Liczydłomatematyka · webp.pl

Statystyka i prawdopodobieństwo — klasa 7

Codziennie spotykasz liczby: oceny, wyniki ankiet, prognozy pogody. W tym dziale nauczysz się je czytać, porządkować i uśredniać. Poznasz też pierwszy sposób mierzenia szansy, czyli prawdopodobieństwo klasyczne.

Jak prezentujemy dane

Dane można pokazać na kilka sposobów. Każdy ma swoje zastosowanie.

Diagram słupkowy porównuje wartości w różnych kategoriach, np. ile uczniów wybrało dany sport. Wysokość słupka odpowiada liczbie.

Diagram kołowy pokazuje, jaką część całości stanowi każda kategoria. Całe koło to 100%.

Diagram liniowy pokazuje zmiany w czasie, np. temperaturę o kolejnych godzinach. Punkty to pomiary. Odcinki między punktami tylko je łączą, nie mówią, co działo się pomiędzy pomiarami.

Przy odczycie zawsze sprawdź tytuł, opisy osi i jednostki.

Pułapki w prezentacji danych

- Obcięta oś. Gdy oś pionowa zaczyna się od 90 zamiast od 0, małe różnice wyglądają na ogromne. - Procent bez całości. „60% klasy” to 6 osób w klasie 10-osobowej, ale 15 osób w klasie 25-osobowej. - Ankieta z wielokrotnym wyborem. Gdy można zaznaczyć kilka odpowiedzi, procenty mogą dawać razem więcej niż 100%. Nie jest to błąd. - Wykres liniowy. Odcinek między dwoma pomiarami nie oznacza, że zmiana była równomierna.

Średnia arytmetyczna

Średnia arytmetyczna to liczba, którą dostalibyśmy, gdyby wszystkie wartości były takie same, a ich suma pozostała bez zmian.

$$\bar{x} = \frac{\text{suma wartości}}{\text{liczba wartości}}$$

Dzielimy przez liczbę wszystkich danych, a nie przez liczbę różnych kategorii.

Przykład: średnia z kartkówek

Ola dostała z kartkówek punkty: 7, 9, 6, 9, 4.

1. Suma: $7+9+6+9+4=35$. 2. Liczba wartości: 5. Dwie dziewiątki liczymy osobno. 3. Średnia: $\bar{x}=\frac{35}{5}=7$.

Odpowiedź: średnia to 7 punktów.

Tabela liczności i średnia ważona

Tabela liczności pokazuje, ile razy wystąpiła każda wartość. Zamiast dodawać wiele takich samych liczb, mnożymy wartość przez jej liczność. Wtedy liczymy średnią ważoną: liczności są „wagami”.

$$\bar{x}=\frac{w_1\cdot n_1+w_2\cdot n_2+\dots}{n_1+n_2+\dots}$$

To samo trzeba zrobić, gdy łączymy grupy o różnych liczebnościach. Nie wolno po prostu uśredniać dwóch średnich.

Przykład: oceny w klasie

Z testu klasa uzyskała oceny:

| Ocena | 2 | 3 | 4 | 5 | |---|---|---|---|---| | Liczba uczniów | 3 | 8 | 6 | 3 |

1. Liczba uczniów: $3+8+6+3=20$. 2. Suma ocen: $2\cdot3+3\cdot8+4\cdot6+5\cdot3=6+24+24+15=69$. 3. Średnia: $\frac{69}{20}=3{,}45$.

Odpowiedź: średnia ocen to 3,45.

Uwaga: zwykła średnia z liczb 2, 3, 4, 5 dałaby 3,5. To zły wynik, bo ignoruje liczności.

Diagram kołowy i kąty

Całe koło ma $360^\circ$ i odpowiada 100%. Stąd:

$$1\% = 3{,}6^\circ$$

Kąt wycinka = procent $\cdot\,3{,}6^\circ$.

Przykład: 25% to $25\cdot3{,}6^\circ=90^\circ$. Jeśli dana jest liczba, a nie procent, najpierw policz, jaką część całości stanowi.

Przykład: wycieczka

W klasie 25 uczniów 10 chce jechać w góry. Jaki kąt ma ich wycinek?

1. Część: $\frac{10}{25}=0{,}4=40\%$. 2. Kąt: $40\cdot3{,}6^\circ=144^\circ$.

Odpowiedź: $144^\circ$.

Sprawdzenie: $\frac{10}{25}\cdot360^\circ=144^\circ$.

Populacja, próba i prawdopodobieństwo klasyczne

Populacja to cała badana grupa. Próba to jej część, którą naprawdę pytamy. Próba jest reprezentatywna, gdy dobrze oddaje całą populację. Pytanie o ulubiony sport tylko na treningu piłkarskim da obraz niepełny.

Doświadczenie losowe to doświadczenie, którego wyniku nie znamy z góry, np. rzut kostką. Jeśli wszystkie wyniki są jednakowo możliwe, to:

$$P=\frac{n}{N}$$

gdzie $n$ to liczba wyników sprzyjających zdarzeniu, a $N$ to liczba wszystkich możliwych wyników. Prawdopodobieństwo jest zawsze między 0 a 1.

Przykład: losowanie kulki

W worku jest 4 czerwone, 5 zielonych i 3 niebieskie kulki. Losujemy jedną. Jakie jest prawdopodobieństwo, że nie będzie zielona?

1. Wszystkich kulek: $N=4+5+3=12$. 2. Niezielonych: $n=4+3=7$. 3. $P=\frac{7}{12}$.

Odpowiedź: $\frac{7}{12}$, czyli około 58%.

Podsumowanie i typowe błędy

- Średnia: suma wartości dzielona przez liczbę wartości, nie kategorii. - Średnia ważona: wartość razy liczność, a suma dzielona przez sumę liczności. - Nie uśredniaj średnich z grup o różnej liczebności. - Kąt w diagramie kołowym: $1\%=3{,}6^\circ$. - Liczba bez całości nic nie mówi. Pytaj: z ilu? - Prawdopodobieństwo $\frac{n}{N}$ działa tylko wtedy, gdy wyniki są jednakowo możliwe. - Dobra próba powinna reprezentować całą populację.

Zadania (18)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Na diagramie słupkowym przedstawiono liczbę uczniów klasy 7a, którzy dojechali do szkoły różnymi środkami transportu: rower – 6, autobus – 10, pieszo – 8, samochód – 4. Ilu uczniów dojechało autobusem?

Podpowiedź 1

Znajdź słupek podpisany „autobus”.

Podpowiedź 2

Odczytaj jego wysokość na osi pionowej.

Rozwiązanie

Słupek „autobus” sięga do wartości 10 na osi pionowej.

Zatem autobusem dojechało 10 uczniów.

Odpowiedź: 10 uczniów

Zadanie 2 · trudność 1/3

Na diagramie słupkowym podano liczbę książek wypożyczonych z biblioteki szkolnej w kolejnych dniach: poniedziałek – 12, wtorek – 18, środa – 9, czwartek – 15, piątek – 21. W którym dniu wypożyczono najwięcej książek i o ile więcej niż w środę?

Podpowiedź 1

Najwyższy słupek oznacza największą wartość.

Podpowiedź 2

Odejmij wartość ze środy od największej.

Rozwiązanie

Najwyższy słupek odpowiada piątkowi: 21 książek.

W środę było 9 książek, więc różnica to 21 − 9 = 12.

Odpowiedź: w piątek, o 12 książek więcej

Zadanie 3 · trudność 1/3

Na diagramie słupkowym przedstawiono oceny z klasówki w klasie 7b: ocena 2 – 3 uczniów, ocena 3 – 7 uczniów, ocena 4 – 9 uczniów, ocena 5 – 5 uczniów, ocena 6 – 1 uczeń. Ilu uczniów pisało klasówkę i ilu uczniów otrzymało ocenę co najmniej 4?

Podpowiedź 1

Aby poznać liczbę piszących, dodaj wysokości wszystkich słupków.

Podpowiedź 2

Ocena co najmniej 4 to oceny 4, 5 i 6.

Rozwiązanie

Razem: 3 + 7 + 9 + 5 + 1 = 25 uczniów.

Ocenę co najmniej 4 uzyskało 9 + 5 + 1 = 15 uczniów.

Odpowiedź: 25 uczniów pisało; 15 uczniów z oceną co najmniej 4

Zadanie 4 · trudność 1/3

Diagram słupkowy pokazuje liczbę słonecznych dni w czterech miesiącach: czerwiec – 14, lipiec – 20, sierpień – 18, wrzesień – 8. Ile razy więcej dni słonecznych było w lipcu niż we wrześniu oraz o ile mniej niż w lipcu i sierpniu razem było ich w czerwcu i wrześniu razem?

Podpowiedź 1

Pierwsze pytanie to iloraz: 20 : 8.

Podpowiedź 2

Porównaj sumy: 20 + 18 oraz 14 + 8.

Rozwiązanie

Lipiec do września: 20 : 8 = 2,5.

Lipiec i sierpień: 20 + 18 = 38; czerwiec i wrzesień: 14 + 8 = 22.

Różnica: 38 − 22 = 16 dni.

Odpowiedź: 2,5 raza; o 16 dni mniej

Zadanie 5 · trudność 2/3

Oceny Kasi z matematyki w pierwszym semestrze to: 4, 5, 3, 5, 4, 5. Oblicz średnią arytmetyczną tych ocen.

Podpowiedź 1

Dodaj wszystkie oceny.

Podpowiedź 2

Podziel sumę przez liczbę ocen, czyli 6.

Rozwiązanie

Suma ocen: 4+5+3+5+4+5 = 26.

Ocen jest 6, więc średnia to 26/6.

Skracamy: 26/6 = 13/3, czyli około 4,33.

Odpowiedź: 4,333... = 13/3

Zadanie 6 · trudność 2/3

Pięć osób z klasy 7b mierzyło czas dojazdu do szkoły (w minutach): 12, 15, 20, 8, 10. Oblicz średni czas dojazdu.

Podpowiedź 1

Zsumuj wszystkie czasy.

Podpowiedź 2

Podziel sumę przez 5.

Rozwiązanie

Suma: 12+15+20+8+10 = 65.

Liczba osób: 5.

Średnia: 65:5 = 13 minut.

Odpowiedź: 13 minut

Zadanie 7 · trudność 2/3

Temperatury w południe w Krakowie w kolejnych dniach tygodnia wynosiły: −2°C, 0°C, 3°C, 5°C, −1°C, 4°C, 3°C. Oblicz średnią temperaturę południową w tym tygodniu.

Podpowiedź 1

Pamiętaj o dodawaniu liczb ujemnych.

Podpowiedź 2

Dziel przez 7, bo jest 7 dni.

Rozwiązanie

Suma: −2+0+3+5−1+4+3 = 12.

Liczba dni: 7.

Średnia: 12/7 °C, czyli około 1,7°C.

Odpowiedź: 12/7 °C

Zadanie 8 · trudność 2/3

Średnia arytmetyczna czterech liczb: 6, 9, 11 i x jest równa 9. Oblicz x.

Podpowiedź 1

Średnia 9 dla 4 liczb oznacza, że suma wynosi 4·9.

Podpowiedź 2

Od tej sumy odejmij 6, 9 i 11.

Rozwiązanie

Suma czterech liczb: 4·9 = 36.

Suma trzech znanych liczb: 6+9+11 = 26.

x = 36 − 26 = 10.

Odpowiedź: 10

Zadanie 9 · trudność 2/3

W klasie 7a sprawdzian z matematyki napisało 20 uczniów. Wyniki (oceny) przedstawia tabela:

Ocena: 2, 3, 4, 5, 6 Liczba uczniów: 2, 5, 7, 4, 2

Oblicz średnią ocen z tego sprawdzianu.

Podpowiedź 1

Pomnóż każdą ocenę przez liczbę uczniów, którzy ją otrzymali, i dodaj wyniki.

Podpowiedź 2

Sumę podziel przez liczbę wszystkich uczniów.

Rozwiązanie

Suma ocen: $2\cdot2+3\cdot5+4\cdot7+5\cdot4+6\cdot2=4+15+28+20+12=79$.

Liczba uczniów: $2+5+7+4+2=20$.

Średnia: $79:20=3{,}95$.

Odpowiedź: 3,95

Zadanie 10 · trudność 2/3

Pani Ewa zapisała, ile książek przeczytali uczniowie klasy 7b w ciągu wakacji:

Liczba książek: 0, 1, 2, 3, 4 Liczba uczniów: 3, 6, 8, 5, 3

Oblicz, ile średnio książek przeczytał jeden uczeń tej klasy.

Podpowiedź 1

Pomnóż liczbę książek przez liczbę uczniów w każdej kolumnie.

Podpowiedź 2

Podziel sumę książek przez liczbę uczniów.

Rozwiązanie

Liczba uczniów: $3+6+8+5+3=25$.

Suma książek: $0+6+16+15+12=49$.

Średnia: $49:25=1{,}96$.

Odpowiedź: 2

Zadanie 11 · trudność 2/3

W tabeli podano liczbę goli strzelonych przez drużynę szkolną w meczach. Średnia liczba goli w 10 meczach wyniosła 2,4. Tabela:

Liczba goli: 0, 1, 2, 3, 4 Liczba meczów: 1, 2, 3, x, 1

Oblicz $x$, a następnie sprawdź, że średnia faktycznie wynosi 2,4.

Podpowiedź 1

Liczba meczów to 10, więc $1+2+3+x+1=10$.

Podpowiedź 2

Sprawdź średnią: suma goli podzielona przez 10.

Rozwiązanie

Z liczby meczów: $7+x=10$, więc $x=3$.

Suma goli: $0\cdot1+1\cdot2+2\cdot3+3\cdot3+4\cdot1=0+2+6+9+4=21$.

Średnia: $21:10=2{,}1$, więc dane w treści są niespójne; poprawna średnia to 2,1, a $x=3$ wynika z liczby meczów.

Odpowiedź: x = 3

Zadanie 12 · trudność 2/3

W klasie 7a przeprowadzono ankietę o ulubionym sposobie dojazdu do szkoły. 25% uczniów jeździ autobusem. Diagram kołowy przedstawia te dane. Jaki kąt środkowy ma wycinek koła odpowiadający uczniom jeżdżącym autobusem?

Podpowiedź 1

Całe koło to 360°, czyli 100%.

Podpowiedź 2

1% odpowiada 3,6°, albo policz $\frac{25}{100}\cdot 360°$.

Rozwiązanie

Kąt wycinka to 25% z 360°.

$0{,}25\cdot 360° = 90°$.

Odpowiedź: 90°

Zadanie 13 · trudność 2/3

Na diagramie kołowym przedstawiono wydatki Kasi z kieszonkowego. Na słodycze wydała 15% kieszonkowego, a na bilety do kina 35%. Oblicz kąt środkowy wycinka dla słodyczy i dla kina. Podaj jako odpowiedź sumę tych kątów.

Podpowiedź 1

Oblicz osobno $0{,}15\cdot360°$ i $0{,}35\cdot360°$.

Podpowiedź 2

Możesz też dodać procenty: 15% + 35% = 50%.

Rozwiązanie

Słodycze: $0{,}15\cdot 360° = 54°$.

Kino: $0{,}35\cdot 360° = 126°$.

Suma: $54°+126° = 180°$.

Odpowiedź: 180°

Zadanie 14 · trudność 2/3

W szkolnym głosowaniu na kolor koszulek klasowych 40% uczniów wybrało niebieski, 30% zielony, 20% czerwony, a reszta żółty. Jaki kąt środkowy ma wycinek koła odpowiadający kolorowi żółtemu?

Podpowiedź 1

Najpierw oblicz, ile procent wybrało żółty: 100% − (40%+30%+20%).

Podpowiedź 2

Potem policz tyle procent z 360°.

Rozwiązanie

Żółty wybrało $100\%-90\%=10\%$ uczniów.

$0{,}1\cdot 360° = 36°$.

Odpowiedź: 36°

Zadanie 15 · trudność 2/3

W pewnej wsi zapytano 200 osób o ulubioną porę roku. Lato wybrało 90 osób. Jaki kąt środkowy ma wycinek diagramu kołowego odpowiadający lecie?

Podpowiedź 1

Najpierw zamień 90 z 200 na procent.

Podpowiedź 2

$\frac{90}{200}=45\%$, potem policz 45% z 360°.

Rozwiązanie

Lato wybrało $\frac{90}{200}=0{,}45=45\%$ osób.

Kąt: $0{,}45\cdot 360° = 162°$.

Odpowiedź: 162°

Zadanie 16 · trudność 3/3

Dyrektor szkoły w Kielcach chce poznać opinię wszystkich 600 uczniów na temat wprowadzenia nowego menu w stołówce. Rozważa trzy sposoby wyboru próby: (A) zapytanie 50 uczniów stojących w kolejce do stołówki w pierwszej przerwie, (B) zapytanie 50 uczniów wylosowanych z dziennika, (C) zapytanie 50 członków samorządu uczniowskiego. Który sposób daje najbardziej reprezentatywną próbę? Podaj literę.

Podpowiedź 1

Reprezentatywna próba powinna dobrze odzwierciedlać całą populację.

Podpowiedź 2

Sprawdź, czy każdy uczeń ma taką samą szansę trafić do próby.

Rozwiązanie

W sposobie A pytamy tylko osoby korzystające ze stołówki, więc pomijamy tych, którzy z niej nie korzystają.

W sposobie C pytamy wąską grupę aktywnych uczniów, która może mieć inne poglądy niż reszta.

W sposobie B losowanie z dziennika daje każdemu uczniowi równe szanse, więc próba jest reprezentatywna. Odpowiedź: B.

Odpowiedź: B

Zadanie 17 · trudność 3/3

W miasteczku mieszka 2000 osób: 800 dzieci i młodzieży, 800 dorosłych i 400 seniorów. Badacz chce wybrać 100 osób do ankiety tak, aby próba zachowała proporcje grup wiekowych. Ile osób z każdej grupy powinien wybrać? Podaj liczbę seniorów w próbie.

Podpowiedź 1

Oblicz, jaką częścią całej populacji jest każda grupa.

Podpowiedź 2

Seniorzy stanowią 400 z 2000 osób.

Rozwiązanie

Próba to 100 z 2000 osób, czyli 5% populacji.

Dzieci i młodzież: 5% z 800 = 40. Dorośli: 5% z 800 = 40.

Seniorzy: 5% z 400 = 20. Suma: 40+40+20=100.

Odpowiedź: 20 seniorów (40 dzieci i młodzieży, 40 dorosłych, 20 seniorów)

Zadanie 18 · trudność 3/3

Sklep internetowy z odzieżą sportową zapytał o zadowolenie z obsługi 300 klientów, którzy w ostatnim miesiącu dobrowolnie wypełnili ankietę wysłaną mailem do wszystkich 5000 klientów. 270 osób wyraziło zadowolenie. Wiktor stwierdził: „90% wszystkich klientów sklepu jest zadowolonych”. Oceń, czy wniosek jest uzasadniony, i podaj, jaki procent badanej próby było zadowolonych.

Podpowiedź 1

Oblicz 270 z 300 w procentach.

Podpowiedź 2

Zastanów się, kto chętnie odpowiada na dobrowolne ankiety.

Rozwiązanie

270 : 300 = 0,9, czyli 90% badanych było zadowolonych.

Ankieta była dobrowolna i odpowiedziało tylko 300 z 5000 osób (6%). Chętniej odpowiadają osoby z bardzo dobrą lub bardzo złą opinią.

Próba może nie być reprezentatywna, więc wniosek o wszystkich klientach nie jest uzasadniony.

Odpowiedź: 90% w próbie; wniosek nieuzasadniony, bo próba jest dobrowolna i mogła nie być reprezentatywna

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.