Codziennie spotykasz liczby: oceny, wyniki ankiet, prognozy pogody. W tym dziale nauczysz się je czytać, porządkować i uśredniać. Poznasz też pierwszy sposób mierzenia szansy, czyli prawdopodobieństwo klasyczne.
Jak prezentujemy dane
Dane można pokazać na kilka sposobów. Każdy ma swoje zastosowanie.
Diagram słupkowy porównuje wartości w różnych kategoriach, np. ile uczniów wybrało dany sport. Wysokość słupka odpowiada liczbie.
Diagram kołowy pokazuje, jaką część całości stanowi każda kategoria. Całe koło to 100%.
Diagram liniowy pokazuje zmiany w czasie, np. temperaturę o kolejnych godzinach. Punkty to pomiary. Odcinki między punktami tylko je łączą, nie mówią, co działo się pomiędzy pomiarami.
Przy odczycie zawsze sprawdź tytuł, opisy osi i jednostki.
Pułapki w prezentacji danych
- Obcięta oś. Gdy oś pionowa zaczyna się od 90 zamiast od 0, małe różnice wyglądają na ogromne.
- Procent bez całości. „60% klasy” to 6 osób w klasie 10-osobowej, ale 15 osób w klasie 25-osobowej.
- Ankieta z wielokrotnym wyborem. Gdy można zaznaczyć kilka odpowiedzi, procenty mogą dawać razem więcej niż 100%. Nie jest to błąd.
- Wykres liniowy. Odcinek między dwoma pomiarami nie oznacza, że zmiana była równomierna.
Średnia arytmetyczna
Średnia arytmetyczna to liczba, którą dostalibyśmy, gdyby wszystkie wartości były takie same, a ich suma pozostała bez zmian.
Dzielimy przez liczbę wszystkich danych, a nie przez liczbę różnych kategorii.
Przykład: średnia z kartkówek
Ola dostała z kartkówek punkty: 7, 9, 6, 9, 4.
1. Suma: $7+9+6+9+4=35$.
2. Liczba wartości: 5. Dwie dziewiątki liczymy osobno.
3. Średnia: $\bar{x}=\frac{35}{5}=7$.
Odpowiedź: średnia to 7 punktów.
Tabela liczności i średnia ważona
Tabela liczności pokazuje, ile razy wystąpiła każda wartość. Zamiast dodawać wiele takich samych liczb, mnożymy wartość przez jej liczność. Wtedy liczymy średnią ważoną: liczności są „wagami”.
Populacja to cała badana grupa. Próba to jej część, którą naprawdę pytamy. Próba jest reprezentatywna, gdy dobrze oddaje całą populację. Pytanie o ulubiony sport tylko na treningu piłkarskim da obraz niepełny.
Doświadczenie losowe to doświadczenie, którego wyniku nie znamy z góry, np. rzut kostką. Jeśli wszystkie wyniki są jednakowo możliwe, to:
$$P=\frac{n}{N}$$
gdzie $n$ to liczba wyników sprzyjających zdarzeniu, a $N$ to liczba wszystkich możliwych wyników. Prawdopodobieństwo jest zawsze między 0 a 1.
Przykład: losowanie kulki
W worku jest 4 czerwone, 5 zielonych i 3 niebieskie kulki. Losujemy jedną. Jakie jest prawdopodobieństwo, że nie będzie zielona?
1. Wszystkich kulek: $N=4+5+3=12$.
2. Niezielonych: $n=4+3=7$.
3. $P=\frac{7}{12}$.
Odpowiedź: $\frac{7}{12}$, czyli około 58%.
Podsumowanie i typowe błędy
- Średnia: suma wartości dzielona przez liczbę wartości, nie kategorii.
- Średnia ważona: wartość razy liczność, a suma dzielona przez sumę liczności.
- Nie uśredniaj średnich z grup o różnej liczebności.
- Kąt w diagramie kołowym: $1\%=3{,}6^\circ$.
- Liczba bez całości nic nie mówi. Pytaj: z ilu?
- Prawdopodobieństwo $\frac{n}{N}$ działa tylko wtedy, gdy wyniki są jednakowo możliwe.
- Dobra próba powinna reprezentować całą populację.
Zadania (18)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Na diagramie słupkowym przedstawiono liczbę uczniów klasy 7a, którzy dojechali do szkoły różnymi środkami transportu: rower – 6, autobus – 10, pieszo – 8, samochód – 4. Ilu uczniów dojechało autobusem?
Podpowiedź 1
Znajdź słupek podpisany „autobus”.
Podpowiedź 2
Odczytaj jego wysokość na osi pionowej.
Rozwiązanie
Słupek „autobus” sięga do wartości 10 na osi pionowej.
Zatem autobusem dojechało 10 uczniów.
Odpowiedź: 10 uczniów
Zadanie 2 · trudność 1/3
Na diagramie słupkowym podano liczbę książek wypożyczonych z biblioteki szkolnej w kolejnych dniach: poniedziałek – 12, wtorek – 18, środa – 9, czwartek – 15, piątek – 21. W którym dniu wypożyczono najwięcej książek i o ile więcej niż w środę?
Podpowiedź 1
Najwyższy słupek oznacza największą wartość.
Podpowiedź 2
Odejmij wartość ze środy od największej.
Rozwiązanie
Najwyższy słupek odpowiada piątkowi: 21 książek.
W środę było 9 książek, więc różnica to 21 − 9 = 12.
Odpowiedź: w piątek, o 12 książek więcej
Zadanie 3 · trudność 1/3
Na diagramie słupkowym przedstawiono oceny z klasówki w klasie 7b: ocena 2 – 3 uczniów, ocena 3 – 7 uczniów, ocena 4 – 9 uczniów, ocena 5 – 5 uczniów, ocena 6 – 1 uczeń. Ilu uczniów pisało klasówkę i ilu uczniów otrzymało ocenę co najmniej 4?
Podpowiedź 1
Aby poznać liczbę piszących, dodaj wysokości wszystkich słupków.
Podpowiedź 2
Ocena co najmniej 4 to oceny 4, 5 i 6.
Rozwiązanie
Razem: 3 + 7 + 9 + 5 + 1 = 25 uczniów.
Ocenę co najmniej 4 uzyskało 9 + 5 + 1 = 15 uczniów.
Odpowiedź: 25 uczniów pisało; 15 uczniów z oceną co najmniej 4
Zadanie 4 · trudność 1/3
Diagram słupkowy pokazuje liczbę słonecznych dni w czterech miesiącach: czerwiec – 14, lipiec – 20, sierpień – 18, wrzesień – 8. Ile razy więcej dni słonecznych było w lipcu niż we wrześniu oraz o ile mniej niż w lipcu i sierpniu razem było ich w czerwcu i wrześniu razem?
Podpowiedź 1
Pierwsze pytanie to iloraz: 20 : 8.
Podpowiedź 2
Porównaj sumy: 20 + 18 oraz 14 + 8.
Rozwiązanie
Lipiec do września: 20 : 8 = 2,5.
Lipiec i sierpień: 20 + 18 = 38; czerwiec i wrzesień: 14 + 8 = 22.
Różnica: 38 − 22 = 16 dni.
Odpowiedź: 2,5 raza; o 16 dni mniej
Zadanie 5 · trudność 2/3
Oceny Kasi z matematyki w pierwszym semestrze to: 4, 5, 3, 5, 4, 5. Oblicz średnią arytmetyczną tych ocen.
Podpowiedź 1
Dodaj wszystkie oceny.
Podpowiedź 2
Podziel sumę przez liczbę ocen, czyli 6.
Rozwiązanie
Suma ocen: 4+5+3+5+4+5 = 26.
Ocen jest 6, więc średnia to 26/6.
Skracamy: 26/6 = 13/3, czyli około 4,33.
Odpowiedź: 4,333... = 13/3
Zadanie 6 · trudność 2/3
Pięć osób z klasy 7b mierzyło czas dojazdu do szkoły (w minutach): 12, 15, 20, 8, 10. Oblicz średni czas dojazdu.
Podpowiedź 1
Zsumuj wszystkie czasy.
Podpowiedź 2
Podziel sumę przez 5.
Rozwiązanie
Suma: 12+15+20+8+10 = 65.
Liczba osób: 5.
Średnia: 65:5 = 13 minut.
Odpowiedź: 13 minut
Zadanie 7 · trudność 2/3
Temperatury w południe w Krakowie w kolejnych dniach tygodnia wynosiły: −2°C, 0°C, 3°C, 5°C, −1°C, 4°C, 3°C. Oblicz średnią temperaturę południową w tym tygodniu.
Podpowiedź 1
Pamiętaj o dodawaniu liczb ujemnych.
Podpowiedź 2
Dziel przez 7, bo jest 7 dni.
Rozwiązanie
Suma: −2+0+3+5−1+4+3 = 12.
Liczba dni: 7.
Średnia: 12/7 °C, czyli około 1,7°C.
Odpowiedź: 12/7 °C
Zadanie 8 · trudność 2/3
Średnia arytmetyczna czterech liczb: 6, 9, 11 i x jest równa 9. Oblicz x.
Podpowiedź 1
Średnia 9 dla 4 liczb oznacza, że suma wynosi 4·9.
Podpowiedź 2
Od tej sumy odejmij 6, 9 i 11.
Rozwiązanie
Suma czterech liczb: 4·9 = 36.
Suma trzech znanych liczb: 6+9+11 = 26.
x = 36 − 26 = 10.
Odpowiedź: 10
Zadanie 9 · trudność 2/3
W klasie 7a sprawdzian z matematyki napisało 20 uczniów. Wyniki (oceny) przedstawia tabela:
Średnia: $21:10=2{,}1$, więc dane w treści są niespójne; poprawna średnia to 2,1, a $x=3$ wynika z liczby meczów.
Odpowiedź: x = 3
Zadanie 12 · trudność 2/3
W klasie 7a przeprowadzono ankietę o ulubionym sposobie dojazdu do szkoły. 25% uczniów jeździ autobusem. Diagram kołowy przedstawia te dane. Jaki kąt środkowy ma wycinek koła odpowiadający uczniom jeżdżącym autobusem?
Podpowiedź 1
Całe koło to 360°, czyli 100%.
Podpowiedź 2
1% odpowiada 3,6°, albo policz $\frac{25}{100}\cdot 360°$.
Rozwiązanie
Kąt wycinka to 25% z 360°.
$0{,}25\cdot 360° = 90°$.
Odpowiedź: 90°
Zadanie 13 · trudność 2/3
Na diagramie kołowym przedstawiono wydatki Kasi z kieszonkowego. Na słodycze wydała 15% kieszonkowego, a na bilety do kina 35%. Oblicz kąt środkowy wycinka dla słodyczy i dla kina. Podaj jako odpowiedź sumę tych kątów.
Podpowiedź 1
Oblicz osobno $0{,}15\cdot360°$ i $0{,}35\cdot360°$.
Podpowiedź 2
Możesz też dodać procenty: 15% + 35% = 50%.
Rozwiązanie
Słodycze: $0{,}15\cdot 360° = 54°$.
Kino: $0{,}35\cdot 360° = 126°$.
Suma: $54°+126° = 180°$.
Odpowiedź: 180°
Zadanie 14 · trudność 2/3
W szkolnym głosowaniu na kolor koszulek klasowych 40% uczniów wybrało niebieski, 30% zielony, 20% czerwony, a reszta żółty. Jaki kąt środkowy ma wycinek koła odpowiadający kolorowi żółtemu?
Podpowiedź 1
Najpierw oblicz, ile procent wybrało żółty: 100% − (40%+30%+20%).
Podpowiedź 2
Potem policz tyle procent z 360°.
Rozwiązanie
Żółty wybrało $100\%-90\%=10\%$ uczniów.
$0{,}1\cdot 360° = 36°$.
Odpowiedź: 36°
Zadanie 15 · trudność 2/3
W pewnej wsi zapytano 200 osób o ulubioną porę roku. Lato wybrało 90 osób. Jaki kąt środkowy ma wycinek diagramu kołowego odpowiadający lecie?
Podpowiedź 1
Najpierw zamień 90 z 200 na procent.
Podpowiedź 2
$\frac{90}{200}=45\%$, potem policz 45% z 360°.
Rozwiązanie
Lato wybrało $\frac{90}{200}=0{,}45=45\%$ osób.
Kąt: $0{,}45\cdot 360° = 162°$.
Odpowiedź: 162°
Zadanie 16 · trudność 3/3
Dyrektor szkoły w Kielcach chce poznać opinię wszystkich 600 uczniów na temat wprowadzenia nowego menu w stołówce. Rozważa trzy sposoby wyboru próby: (A) zapytanie 50 uczniów stojących w kolejce do stołówki w pierwszej przerwie, (B) zapytanie 50 uczniów wylosowanych z dziennika, (C) zapytanie 50 członków samorządu uczniowskiego. Który sposób daje najbardziej reprezentatywną próbę? Podaj literę.
Podpowiedź 1
Reprezentatywna próba powinna dobrze odzwierciedlać całą populację.
Podpowiedź 2
Sprawdź, czy każdy uczeń ma taką samą szansę trafić do próby.
Rozwiązanie
W sposobie A pytamy tylko osoby korzystające ze stołówki, więc pomijamy tych, którzy z niej nie korzystają.
W sposobie C pytamy wąską grupę aktywnych uczniów, która może mieć inne poglądy niż reszta.
W sposobie B losowanie z dziennika daje każdemu uczniowi równe szanse, więc próba jest reprezentatywna. Odpowiedź: B.
Odpowiedź: B
Zadanie 17 · trudność 3/3
W miasteczku mieszka 2000 osób: 800 dzieci i młodzieży, 800 dorosłych i 400 seniorów. Badacz chce wybrać 100 osób do ankiety tak, aby próba zachowała proporcje grup wiekowych. Ile osób z każdej grupy powinien wybrać? Podaj liczbę seniorów w próbie.
Podpowiedź 1
Oblicz, jaką częścią całej populacji jest każda grupa.
Podpowiedź 2
Seniorzy stanowią 400 z 2000 osób.
Rozwiązanie
Próba to 100 z 2000 osób, czyli 5% populacji.
Dzieci i młodzież: 5% z 800 = 40. Dorośli: 5% z 800 = 40.
Seniorzy: 5% z 400 = 20. Suma: 40+40+20=100.
Odpowiedź: 20 seniorów (40 dzieci i młodzieży, 40 dorosłych, 20 seniorów)
Zadanie 18 · trudność 3/3
Sklep internetowy z odzieżą sportową zapytał o zadowolenie z obsługi 300 klientów, którzy w ostatnim miesiącu dobrowolnie wypełnili ankietę wysłaną mailem do wszystkich 5000 klientów. 270 osób wyraziło zadowolenie. Wiktor stwierdził: „90% wszystkich klientów sklepu jest zadowolonych”. Oceń, czy wniosek jest uzasadniony, i podaj, jaki procent badanej próby było zadowolonych.
Podpowiedź 1
Oblicz 270 z 300 w procentach.
Podpowiedź 2
Zastanów się, kto chętnie odpowiada na dobrowolne ankiety.
Rozwiązanie
270 : 300 = 0,9, czyli 90% badanych było zadowolonych.
Ankieta była dobrowolna i odpowiedziało tylko 300 z 5000 osób (6%). Chętniej odpowiadają osoby z bardzo dobrą lub bardzo złą opinią.
Próba może nie być reprezentatywna, więc wniosek o wszystkich klientach nie jest uzasadniony.
Odpowiedź: 90% w próbie; wniosek nieuzasadniony, bo próba jest dobrowolna i mogła nie być reprezentatywna
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.