Liczydłomatematyka · webp.pl

Układ współrzędnych — klasa 7

Układ współrzędnych to mapa, na której każdy punkt ma swój adres w postaci dwóch liczb. Dzięki niemu policzysz długości odcinków i pola figur bez linijki. Wystarczą odejmowanie, dodawanie i znane wzory na pola.

Układ współrzędnych i ćwiartki

Układ współrzędnych tworzą dwie prostopadłe osie liczbowe: pozioma oś x i pionowa oś y. Przecinają się w punkcie $O=(0,0)$, zwanym początkiem układu. Na obu osiach jednostka ma tę samą długość.

Punkt zapisujemy jako $(x, y)$. Zawsze najpierw x, potem y: najpierw idziesz w bok, potem w górę lub w dół.

Osie dzielą płaszczyznę na cztery ćwiartki, numerowane przeciwnie do ruchu wskazówek zegara:

- I ćwiartka: $x>0,\ y>0$ - II ćwiartka: $x<0,\ y>0$ - III ćwiartka: $x<0,\ y<0$ - IV ćwiartka: $x>0,\ y<0$

Punkty leżące na osiach, np. $(3,0)$ czy $(0,-2)$, nie należą do żadnej ćwiartki.

Odczytywanie i zaznaczanie punktów

Na rysunku zaznaczono punkty $A$, $B$, $C$.

Krok 1. Dla $A$: od początku układu idziemy 3 w prawo i 2 w górę, więc $A=(3,2)$.

Krok 2. Dla $B$: 2 w lewo i 1 w górę, więc $B=(-2,1)$.

Krok 3. Dla $C$: 4 w lewo i 3 w dół, więc $C=(-4,-3)$.

Znaki mówią o ćwiartkach: $A$ leży w I, $B$ w II, $C$ w III.

Chcesz zaznaczyć $D=(2,-3)$? Idź 2 w prawo, 3 w dół. To IV ćwiartka.

Długość odcinka równoległego do osi

Jeśli odcinek $AB$ jest poziomy (oba punkty mają to samo $y$), to

$$|AB|=|x_2-x_1|.$$

Jeśli jest pionowy (to samo $x$), to

$$|AB|=|y_2-y_1|.$$

Dlaczego tak? Długość to odległość między dwiema liczbami na osi. Wartość bezwzględna sprawia, że kolejność odejmowania nie ma znaczenia: wynik nie wyjdzie ujemny.

Przykład: $A=(-3,2)$, $B=(4,2)$. Mają to samo $y$, więc $|AB|=|4-(-3)|=7$.

Środek odcinka

Środek odcinka o końcach $A=(x_1,y_1)$ i $B=(x_2,y_2)$ to punkt

$$S=\left(\frac{x_1+x_2}{2},\ \frac{y_1+y_2}{2}\right).$$

To po prostu średnia osobno z współrzędnych $x$ i z $y$.

Przykład: $A=(-2,5)$, $B=(6,1)$. Wtedy $S=\left(\frac{-2+6}{2},\frac{5+1}{2}\right)=(2,3)$.

Gdy znasz środek $S$ i jeden koniec $A$, szukany koniec $B$ znajdziesz z równań, np. $\frac{x_A+x_B}{2}=x_S$.

Pola figur

Przydadzą się znane wzory:

$$P_{\text{prostokąta}}=a\cdot b,\qquad P_{\text{trójkąta}}=\frac12 ah,\qquad P_{\text{trapezu}}=\frac{(a+b)\cdot h}{2}.$$

W układzie współrzędnych wygodnie wybierać podstawę równoległą do osi. Jej długość policzysz odejmowaniem współrzędnych, a wysokość to odległość trzeciego wierzchołka od prostej zawierającej podstawę, też liczona odejmowaniem.

Pola podajemy w jednostkach kwadratowych (np. $\text{j}^2$, jeśli jednostka osi to 1 j).

Pole trójkąta

Dany jest trójkąt $A=(-1,1)$, $B=(5,1)$, $C=(2,5)$.

Krok 1. $A$ i $B$ mają to samo $y=1$, więc podstawa jest pozioma: $|AB|=|5-(-1)|=6$.

Krok 2. Wysokość to odległość $C$ od prostej $y=1$: $h=5-1=4$. Zwróć uwagę: to nie jest bok $AC$ ani $BC$, bo są ukośne.

Krok 3. $P=\frac12\cdot6\cdot4=12$.

Odpowiedź: pole wynosi $12\ \text{j}^2$.

Metoda dopełniania prostokątem

Gdy żaden bok nie jest równoległy do osi, otocz figurę prostokątem o bokach równoległych do osi i odejmij pola „obcych” kawałków.

Czworokąt: $A=(0,0)$, $B=(6,1)$, $C=(4,5)$, $D=(1,3)$.

Krok 1. Prostokąt otaczający: $0\le x\le6$, $0\le y\le5$. Pole: $6\cdot5=30$.

Krok 2. Odcinamy cztery trójkąty prostokątne w rogach:

- przy $A$ i $D$ (lewy bok): trójkąt o wierzchołkach $(0,0),(0,3),(1,3)$ ma pole $\frac12\cdot3\cdot1=1{,}5$, - górny lewy: $(0,3),(0,5),(4,5),(1,3)$ to trapez o podstawach 1 i 4... prościej: trójkąt $(0,3),(0,5),(1,3)$ z polem $\frac12\cdot2\cdot1=1$ oraz trójkąt $(1,3),(0,5)$...

Tu łatwiej podzielić figurę inaczej, więc wybierzmy punkty kratowe tak, by rogi były czyste. Podstaw $D=(0,3)$.

Krok 3 (nowe dane). $A=(0,0)$, $B=(6,1)$, $C=(4,5)$, $D=(0,3)$. Prostokąt $6\times5$ ma pole 30.

Trójkąty do odcięcia:

- dół: $(0,0),(6,0),(6,1)$: $\frac12\cdot6\cdot1=3$, - prawy: $(6,1),(6,5),(4,5)$: $\frac12\cdot4\cdot2=4$, - góra: $(4,5),(0,5),(0,3)$: $\frac12\cdot4\cdot2=4$.

Krok 4. $P=30-3-4-4=19$.

Odpowiedź: $19\ \text{j}^2$.

Przesunięcie i odbicie

Przesunięcie o wektor $[p,q]$ zmienia punkt $(x,y)$ na $(x+p,\ y+q)$.

Przykład: $A=(2,-1)$ przesuwamy o $[-3,4]$. Wychodzi $A'=(2-3,\,-1+4)=(-1,3)$. Figurę przesuwasz, przesuwając każdy wierzchołek.

Odbicie względem osi x zmienia znak $y$: $(x,y)\to(x,-y)$.

Odbicie względem osi y zmienia znak $x$: $(x,y)\to(-x,y)$.

Przykład: $P=(3,-2)$. Względem osi x: $(3,2)$. Względem osi y: $(-3,-2)$.

Typowe błędy

- Zamiana kolejności współrzędnych: $(2,5)$ to nie $(5,2)$. Najpierw x. - Odejmowanie bez wartości bezwzględnej: $2-7=-5$, ale długość to $5$. Odejmij większą od mniejszej lub weź moduł. - Ukośny bok jako wysokość: wysokość jest prostopadła do podstawy, czyli przy poziomej podstawie to różnica współrzędnych $y$. - Punkty na osiach nie leżą w żadnej ćwiartce. - Różne skale: licz kratki i jednostki na osiach uważnie, zanim wpiszesz liczby. - W środku odcinka pamiętaj o dzieleniu przez 2 obu sum.

Podsumowanie

- Punkt to $(x,y)$, najpierw poziomo, potem pionowo. - Długość odcinka poziomego: $|x_2-x_1|$, pionowego: $|y_2-y_1|$. - Środek: średnie współrzędnych. - Pole trójkąta: wybierz podstawę równoległą do osi i policz wysokość odejmowaniem. - Figurę ukośną otocz prostokątem i odejmij trójkąty. - Przesunięcie dodaje liczby do współrzędnych, odbicie zmienia znak jednej z nich.

Zadania (22)

Zadanie 1 · trudność 1/3

W układzie współrzędnych dane są punkty $A=(1,2)$ i $B=(6,2)$. Oblicz długość odcinka $AB$.

Podpowiedź 1

Punkty mają równe drugie współrzędne, więc odcinek jest równoległy do osi $OX$.

Podpowiedź 2

Odejmij pierwsze współrzędne: większą od mniejszej.

Rozwiązanie

Obie współrzędne $y$ są równe 2, więc odcinek $AB$ jest poziomy.

Długość to $|6-1|=5$.

Odpowiedź: 5

Zadanie 2 · trudność 1/3

W układzie współrzędnych dane są punkty $C=(-3,4)$ i $D=(-3,-2)$. Oblicz długość odcinka $CD$.

Podpowiedź 1

Punkty mają równe pierwsze współrzędne, więc odcinek jest pionowy.

Podpowiedź 2

Odległość liczb $4$ i $-2$ na osi to $4-(-2)$.

Rozwiązanie

Obie współrzędne $x$ są równe $-3$, odcinek jest równoległy do osi $OY$.

Długość to $|4-(-2)|=6$.

Odpowiedź: 6

Zadanie 3 · trudność 1/3

Punkty $K=(-5,-1)$ i $L=(4,-1)$ są końcami odcinka. Oblicz jego długość, a następnie podaj, ile wynosi obwód kwadratu o boku $KL$.

Podpowiedź 1

Współrzędne $y$ są równe, więc odcinek jest poziomy.

Podpowiedź 2

Obwód kwadratu to $4$ razy bok.

Rozwiązanie

Długość: $|4-(-5)|=9$.

Obwód kwadratu: $4\cdot 9=36$.

Odpowiedź: KL = 9, obwód = 36

Zadanie 4 · trudność 1/3

Odcinek $MN$ jest równoległy do osi $OY$. Punkt $M=(2,-4)$, a punkt $N$ leży powyżej $M$ w odległości 7. Podaj współrzędne punktu $N$ i oblicz pole prostokąta o bokach $MN$ oraz $MP$, gdzie $P=(-1,-4)$.

Podpowiedź 1

Punkt $N$ ma tę samą współrzędną $x$ co $M$; dodaj 7 do $y$.

Podpowiedź 2

Długość $MP=|2-(-1)|$.

Rozwiązanie

$N=(2,-4+7)=(2,3)$.

$MP=|2-(-1)|=3$, $MN=7$.

Pole: $3\cdot 7=21$.

Odpowiedź: N=(2,3), pole = 21

Zadanie 5 · trudność 2/3

W układzie współrzędnych dane są punkty $A=(1,2)$, $B=(7,2)$ i $C=(4,6)$. Oblicz pole trójkąta $ABC$.

Podpowiedź 1

Bok AB leży na prostej y=2, więc jest równoległy do osi OX.

Podpowiedź 2

Wysokość to odległość punktu C od prostej y=2.

Rozwiązanie

Długość podstawy: $|AB|=7-1=6$.

Wysokość: $6-2=4$.

Pole: $P=\frac{1}{2}\cdot 6\cdot 4=12$.

Odpowiedź: 12

Zadanie 6 · trudność 2/3

Trójkąt $KLM$ ma wierzchołki $K=(2,-2)$, $L=(2,4)$ i $M=(9,1)$. Oblicz jego pole.

Podpowiedź 1

Bok KL leży na prostej x=2, jest równoległy do osi OY.

Podpowiedź 2

Wysokość to odległość punktu M od prostej x=2.

Rozwiązanie

Podstawa: $|KL|=4-(-2)=6$.

Wysokość: $9-2=7$.

Pole: $P=\frac{1}{2}\cdot 6\cdot 7=21$.

Odpowiedź: 21

Zadanie 7 · trudność 2/3

Punkty $A=(-4,3)$ i $B=(6,3)$ są wierzchołkami trójkąta $ABC$, a wierzchołek $C$ leży poniżej prostej $AB$ w odległości 5 od niej i ma pierwszą współrzędną równą $-1$. Podaj współrzędne punktu $C$ i oblicz pole trójkąta.

Podpowiedź 1

Druga współrzędna C to 3-5.

Podpowiedź 2

Podstawa AB ma długość 10.

Rozwiązanie

Punkt C: $(-1,\,3-5)=(-1,-2)$.

Podstawa: $|AB|=6-(-4)=10$, wysokość 5.

Pole: $P=\frac{1}{2}\cdot 10\cdot 5=25$.

Odpowiedź: C=(-1,-2), P=25

Zadanie 8 · trudność 2/3

Punkty $A=(2,\,3)$ i $B=(8,\,7)$ są końcami odcinka $AB$. Oblicz współrzędne środka tego odcinka.

Podpowiedź 1

Środek odcinka ma współrzędne równe średnim arytmetycznym współrzędnych końców.

Podpowiedź 2

Oblicz osobno $\frac{2+8}{2}$ oraz $\frac{3+7}{2}$.

Rozwiązanie

Współrzędna $x$ środka: $\frac{2+8}{2}=5$.

Współrzędna $y$ środka: $\frac{3+7}{2}=5$.

Środek odcinka to $S=(5,5)$.

Odpowiedź: S=(5, 5)

Zadanie 9 · trudność 2/3

Punkty $K=(-4,\,6)$ i $L=(2,\,-2)$ są końcami odcinka $KL$. Wyznacz współrzędne środka odcinka $KL$.

Podpowiedź 1

Dodaj osobno odpowiednie współrzędne i podziel przez 2.

Podpowiedź 2

Uważaj na znaki liczb ujemnych.

Rozwiązanie

$x=\frac{-4+2}{2}=\frac{-2}{2}=-1$.

$y=\frac{6+(-2)}{2}=\frac{4}{2}=2$.

Środek: $S=(-1,2)$.

Odpowiedź: S=(-1, 2)

Zadanie 10 · trudność 2/3

Punkt $S=(3,\,-1)$ jest środkiem odcinka $AB$, gdzie $A=(-2,\,4)$. Wyznacz współrzędne punktu $B$.

Podpowiedź 1

Jeśli $B=(x,y)$, to $\frac{-2+x}{2}=3$ oraz $\frac{4+y}{2}=-1$.

Podpowiedź 2

Rozwiąż oba równania osobno.

Rozwiązanie

Z pierwszego równania: $-2+x=6$, więc $x=8$.

Z drugiego: $4+y=-2$, więc $y=-6$.

Zatem $B=(8,-6)$.

Odpowiedź: B=(8, -6)

Zadanie 11 · trudność 2/3

Punkty $A=(1,\,2)$ i $C=(7,\,6)$ są przeciwległymi wierzchołkami równoległoboku $ABCD$. Środek przekątnej $BD$ jest tym samym punktem co środek przekątnej $AC$. Wierzchołek $B=(6,\,1)$. Wyznacz współrzędne wierzchołka $D$.

Podpowiedź 1

Przekątne równoległoboku przecinają się w ich wspólnym środku. Najpierw oblicz środek $AC$.

Podpowiedź 2

Ten punkt jest też środkiem odcinka $BD$.

Rozwiązanie

Środek $AC$: $S=\left(\frac{1+7}{2},\frac{2+6}{2}\right)=(4,4)$.

Dla $D=(x,y)$: $\frac{6+x}{2}=4$, więc $x=2$; $\frac{1+y}{2}=4$, więc $y=7$.

Zatem $D=(2,7)$.

Odpowiedź: D=(2, 7)

Zadanie 12 · trudność 2/3

Punkt $A=(2,\,3)$ przesunięto o wektor $\vec{v}=[4,\,-5]$. Podaj współrzędne punktu $A'$ po przesunięciu. W odpowiedzi podaj sumę jego współrzędnych.

Podpowiedź 1

Do pierwszej współrzędnej dodaj 4, do drugiej dodaj −5.

Podpowiedź 2

Dodaj do siebie obie nowe współrzędne.

Rozwiązanie

Pierwsza współrzędna: $2+4=6$.

Druga współrzędna: $3+(-5)=-2$, więc $A'=(6,-2)$.

Suma współrzędnych: $6+(-2)=4$.

Odpowiedź: A'=(6, -2), suma współrzędnych równa 4

Zadanie 13 · trudność 2/3

Trójkąt ma wierzchołki $A=(-3,\,1)$, $B=(1,\,1)$, $C=(1,\,4)$. Przesunięto go o wektor $[5,\,-2]$. Podaj współrzędne punktu $C'$ oraz długość boku $A'B'$. W odpowiedzi podaj długość $A'B'$.

Podpowiedź 1

Przesunięcie nie zmienia długości odcinków.

Podpowiedź 2

Oblicz długość $AB$, bo punkty mają równe drugie współrzędne.

Rozwiązanie

$C'=(1+5,\,4-2)=(6,\,2)$.

Mamy $A'=(2,-1)$ i $B'=(6,-1)$.

Odcinek $A'B'$ jest poziomy: $|A'B'|=6-2=4$.

Odpowiedź: C'=(6, 2), |A'B'|=4

Zadanie 14 · trudność 2/3

Punkt $P=(-4,\,6)$ po przesunięciu o pewien wektor przeszedł na punkt $P'=(3,\,2)$. Wyznacz ten wektor, a następnie podaj, w jaki punkt przejdzie punkt $Q=(0,\,0)$ przy tym samym przesunięciu. W odpowiedzi podaj sumę współrzędnych punktu $Q'$.

Podpowiedź 1

Współrzędne wektora to różnice: współrzędne $P'$ minus współrzędne $P$.

Podpowiedź 2

Punkt $(0,0)$ przechodzi na punkt o współrzędnych równych współrzędnym wektora.

Rozwiązanie

Pierwsza współrzędna wektora: $3-(-4)=7$.

Druga: $2-6=-4$, więc wektor to $[7,-4]$.

$Q'=(0+7,\,0-4)=(7,-4)$, suma współrzędnych: $3$.

Odpowiedź: wektor [7, -4], Q'=(7, -4), suma równa 3

Zadanie 15 · trudność 2/3

Prostokąt $ABCD$ ma wierzchołki $A=(1,\,2)$, $B=(7,\,2)$, $C=(7,\,6)$, $D=(1,\,6)$. Przesunięto go o wektor $[-3,\,-4]$. Podaj współrzędne punktu $C'$ oraz pole przesuniętego prostokąta. W odpowiedzi podaj pole.

Podpowiedź 1

Przesunięcie zachowuje kształt i pole figury.

Podpowiedź 2

Boki prostokąta mają długości $7-1$ i $6-2$.

Rozwiązanie

$C'=(7-3,\,6-4)=(4,\,2)$.

Boki: $6$ i $4$.

Pole: $6\cdot4=24$, takie samo jak przed przesunięciem.

Odpowiedź: C'=(4, 2), pole 24

Zadanie 16 · trudność 2/3

Punkt $A=(3,\,5)$ odbito symetrycznie względem osi $Ox$. Podaj współrzędne obrazu $A'$.

Podpowiedź 1

Przy odbiciu względem osi Ox punkt zachowuje odciętą (x).

Podpowiedź 2

Rzędna (y) zmienia znak.

Rozwiązanie

Odbicie względem osi $Ox$ zmienia znak współrzędnej $y$.

Zatem $A'=(3,\,-5)$.

Odpowiedź: A'=(3, -5)

Zadanie 17 · trudność 2/3

Punkt $B=(-4,\,-2)$ odbito symetrycznie względem osi $Oy$. Podaj współrzędne obrazu $B'$ oraz oblicz długość odcinka $BB'$.

Podpowiedź 1

Odbicie względem osi Oy zmienia znak odciętej (x).

Podpowiedź 2

Odcinek BB' jest poziomy, więc jego długość to różnica odciętych.

Rozwiązanie

Odbicie względem osi $Oy$ zmienia znak $x$, więc $B'=(4,\,-2)$.

Punkty mają tę samą rzędną, więc $|BB'|=|4-(-4)|=8$.

Odpowiedź: B'=(4, -2), |BB'|=8

Zadanie 18 · trudność 2/3

Trójkąt $ABC$ ma wierzchołki $A=(1,\,2)$, $B=(5,\,2)$, $C=(5,\,5)$. Odbito go symetrycznie względem osi $Ox$ i otrzymano trójkąt $A'B'C'$. Podaj współrzędne $C'$ oraz oblicz odległość punktów $C$ i $C'$.

Podpowiedź 1

Odbicie względem osi Ox zmienia znak współrzędnej y.

Podpowiedź 2

Punkty C i C' mają tę samą odciętą, więc odległość to różnica rzędnych.

Rozwiązanie

Odbicie względem $Ox$: $(x,y)\to(x,-y)$, więc $C'=(5,\,-5)$.

Odcinek $CC'$ jest pionowy: $|CC'|=5-(-5)=10$.

Odpowiedź: C'=(5, -5), |CC'|=10

Zadanie 19 · trudność 2/3

Punkt $P=(-3,\,4)$ odbito względem osi $Oy$, otrzymując $P'$, a następnie punkt $P'$ odbito względem osi $Ox$, otrzymując $P''$. Podaj współrzędne $P''$ i oblicz długość odcinka $PP''$.

Podpowiedź 1

Najpierw zmień znak x, potem znak y.

Podpowiedź 2

Długość odcinka PP'' policz ze wzoru na odległość lub z trójki pitagorejskiej 6, 8, 10.

Rozwiązanie

Odbicie względem $Oy$: $P'=(3,\,4)$. Odbicie względem $Ox$: $P''=(3,\,-4)$.

Różnice współrzędnych: $\Delta x=6$, $\Delta y=8$.

$|PP''|=\sqrt{6^2+8^2}=\sqrt{100}=10$.

Odpowiedź: P''=(3, -4), |PP''|=10

Zadanie 20 · trudność 3/3

Czworokąt $ABCD$ ma wierzchołki $A=(1,0)$, $B=(6,2)$, $C=(3,5)$, $D=(0,3)$. Każdy wierzchołek leży na innym boku prostokąta o bokach równoległych do osi, który zawiera ten czworokąt. Oblicz pole czworokąta $ABCD$.

Podpowiedź 1

Prostokąt ma wierzchołki $(0,0)$, $(6,0)$, $(6,5)$, $(0,5)$.

Podpowiedź 2

Odejmij cztery trójkąty prostokątne leżące w rogach prostokąta.

Rozwiązanie

Pole prostokąta: $6\cdot5=30$.

Róg $(6,0)$: przyprostokątne $5$ i $2$, pole $5$. Róg $(6,5)$: przyprostokątne $3$ i $3$, pole $4{,}5$.

Róg $(0,5)$: przyprostokątne $3$ i $2$, pole $3$. Róg $(0,0)$: przyprostokątne $3$ i $1$, pole $1{,}5$.

Suma: $5+4{,}5+3+1{,}5=14$. Pole czworokąta: $30-14=16$.

Odpowiedź: 16

Zadanie 21 · trudność 3/3

W układzie współrzędnych dane są punkty $A=(-4,-2)$, $B=(2,-3)$, $C=(5,2)$, $D=(-1,4)$. Oblicz pole czworokąta $ABCD$, dopełniając go do prostokąta o bokach równoległych do osi.

Podpowiedź 1

Prostokąt zawierający czworokąt: $-4\le x\le5$, $-3\le y\le4$, czyli $9\times7$.

Podpowiedź 2

Długości przyprostokątnych trójkątów w rogach oblicz z różnic współrzędnych.

Rozwiązanie

Pole prostokąta: $9\cdot7=63$.

Róg $(-4,-3)$: przyprostokątne $1$ i $6$, pole $3$. Róg $(5,-3)$: przyprostokątne $3$ i $5$, pole $7{,}5$.

Róg $(5,4)$: przyprostokątne $2$ i $6$, pole $6$. Róg $(-4,4)$: przyprostokątne $3$ i $6$, pole $9$.

Suma: $3+7{,}5+6+9=25{,}5$. Pole czworokąta: $63-25{,}5=37{,}5$.

Odpowiedź: 37,5

Zadanie 22 · trudność 3/3

Czworokąt $ABCD$ ma wierzchołki $A=(-2,0)$, $B=(4,-2)$, $C=(6,4)$, $D=(1,6)$. Oblicz jego pole, dopełniając go do prostokąta o bokach równoległych do osi układu współrzędnych.

Podpowiedź 1

Prostokąt zawierający czworokąt: $-2\le x\le6$, $-2\le y\le6$, czyli $8\times8$.

Podpowiedź 2

W każdym rogu powstaje trójkąt prostokątny; przyprostokątne wyznacz z różnic współrzędnych.

Rozwiązanie

Pole prostokąta: $8\cdot8=64$.

Róg $(-2,-2)$: przyprostokątne $2$ i $6$, pole $6$. Róg $(6,-2)$: przyprostokątne $2$ i $6$, pole $6$.

Róg $(6,6)$: przyprostokątne $2$ i $5$, pole $5$. Róg $(-2,6)$: przyprostokątne $3$ i $6$, pole $9$.

Suma: $6+6+5+9=26$. Pole czworokąta: $64-26=38$.

Odpowiedź: 38

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.