdot a^n=a^{m+n},\qquad a^m:a^n=a^{m-n}$$

$$(a^m)^n=a^{m\cdot n},\qquad (ab)^n=a^nb^n,\qquad \left(\frac ab\right)^n=\frac{a^n}{b^n}$$

Przykład: $\frac{2^5\cdot 2^4}{2^6}=2^{9-6}=2^3=8$.

Notacja wykładnicza: liczbę zapisujemy jako $a\cdot10^k$, gdzie $1\le a<10$, a $k$ jest całkowite. Np. $45\,000\,000=4{,}5\cdot10^7$. Mała liczba: $0{,}0003=3\cdot10^{-4}$.

By porównać takie liczby, patrz najpierw na wykładnik $k$, potem na $a$.

Pierwiastki i szacowanie

$\sqrt{a}$ to nieujemna liczba, której kwadrat to $a$. Zatem $\sqrt{49}=7$ (nie $\pm7$). Pierwiastek sześcienny: $\sqrt[3]{27}=3$, bo $3^3=27$.

$$\sqrt{a\cdot b}=\sqrt a\cdot\sqrt b,\quad a,b\ge0$$

$$\frac{\sqrt a}{\sqrt b}=\sqrt{\frac ab},\quad a\ge0,\ b>0$$

Przykład: $\sqrt{72}=\sqrt{36\cdot2}=6\sqrt2$.

Szacowanie: $\sqrt{50}$ leży między $\sqrt{49}=7$ a $\sqrt{64}=8$, a bliżej 7. Zatem $\sqrt{50}\approx7{,}1$.

Typowe błędy

- Odejmowanie w systemie rzymskim poza dozwolonymi parami: 99 to $XCIX$, a nie $IC$. - Uznawanie 1 za liczbę pierwszą. - Mylenie NWD z NWW: NWD jest zawsze nie większy od liczb, NWW nie mniejszy. - Błędne porównywanie ujemnych: $-5<-2$. - Pomijanie nawiasu: $(-3)^2=9$, ale $-3^2=-9$. - $\sqrt{a+b}\neq\sqrt a+\sqrt b$. Np. $\sqrt{9+16}=5$, a nie $3+4=7$. - $\sqrt{49}=7$, a nie $\pm7$.

Podsumowanie: znasz zapis rzymski, cechy podzielności, rozkład na czynniki, NWD i NWW, prawa potęg, notację wykładniczą oraz pierwiastki. Przy każdym zadaniu sprawdź wynik szacunkiem.

Zadania (26)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Zapisz liczbę rzymską $XXIV$ w systemie dziesiętnym.

Podpowiedź 1

$X=10$, $I=1$, $V=5$.

Podpowiedź 2

Mniejsza cyfra przed większą jest odejmowana: $IV=4$.

Rozwiązanie

Rozbijamy zapis: $XX=20$ oraz $IV=4$.

Dodajemy: $20+4=24$.

Odpowiedź: 24

Zadanie 2 · trudność 1/3

Zapisz liczbę $49$ w systemie rzymskim.

Podpowiedź 1

$40=XL$, $9=IX$.

Podpowiedź 2

Zapisz liczbę jako $40+9$.

Rozwiązanie

Rozkładamy: $49=40+9$.

$40=XL$, $9=IX$, więc $49=XLIX$.

Odpowiedź: XLIX

Zadanie 3 · trudność 1/3

Zapisz liczbę rzymską $MCMXCIX$ w systemie dziesiętnym.

Podpowiedź 1

$CM=900$, $XC=90$, $IX=9$.

Podpowiedź 2

$M=1000$.

Rozwiązanie

Rozbijamy: $M=1000$, $CM=900$, $XC=90$, $IX=9$.

Suma: $1000+900+90+9=1999$.

Odpowiedź: 1999

Zadanie 4 · trudność 1/3

Rok powstania pewnej szkoły zapisano jako $MDCCCXLIV$. Oblicz, ile lat minęło od tego roku do roku $2024$, i podaj wynik w systemie dziesiętnym.

Podpowiedź 1

Zamień $MDCCCXLIV$ na liczbę dziesiętną: $XL=40$, $IV=4$.

Podpowiedź 2

Odejmij rok powstania od $2024$.

Rozwiązanie

$MDCCCXLIV=1000+500+300+40+4=1844$.

Obliczamy: $2024-1844=180$ lat.

Odpowiedź: 180

Zadanie 5 · trudność 1/3

Zamień ułamek zwykły $\frac{3}{8}$ na ułamek dziesiętny.

Podpowiedź 1

Podziel licznik przez mianownik: 3 : 8.

Podpowiedź 2

Możesz rozszerzyć ułamek do mianownika 1000: 8 · 125 = 1000.

Rozwiązanie

Rozszerzamy ułamek: $\frac{3}{8}=\frac{3\cdot125}{8\cdot125}=\frac{375}{1000}$.

Zatem $\frac{3}{8}=0{,}375$.

Odpowiedź: 0,375

Zadanie 6 · trudność 1/3

Zamień liczbę dziesiętną $0{,}56$ na ułamek zwykły nieskracalny.

Podpowiedź 1

Zapisz $0{,}56$ jako $\frac{56}{100}$.

Podpowiedź 2

Skróć ułamek przez największy wspólny dzielnik, czyli 4.

Rozwiązanie

$0{,}56=\frac{56}{100}$.

Skracamy przez 4: $\frac{56}{100}=\frac{14}{25}$.

Odpowiedź: 14/25

Zadanie 7 · trudność 1/3

Zamień ułamek $\frac{7}{20}$ na ułamek dziesiętny, a następnie oblicz $\frac{7}{20}+0{,}4$. Podaj wynik jako ułamek dziesiętny.

Podpowiedź 1

Rozszerz $\frac{7}{20}$ do mianownika 100.

Podpowiedź 2

Dodaj liczby dziesiętne pisemnie, kolumnami.

Rozwiązanie

$\frac{7}{20}=\frac{35}{100}=0{,}35$.

$0{,}35+0{,}4=0{,}75$.

Odpowiedź: 0,75

Zadanie 8 · trudność 1/3

Zamień ułamek $\frac{5}{12}$ na ułamek dziesiętny okresowy. Podaj pierwsze cztery cyfry po przecinku zapisane w postaci $0{,}41(6)$ i oblicz, jaka cyfra stoi na 10. miejscu po przecinku.

Podpowiedź 1

Wykonaj dzielenie 5 : 12 i zauważ, kiedy reszty się powtarzają.

Podpowiedź 2

Od drugiego miejsca po przecinku powtarza się cyfra 6.

Rozwiązanie

Dzielimy: $5:12=0{,}41666\ldots=0{,}41(6)$.

Po przecinku: 4, 1, a od 3. miejsca same szóstki.

Na 10. miejscu stoi cyfra 6.

Odpowiedź: 6

Zadanie 9 · trudność 1/3

Na osi liczbowej kreski są co $\frac{1}{2}$. Punkt $P$ leży w miejscu $-1$, a punkt $Q$ trzy kreski na prawo od $P$. Jaką liczbę przedstawia punkt $Q$?

Podpowiedź 1

Każda kreska to przesunięcie o $\frac12$.

Podpowiedź 2

Trzy kreski to $3\cdot\frac12$.

Rozwiązanie

Trzy kreski to przesunięcie o $3\cdot\frac12=\frac32$.

$Q=-1+\frac32=\frac12$.

Odpowiedź: $\frac{1}{2}$

Zadanie 10 · trudność 1/3

Na osi liczbowej zaznaczono liczby $0$ i $1$ oraz punkt $M$. Odcinek jednostkowy jest podzielony na 5 równych części, a punkt $M$ leży 3 kreski na lewo od zera. Jaką liczbę przedstawia punkt $M$?

Podpowiedź 1

Jedna kreska to $\frac15$.

Podpowiedź 2

Na lewo od zera liczby są ujemne.

Rozwiązanie

Jedna kreska to $\frac15$, więc trzy to $\frac35$.

Punkt leży na lewo od zera, więc $M=-\frac35$.

Odpowiedź: $-\frac{3}{5}$

Zadanie 11 · trudność 1/3

Na osi liczbowej zaznaczono punkty $K=-2$ i $L=3$. Punkt $S$ leży dokładnie w środku odcinka $KL$. Jaką liczbę przedstawia punkt $S$ i ile wynosi jego odległość od zera?

Podpowiedź 1

Środek odcinka to średnia arytmetyczna końców.

Podpowiedź 2

Oblicz $\frac{-2+3}{2}$.

Rozwiązanie

$S=\frac{-2+3}{2}=\frac12$.

Odległość od zera to $\left|\frac12\right|=\frac12$.

Odpowiedź: $S=\frac12$, odległość od zera $\frac12$

Zadanie 12 · trudność 2/3

Liczba naturalna $n$ przy dzieleniu przez 5 daje resztę 3, a przy dzieleniu przez 4 daje resztę 1. Znajdź najmniejszą liczbę $n$ większą od 10 spełniającą te warunki.

Podpowiedź 1

Liczby dające resztę 3 z dzielenia przez 5: 3, 8, 13, 18, 23, ...

Podpowiedź 2

Wybierz spośród nich te, które dają resztę 1 z dzielenia przez 4.

Rozwiązanie

Kandydaci większe od 10: 13, 18, 23, 28, ...

13 : 4 daje resztę 1 (13 = 3·4 + 1), więc warunek jest spełniony.

Odpowiedź: $n=13$.

Odpowiedź: 13

Zadanie 13 · trudność 2/3

Ania twierdzi, że suma trzech kolejnych liczb naturalnych jest zawsze podzielna przez 3. Pokaż, ile wynosi iloraz, gdy za środkową liczbę przyjmiemy $k$, a następnie oblicz, jaką resztę daje przy dzieleniu przez 9 suma trzech kolejnych liczb naturalnych, w której środkowa liczba to 50.

Podpowiedź 1

Suma liczb $k-1$, $k$, $k+1$ wynosi $3k$.

Podpowiedź 2

Dla $k=50$ suma to 150; podziel ją przez 9.

Rozwiązanie

$(k-1)+k+(k+1)=3k$, czyli suma jest podzielna przez 3, a iloraz to $k$.

Dla $k=50$ suma wynosi $150$.

$150=16\cdot 9+6$, więc reszta wynosi 6.

Odpowiedź: 6

Zadanie 14 · trudność 2/3

Ania ma 48 czerwonych i 72 białe różyczki z papieru. Chce zrobić jak najwięcej jednakowych bukietów, wykorzystując wszystkie różyczki. Ile będzie bukietów?

Podpowiedź 1

Liczba bukietów musi dzielić 48 i 72.

Podpowiedź 2

Szukasz największego takiego dzielnika.

Rozwiązanie

$48=2^4\cdot 3$, $72=2^3\cdot 3^2$.

NWD $=2^3\cdot 3=24$.

Będzie 24 bukiety, każdy z 2 czerwonymi i 3 białymi różyczkami.

Odpowiedź: 24 bukiety

Zadanie 15 · trudność 2/3

Autobus linii A odjeżdża z przystanku co 12 minut, a linii B co 20 minut. Oba odjechały razem o 6:00. O której godzinie ponownie odjadą razem? Podaj liczbę minut po 6:00.

Podpowiedź 1

Szukasz najmniejszej wspólnej wielokrotności 12 i 20.

Podpowiedź 2

$12=2^2\cdot 3$, $20=2^2\cdot 5$.

Rozwiązanie

NWW$(12,20)=2^2\cdot 3\cdot 5=60$.

Autobusy odjadą razem po 60 minutach.

Będzie to godzina 7:00.

Odpowiedź: 60 minut, czyli o 7:00

Zadanie 16 · trudność 2/3

Dla liczb $168$, $252$ i $420$ oblicz NWD. Następnie oblicz, ile wynosi NWW tych liczb, i podaj NWD.

Podpowiedź 1

Rozkłady: $168=2^3\cdot3\cdot7$, $252=2^2\cdot3^2\cdot7$.

Podpowiedź 2

Dla trzech liczb bierzesz czynniki wspólne wszystkim trzem liczbom.

Rozwiązanie

$168=2^3\cdot3\cdot7$, $252=2^2\cdot3^2\cdot7$, $420=2^2\cdot3\cdot5\cdot7$.

NWD $=2^2\cdot3\cdot7=84$.

NWW $=2^3\cdot3^2\cdot5\cdot7=2520$.

Odpowiedź: NWD = 84, NWW = 2520

Zadanie 17 · trudność 2/3

Uporządkuj rosnąco liczby: $\frac{3}{4}$, $0{,}7$, $\frac{7}{10}$, $0{,}75$, $\frac{4}{5}$. Podaj liczbę, która jest największa.

Podpowiedź 1

Zamień wszystkie liczby na ułamki dziesiętne.

Podpowiedź 2

$\frac34=0{,}75$, $\frac{4}{5}=0{,}8$.

Rozwiązanie

Zamieniamy: $\frac34=0{,}75$, $\frac7{10}=0{,}7$, $\frac45=0{,}8$.

Porządek rosnący: $0{,}7=\frac7{10}<\frac34=0{,}75<\frac45$, przy czym $0{,}7$ i $\frac7{10}$ są równe.

Największa jest liczba $\frac45$.

Odpowiedź: 4/5

Zadanie 18 · trudność 2/3

Dane są liczby: $a=\frac{5}{8}$, $b=0{,}6$, $c=\frac{13}{20}$, $d=0{,}(6)$. Uporządkuj je rosnąco. Którą liczbą jest druga w kolejności? Podaj jej wartość jako ułamek zwykły.

Podpowiedź 1

$0{,}(6)=\frac23$.

Podpowiedź 2

$\frac58=0{,}625$, $\frac{13}{20}=0{,}65$.

Rozwiązanie

$a=0{,}625$, $b=0{,}6$, $c=0{,}65$, $d=0{,}666\ldots$.

Kolejność rosnąco: $b<a<c<d$.

Druga jest liczba $a=\frac58$.

Odpowiedź: 5/8

Zadanie 19 · trudność 2/3

Oblicz wartość wyrażenia $\dfrac{2^5\cdot 2^7}{2^9}$.

Podpowiedź 1

Przy mnożeniu potęg o tej samej podstawie dodajemy wykładniki.

Podpowiedź 2

Przy dzieleniu odejmujemy wykładniki.

Rozwiązanie

Licznik: $2^5\cdot 2^7=2^{12}$.

Dzielimy: $2^{12}:2^9=2^3$.

$2^3=8$.

Odpowiedź: 8

Zadanie 20 · trudność 2/3

Oblicz wartość wyrażenia $\dfrac{9^3\cdot 27^2}{3^{10}}$.

Podpowiedź 1

Zapisz $9$ i $27$ jako potęgi liczby $3$.

Podpowiedź 2

Użyj wzoru $(a^m)^n=a^{mn}$.

Rozwiązanie

$9^3=(3^2)^3=3^6$ oraz $27^2=(3^3)^2=3^6$.

Licznik: $3^6\cdot3^6=3^{12}$.

Całość: $3^{12}:3^{10}=3^2=9$.

Odpowiedź: 9

Zadanie 21 · trudność 2/3

Odległość z Ziemi do Księżyca wynosi około $384\,000$ km. Zapisz tę odległość w notacji wykładniczej $a\cdot 10^n$, gdzie $1\le a<10$, w kilometrach.

Podpowiedź 1

Przesuń przecinek tak, aby przed nim była jedna cyfra różna od zera.

Podpowiedź 2

Policz, o ile miejsc przesunięto przecinek – to wykładnik potęgi 10.

Rozwiązanie

Liczba $384\,000=384\,000{,}0$. Przecinek przesuwamy o 5 miejsc w lewo, otrzymując 3,84.

Zatem $384\,000=3{,}84\cdot 10^{5}$.

Odpowiedź: $3{,}84\cdot 10^{5}$ km

Zadanie 22 · trudność 2/3

Średnica ziarnka pyłku wynosi $0{,}000042$ m. Zapisz ją w notacji wykładniczej $a\cdot 10^n$, gdzie $1\le a<10$.

Podpowiedź 1

Przesuń przecinek w prawo za pierwszą cyfrę różną od zera.

Podpowiedź 2

Przesunięcie w prawo oznacza ujemny wykładnik.

Rozwiązanie

Przecinek przesuwamy o 5 miejsc w prawo: 4,2.

Zatem $0{,}000042=4{,}2\cdot 10^{-5}$.

Odpowiedź: $4{,}2\cdot 10^{-5}$ m

Zadanie 23 · trudność 2/3

Które z liczb jest większa: $A=6{,}5\cdot 10^{-4}$ czy $B=0{,}00072$? Zapisz większą liczbę w notacji wykładniczej.

Podpowiedź 1

Zapisz obie liczby z tym samym wykładnikiem potęgi 10.

Podpowiedź 2

Porównaj mnożniki przy $10^{-4}$.

Rozwiązanie

$B=0{,}00072=7{,}2\cdot 10^{-4}$.

Ponieważ $7{,}2>6{,}5$ przy tej samej potędze, to $B>A$.

Odpowiedź: Większa jest B: $7{,}2\cdot 10^{-4}$

Zadanie 24 · trudność 2/3

Światło przebywa w ciągu sekundy około $3\cdot 10^{5}$ km. Ile kilometrów przebywa w ciągu doby (86 400 s ≈ $9\cdot 10^{4}$ s)? Podaj wynik przybliżony w notacji wykładniczej, w km.

Podpowiedź 1

Pomnóż $3\cdot 10^5$ przez $9\cdot 10^4$.

Podpowiedź 2

Pomnóż osobno mnożniki, a osobno potęgi 10: $10^5\cdot10^4=10^9$.

Rozwiązanie

$3\cdot 10^{5}\cdot 9\cdot 10^{4}=27\cdot 10^{9}$.

Aby mnożnik był w przedziale $[1,10)$: $27\cdot10^9=2{,}7\cdot 10^{10}$.

Odpowiedź: $2{,}7\cdot 10^{10}$ km

Zadanie 25 · trudność 3/3

Oblicz wartość wyrażenia $\sqrt{50}+\sqrt{18}-\sqrt{32}$.

Podpowiedź 1

Rozłóż liczby pod pierwiastkiem na iloczyn z kwadratem liczby naturalnej, np. $50=25\cdot 2$.

Podpowiedź 2

Zredukuj wyrazy podobne zawierające $\sqrt{2}$.

Rozwiązanie

$\sqrt{50}=5\sqrt{2}$, $\sqrt{18}=3\sqrt{2}$, $\sqrt{32}=4\sqrt{2}$.

Mamy $5\sqrt{2}+3\sqrt{2}-4\sqrt{2}=4\sqrt{2}$.

Odpowiedź: $4\sqrt{2}$

Zadanie 26 · trudność 3/3

Które z liczb jest większa: $a=3\sqrt{7}$ czy $b=2\sqrt{15}$? Wpisz większą liczbę (a lub b) jako odpowiedź.

Podpowiedź 1

Wprowadź liczby pod pierwiastek: $3\sqrt{7}=\sqrt{9\cdot 7}$.

Podpowiedź 2

Porównaj liczby podpierwiastkowe.

Rozwiązanie

$a=\sqrt{63}$, $b=\sqrt{4\cdot 15}=\sqrt{60}$.

Ponieważ $63>60$, więc $a>b$.

Odpowiedź: a

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.