Liczydłomatematyka · webp.pl

Figury na płaszczyźnie — klasa 8

W tym dziale poznasz zależności między kątami, zasady budowania trójkątów i słynne twierdzenie Pitagorasa. Zobaczysz też, jak liczyć w wielokątach foremnych i na płaszczyźnie ze współrzędnymi. Wszystko przyda się w zadaniach i w życiu, na przykład przy mierzeniu drabiny przy ścianie.

Kąty przyległe i wierzchołkowe

Kąty przyległe mają wspólne ramię, a drugie ramiona tworzą prostą. Ich suma to połowa obrotu:

$$\alpha + \beta = 180^\circ$$

Kąty wierzchołkowe powstają, gdy przecinają się dwie proste. Leżą naprzeciw siebie i są równe:

$$\alpha = \gamma$$

Uzasadnienie: kąt $\alpha$ i kąt $\beta$ są przyległe, więc $\alpha = 180^\circ-\beta$. Kąt $\gamma$ też jest przyległy do $\beta$, więc $\gamma = 180^\circ-\beta$. Zatem $\alpha=\gamma$.

Kąty przy prostych równoległych

Gdy sieczna przecina dwie proste równoległe, powstają pary kątów:

- odpowiadające – leżą w tych samych miejscach przy obu prostych; są równe, - naprzemianległe – leżą po przeciwnych stronach siecznej, między prostymi; są równe.

Uwaga: ta równość działa tylko wtedy, gdy proste są równoległe. Nie wolno zakładać tego „na oko” z rysunku.

Suma kątów trójkąta i czworokąta

W każdym trójkącie:

$$\alpha + \beta + \gamma = 180^\circ$$

Uzasadnienie: przez wierzchołek poprowadź prostą równoległą do przeciwległego boku. Powstałe kąty naprzemianległe są równe kątom trójkąta, a razem z trzecim kątem tworzą kąt półpełny, czyli $180^\circ$.

Czworokąt dzielimy przekątną na dwa trójkąty, więc suma jego kątów to $2\cdot180^\circ=360^\circ$.

Nierówność trójkąta i przystawanie

Z odcinków $a,b,c$ zbudujesz trójkąt, gdy każdy bok jest krótszy niż suma dwóch pozostałych:

$$a+b>c,\ a+c>b,\ b+c>a$$

Sprawdź wystarczy dla najdłuższego boku. Jeśli znasz dwa boki $a,b$, trzeci $x$ spełnia:

$$|a-b|<x<a+b$$

Znak jest ostry: gdy $a+b=c$, odcinki leżą na jednej prostej i trójkąta nie ma.

Trójkąty przystające mają takie same kształt i rozmiar. Cechy:

- bbb – trzy pary równych boków, - bkb – dwa boki i kąt między nimi, - kbk – bok i dwa kąty do niego przyległe.

Wierzchołki zapisuj w odpowiedniej kolejności: $ABC\equiv KLM$ oznacza, że $A\to K$, $B\to L$, $C\to M$.

Twierdzenie Pitagorasa

W trójkącie prostokątnym z przyprostokątnymi $a,b$ i przeciwprostokątną $c$:

$$a^2+b^2=c^2$$

Przeciwprostokątna leży naprzeciw kąta prostego i jest najdłuższym bokiem. Działa też odwrotnie: jeśli $a^2+b^2=c^2$, trójkąt jest prostokątny.

Ważne wzory z niego wynikające:

$$d=a\sqrt{2}\quad\text{(przekątna kwadratu o boku }a)$$

$$h=\frac{a\sqrt{3}}{2}\quad\text{(wysokość trójkąta równobocznego)}$$

Wielokąty foremne

Wielokąt foremny ma równe boki i równe kąty. Dla $n$ boków:

$$\alpha = \frac{(n-2)\cdot180^\circ}{n}$$

Liczba przekątnych:

$$d=\frac{n(n-3)}{2}$$

Przykład: sześciokąt ($n=6$) ma kąt $\frac{4\cdot180^\circ}{6}=120^\circ$ i $\frac{6\cdot3}{2}=9$ przekątnych.

Układ współrzędnych

Dla punktów $A=(x_1,y_1)$ i $B=(x_2,y_2)$ długość odcinka (to Pitagoras na siatce):

$$AB=\sqrt{(x_2-x_1)^2+(y_2-y_1)^2}$$

Środek odcinka:

$$S=\left(\frac{x_1+x_2}{2},\frac{y_1+y_2}{2}\right)$$

Przykłady rozwiązane

1. Kąty. Proste $k\parallel l$ przecina sieczna. Jeden kąt ma $(2x+10)^\circ$, kąt naprzemianległy ma $(3x-20)^\circ$. Z równości: $2x+10=3x-20$, więc $x=30$. Kąt: $2\cdot30+10=70^\circ$. Odpowiedź to 70°, nie $x$.

2. Trójkąt. Czy z odcinków 5, 9, 14 zbudujesz trójkąt? Najdłuższy to 14, a $5+9=14$, nie więcej. Nie zbudujesz. A dla 6, 9, 14? $6+9=15>14$, więc tak.

3. Pitagoras. Drabina o długości 6,5 m stoi 2,5 m od ściany. Wysokość $h$: $h^2+2{,}5^2=6{,}5^2$, więc $h^2=42{,}25-6{,}25=36$, $h=6$ m.

4. Współrzędne. $A=(-1,2)$, $B=(5,10)$. $AB=\sqrt{6^2+8^2}=\sqrt{100}=10$. Środek: $S=(2,6)$.

Typowe błędy

- Zakładanie równości kątów z rysunku lub użycie kątów naprzemianległych bez równoległości prostych. - Mylenie kątów wierzchołkowych (równe) z przyległymi (suma $180^\circ$). - Zakończenie na wartości $x$ zamiast na mierze kąta. - Zapis $\ge$ zamiast $>$ w nierówności trójkąta. - W cesze bkb: kąt musi leżeć między danymi bokami. - Wskazanie jako przeciwprostokątnej boku, który nie leży naprzeciw kąta prostego. - Zaokrąglanie w trakcie obliczeń; zaokrąglaj dopiero na końcu. - Mylenie przekątnej kwadratu $a\sqrt2$ z jego bokiem.

Podsumowanie

Kąty przyległe dają $180^\circ$, wierzchołkowe są równe. Przy prostych równoległych równe są kąty odpowiadające i naprzemianległe. Trójkąt ma sumę kątów $180^\circ$, czworokąt $360^\circ$. Trójkąt istnieje, gdy najdłuższy bok jest krótszy od sumy pozostałych. Pitagoras łączy boki trójkąta prostokątnego, a jego odmiana działa też w układzie współrzędnych. Zawsze sprawdź, czego pyta zadanie, i podaj właściwą odpowiedź.

Zadania (16)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Na rysunku proste $k$ i $l$ są równoległe i przecięte trzecią prostą. Kąt $\alpha$ ma miarę $65^\circ$. Kąt $\beta$ jest kątem odpowiadającym do kąta $\alpha$. Oblicz miarę kąta $\beta$.

Podpowiedź 1

Kąty odpowiadające przy prostych równoległych mają równe miary.

Podpowiedź 2

Kąt β leży w tym samym położeniu względem drugiej prostej co α względem pierwszej.

Rozwiązanie

Proste k i l są równoległe, więc kąty odpowiadające są równe.

Zatem β = α = 65°.

Odpowiedź: 65°

Zadanie 2 · trudność 1/3

W trójkącie $ABC$ kąt $A$ ma miarę $48^\circ$, a kąt $B$ jest o $20^\circ$ większy od kąta $A$. Oblicz miarę kąta $C$.

Podpowiedź 1

Suma kątów w trójkącie wynosi 180°.

Podpowiedź 2

Kąt B = 48° + 20° = 68°.

Rozwiązanie

Kąt B = 48° + 20° = 68°.

Kąt C = 180° − 48° − 68° = 64°.

Odpowiedź: 64°

Zadanie 3 · trudność 1/3

W trapezie $ABCD$ podstawy $AB$ i $CD$ są równoległe. Kąt $A$ ma miarę $72^\circ$, a kąt $C$ ma miarę $115^\circ$. Oblicz sumę miar kątów $B$ i $D$.

Podpowiedź 1

Kąty przy tym samym ramieniu trapezu sumują się do 180°.

Podpowiedź 2

Suma kątów czworokąta to 360°.

Rozwiązanie

Suma kątów czworokąta wynosi 360°.

B + D = 360° − 72° − 115° = 173°.

Sprawdzenie: D = 108°, B = 65°, suma 173°.

Odpowiedź: 173°

Zadanie 4 · trudność 1/3

W trójkącie równoramiennym $ABC$ ramiona $AC$ i $BC$ są równe, a kąt przy wierzchołku $C$ ma miarę $50^\circ$. Na przedłużeniu podstawy $AB$ za punkt $B$ wybrano punkt $D$. Oblicz miarę kąta zewnętrznego $CBD$.

Podpowiedź 1

Kąty przy podstawie trójkąta równoramiennego są równe.

Podpowiedź 2

Kąt zewnętrzny jest dopełnieniem kąta ABC do 180°.

Rozwiązanie

Kąty przy podstawie: (180° − 50°) : 2 = 65°.

Kąt CBD = 180° − 65° = 115°.

Odpowiedź: 115°

Zadanie 5 · trudność 2/3

Czy z patyków o długościach 12 cm, 5 cm i 18 cm można zbudować trójkąt? Odpowiedz TAK lub NIE.

Podpowiedź 1

Porównaj sumę dwóch krótszych boków z najdłuższym.

Podpowiedź 2

5 + 12 = ?

Rozwiązanie

Najdłuższy patyk ma 18 cm.

Suma dwóch pozostałych: 5 + 12 = 17.

Ponieważ 17 < 18, trójkąta nie da się zbudować.

Odpowiedź: NIE

Zadanie 6 · trudność 2/3

Dwa boki trójkąta mają długości 8 cm i 13 cm. Ile całkowitych wartości (w cm) może przyjąć długość trzeciego boku?

Podpowiedź 1

Trzeci bok x spełnia: 13 − 8 < x < 13 + 8.

Podpowiedź 2

Policz liczby całkowite z przedziału od 6 do 20 bez końców.

Rozwiązanie

Z nierówności trójkąta: 13 − 8 < x < 13 + 8, czyli 5 < x < 21.

Całkowite wartości x to 6, 7, ..., 20.

Jest ich 20 − 6 + 1 = 15.

Odpowiedź: 15

Zadanie 7 · trudność 2/3

Boki trójkąta mają długości 6 cm, 10 cm i $x$ cm, gdzie $x$ jest liczbą całkowitą. Jaki jest największy możliwy obwód tego trójkąta?

Podpowiedź 1

Zapisz nierówność: 10 − 6 < x < 10 + 6.

Podpowiedź 2

Weź największe całkowite x.

Rozwiązanie

Z nierówności trójkąta: 4 < x < 16.

Największa całkowita wartość to x = 15.

Obwód: 6 + 10 + 15 = 31 cm.

Odpowiedź: 31 cm

Zadanie 8 · trudność 2/3

Drabina o długości 6,5 m oparta jest o pionową ścianę domu. Dolny koniec drabiny stoi na poziomej ziemi w odległości 2,5 m od ściany. Na jakiej wysokości (w metrach) drabina dotyka ściany?

Podpowiedź 1

Ściana, ziemia i drabina tworzą trójkąt prostokątny, w którym drabina jest przeciwprostokątną.

Podpowiedź 2

Oblicz $h^2 = 6{,}5^2 - 2{,}5^2$.

Rozwiązanie

Drabina jest przeciwprostokątną o długości 6,5 m, jedna przyprostokątna ma 2,5 m.

$h^2 = 6{,}5^2 - 2{,}5^2 = 42{,}25 - 6{,}25 = 36$.

Zatem $h = 6$ m.

Odpowiedź: 6 m

Zadanie 9 · trudność 2/3

Boisko ma kształt prostokąta o wymiarach 24 m na 32 m. Oblicz długość przekątnej boiska.

Podpowiedź 1

Przekątna dzieli prostokąt na dwa trójkąty prostokątne.

Podpowiedź 2

Zauważ, że 24 i 32 to wielokrotności liczb 3 i 4 (razy 8).

Rozwiązanie

$d^2 = 24^2 + 32^2 = 576 + 1024 = 1600$.

$d = 40$ m.

Odpowiedź: 40 m

Zadanie 10 · trudność 2/3

Trapez równoramienny ma podstawy długości 20 cm i 10 cm oraz ramiona długości 13 cm. Oblicz wysokość tego trapezu.

Podpowiedź 1

Poprowadź wysokości z końców krótszej podstawy.

Podpowiedź 2

Odcinek podstawy odcięty przez wysokość ma długość $(20-10):2$.

Rozwiązanie

Wysokości odcinają od dłuższej podstawy dwa odcinki po $(20-10):2 = 5$ cm.

$h^2 = 13^2 - 5^2 = 169 - 25 = 144$.

$h = 12$ cm.

Odpowiedź: 12 cm

Zadanie 11 · trudność 2/3

Kąt wewnętrzny pewnego wielokąta foremnego ma miarę $140°$. Ile boków ma ten wielokąt? Oblicz też jego obwód, jeśli bok ma długość 5 cm.

Podpowiedź 1

Kąt zewnętrzny to $180°-140°$.

Podpowiedź 2

Suma kątów zewnętrznych wielokąta wynosi $360°$.

Rozwiązanie

Kąt zewnętrzny: $180°-140°=40°$.

Liczba boków: $360°:40°=9$.

Obwód: $9\cdot5=45$ cm.

Odpowiedź: 9 boków, obwód 45 cm

Zadanie 12 · trudność 2/3

Dany jest ośmiokąt foremny. Oblicz miarę kąta wewnętrznego oraz liczbę wszystkich jego przekątnych. Podaj liczbę przekątnych.

Podpowiedź 1

Liczba przekątnych n-kąta: $\frac{n(n-3)}{2}$.

Podpowiedź 2

Kąt wewnętrzny: $\frac{(n-2)\cdot180°}{n}$.

Rozwiązanie

Kąt: $\frac{6\cdot180°}{8}=135°$.

Przekątne: $\frac{8\cdot5}{2}=20$.

Odpowiedź: Kąt 135°, przekątnych jest 20

Zadanie 13 · trudność 3/3

Na rysunku punkt $S$ jest środkiem odcinków $AC$ i $BD$ (odcinki przecinają się w punkcie $S$). Ustal, czy trójkąty $ABS$ i $CDS$ są przystające. Jeśli tak, podaj cechę przystawania (wpisz nazwę: BKB, BBB lub KBK). Jeżeli trójkąty nie są przystające, wpisz NIE.

Podpowiedź 1

Porównaj boki $AS$ i $CS$ oraz $BS$ i $DS$.

Podpowiedź 2

Kąty $ASB$ i $CSD$ są wierzchołkowe.

Rozwiązanie

Z założenia $AS=CS$ oraz $BS=DS$.

Kąty $ASB$ i $CSD$ są wierzchołkowe, więc mają równe miary.

Dwa boki i kąt między nimi są równe, więc trójkąty są przystające (cecha BKB).

Odpowiedź: BKB

Zadanie 14 · trudność 3/3

W czworokącie $ABCD$ mamy $AB=CD=5$ oraz $AD=BC=7$. Przekątna $AC$ dzieli go na trójkąty $ABC$ i $CDA$. Jaką cechą przystawania uzasadnisz, że $\triangle ABC\cong\triangle CDA$? (BKB, BBB lub KBK)

Podpowiedź 1

Zauważ, że $AC$ jest wspólnym bokiem obu trójkątów.

Podpowiedź 2

Policz pary równych boków.

Rozwiązanie

$AB=CD=5$ oraz $BC=DA=7$ z założenia.

Bok $AC$ jest wspólny dla obu trójkątów.

Wszystkie trzy pary boków są równe, więc trójkąty są przystające z cechy BBB.

Odpowiedź: BBB

Zadanie 15 · trudność 3/3

Trójkąt $ABC$ jest równoramienny, $AC=BC$. Punkt $M$ leży na podstawie $AB$ tak, że $CM$ jest dwusieczną kąta $ACB$. Wykaż, że $AM=BM$. Podaj cechę przystawania użytą do trójkątów $ACM$ i $BCM$ (BKB, BBB lub KBK).

Podpowiedź 1

Wskaż wspólny bok trójkątów $ACM$ i $BCM$.

Podpowiedź 2

Dwusieczna daje równe kąty przy $C$.

Rozwiązanie

$AC=BC$ z założenia, $CM$ jest wspólnym bokiem.

Kąty $ACM$ i $BCM$ są równe, bo $CM$ jest dwusieczną; leżą między równymi bokami.

Trójkąty są przystające (BKB), więc odpowiednie boki $AM=BM$.

Odpowiedź: BKB

Zadanie 16 · trudność 3/3

Proste $AB$ i $CD$ są równoległe, a odcinki $AD$ i $BC$ przecinają się w punkcie $S$. Dodatkowo $AB=CD$. Trójkąty $ABS$ i $DCS$ mają równe kąty $BAS$ i $CDS$ (naprzemianległe) oraz $ABS$ i $DCS$ (naprzemianległe). Jaką cechą uzasadnisz ich przystawanie? (BKB, BBB lub KBK)

Podpowiedź 1

Sprawdź, czy bok $AB=CD$ leży między równymi kątami.

Podpowiedź 2

Kąty naprzemianległe przy równoległych są równe.

Rozwiązanie

Kąty $BAS=CDS$ i $ABS=DCS$ są naprzemianległe przy $AB\parallel CD$.

Bok $AB$ leży między kątami przy $A$ i $B$, a bok $DC$ między kątami przy $D$ i $C$, i $AB=CD$.

Zatem trójkąty są przystające z cechy KBK.

Odpowiedź: KBK

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.