Równanie to zagadka: szukamy liczby, która sprawi, że dwie strony znaku „=” będą takie same. Nauczysz się zamieniać tekst zadania na równanie, rozwiązywać je krok po kroku i sprawdzać wynik. Zobaczysz też, że równanie może mieć jedno rozwiązanie, wiele albo żadnego.
Równanie, niewiadoma, rozwiązanie
Równanie to zapis dwóch wyrażeń połączonych znakiem „=”, w którym występuje litera, np. $3x+2=11$. Ta litera to niewiadoma.
Rozwiązaniem równania nazywamy liczbę, która po wstawieniu za niewiadomą daje prawdziwą równość. Zbiór rozwiązań to wszystkie takie liczby.
Sprawdzamy: czy $x=3$ spełnia $3x+2=11$? Lewa strona: $3\cdot3+2=11$. Prawa: $11$. Tak, to rozwiązanie.
Zamiana tekstu na równanie
Zadanie. Kasia ma o 7 zł więcej niż Olek. Razem mają 43 zł. Ile ma Olek?
Krok 1. Niech $x$ to pieniądze Olka (w zł).
Krok 2. Kasia ma $x+7$.
Krok 3. Razem: $x+(x+7)=43$.
Krok 4. $2x+7=43$, więc $2x=36$, czyli $x=18$.
Sprawdzenie: Olek 18 zł, Kasia 25 zł, razem 43 zł. Zgadza się.
Uwaga na słowa: „3 razy większa” to $3x$, a „3 razy mniejsza” to $\frac{x}{3}$.
Równania równoważne
Dwa równania są równoważne, gdy mają ten sam zbiór rozwiązań. Rozwiązując, zamieniamy równanie na prostsze, ale równoważne. Wolno:
- dodać lub odjąć tę samą liczbę po obu stronach,
- pomnożyć lub podzielić obie strony przez tę samą liczbę różną od zera,
- uprościć każdą stronę osobno (nawiasy, wyrazy podobne).
Przeniesienie wyrazu na drugą stronę to odjęcie go (lub dodanie) po obu stronach, dlatego zmienia się jego znak.
Krok 1. Wspólny mianownik to 6. Mnożymy obie strony przez 6, całe wyrażenia w nawiasach:
$$6\cdot\left(\frac{x+1}{2}-(x-4)\right)=6\cdot\frac{x}{3}$$
Krok 2. $3(x+1)-6(x-4)=2x$.
Krok 3. Nawias z minusem zmienia znaki: $3x+3-6x+24=2x$.
Krok 4. $-3x+27=2x$, więc $27=5x$.
Krok 5. $x=\frac{27}{5}=5{,}4$.
Sprawdzenie: L: $\frac{6{,}4}{2}-1{,}4=3{,}2-1{,}4=1{,}8$. P: $\frac{5{,}4}{3}=1{,}8$. Zgadza się.
Ile rozwiązań ma równanie?
Po uproszczeniu możemy dostać trzy sytuacje:
- $ax=b$, $a\neq0$: jedno rozwiązanie $x=\frac{b}{a}$.
- Fałsz, np. $0=5$: równanie sprzeczne, brak rozwiązań.
- Prawda zawsze, np. $0=0$: równanie tożsamościowe, rozwiązaniem jest każda liczba.
Przykład: $2(x+3)=2x+1$ daje $2x+6=2x+1$, czyli $6=1$. Sprzeczne.
Przykład: $3(x-1)=3x-3$ daje $0=0$. Tożsamościowe.
Wartość bezwzględna w równaniu
Wartość bezwzględna $|x|$ to odległość liczby $x$ od zera na osi liczbowej.
Równanie $|x|=a$:
- dla $a>0$ ma dwa rozwiązania: $x=a$ lub $x=-a$,
- dla $a=0$ ma jedno: $x=0$,
- dla $a<0$ nie ma rozwiązań (odległość nie bywa ujemna).
Przykład: $|2x-1|=5$. Wtedy $2x-1=5$ lub $2x-1=-5$. Stąd $x=3$ lub $x=-2$.
Podobnie $x^2=9$ ma dwa rozwiązania: $3$ i $-3$.
Iloczyn równy zeru i wzory geometryczne
Jeśli iloczyn jest równy zeru, to co najmniej jeden czynnik jest zerem. Np. $(x-2)(x+5)=0$ daje $x=2$ lub $x=-5$.
To kolejno: obwód prostokąta, pole trójkąta, pole rombu (przekątne $e,f$), pole trapezu.
Zadanie geometryczne
Zadanie. Podstawy trapezu mają $x$ cm i $x+4$ cm, wysokość 5 cm, pole 50 cm². Znajdź $x$.
Krok 1. $\frac{(x+x+4)\cdot5}{2}=50$.
Krok 2. Mnożymy przez 2: $(2x+4)\cdot5=100$.
Krok 3. Dzielimy przez 5: $2x+4=20$.
Krok 4. $2x=16$, $x=8$.
Podstawy: 8 cm i 12 cm. Pole: $\frac{20\cdot5}{2}=50$. Zgadza się.
Typowe błędy
- Zmiana strony bez zmiany znaku: z $x+5=9$ wychodzi $x=9-5$, nie $x=9+5$.
- Minus przed nawiasem: $-(x-4)=-x+4$, a nie $-x-4$.
- Mnożenie przez mianownik: mnóż każdy składnik albo całe wyrażenie w nawiasie, np. $6\cdot(a-b)$.
- „Razy mniejsza” to dzielenie, nie mnożenie.
- Zgubione ujemne rozwiązanie: $x^2=16$ to $x=4$ lub $x=-4$.
- Brak sprawdzenia: zawsze wstaw wynik do równania.
Podsumowanie
Rozwiązanie równania to liczba, dla której obie strony są równe. Przekształcamy je na równoważne: pozbywamy się ułamków i nawiasów, zbieramy $x$ po jednej stronie. Wynik może być jeden, żaden (równanie sprzeczne) albo każda liczba (tożsamościowe). Dla $|x|=a$ szukamy dwóch liczb: $a$ i $-a$. Zawsze sprawdzaj odpowiedź.
Zadania (17)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Zapisz równanie: „Jeśli do liczby $x$ dodamy 7, otrzymamy 19”. Następnie podaj liczbę $x$.
Podpowiedź 1
Słowo „dodamy” oznacza dodawanie: x + 7.
Podpowiedź 2
Wynik dodawania ma być równy 19.
Rozwiązanie
Dodanie 7 do x zapisujemy jako $x+7$.
Równanie: $x+7=19$.
Odejmujemy 7 od obu stron: $x=12$.
Odpowiedź: x+7=19, x=12
Zadanie 2 · trudność 1/3
Zosia kupiła 3 jednakowe zeszyty i długopis za 4 zł. Za wszystko zapłaciła 19 zł. Niech $x$ oznacza cenę jednego zeszytu. Zapisz równanie i oblicz $x$.
Podpowiedź 1
Koszt trzech zeszytów to 3x.
Podpowiedź 2
Do kosztu zeszytów dodaj cenę długopisu.
Rozwiązanie
Zeszyty kosztują $3x$, długopis 4 zł.
Równanie: $3x+4=19$.
Stąd $3x=15$, czyli $x=5$ zł.
Odpowiedź: 3x+4=19, x=5 zł
Zadanie 3 · trudność 1/3
Pięciokrotność pewnej liczby zmniejszona o 8 jest równa jej podwojonej wartości zwiększonej o 10. Oznacz liczbę przez $x$, zapisz równanie i je rozwiąż.
Podpowiedź 1
Pięciokrotność zmniejszona o 8: 5x − 8.
Podpowiedź 2
Podwojona wartość zwiększona o 10: 2x + 10.
Rozwiązanie
Lewa strona: $5x-8$, prawa: $2x+10$.
Równanie: $5x-8=2x+10$.
Stąd $3x=18$, więc $x=6$.
Odpowiedź: 5x-8=2x+10, x=6
Zadanie 4 · trudność 1/3
Ania ma o 4 lata więcej niż Bartek, a Czesio jest dwa razy starszy od Bartka. Suma wieku całej trójki wynosi 40 lat. Niech $x$ oznacza wiek Bartka. Zapisz równanie i oblicz, ile lat ma Bartek.
Podpowiedź 1
Ania ma x + 4 lat, Czesio 2x lat.
Podpowiedź 2
Dodaj trzy wyrażenia i przyrównaj do 40.
Rozwiązanie
Wiek: Bartek $x$, Ania $x+4$, Czesio $2x$.
Równanie: $x+(x+4)+2x=40$, czyli $4x+4=40$.
Stąd $4x=36$, więc $x=9$. Bartek ma 9 lat.
Odpowiedź: x+(x+4)+2x=40, x=9
Zadanie 5 · trudność 1/3
Sprawdź, czy liczba $x=4$ jest rozwiązaniem równania $3x-5=7$.
Podpowiedź 1
Podstaw 4 w miejsce $x$ po lewej stronie.
Podpowiedź 2
Porównaj otrzymaną wartość z prawą stroną równania.
Rozwiązanie
Lewa strona: $L=3\cdot4-5=12-5=7$.
Prawa strona: $P=7$.
Ponieważ $L=P$, liczba 4 jest rozwiązaniem równania.
Odpowiedź: TAK
Zadanie 6 · trudność 1/3
Czy liczba $x=-2$ jest rozwiązaniem równania $5x+9=2x+4$?
Podpowiedź 1
Oblicz osobno lewą i prawą stronę dla $x=-2$.
Podpowiedź 2
Pamiętaj o znakach przy mnożeniu liczb ujemnych.
Rozwiązanie
Lewa strona: $L=5\cdot(-2)+9=-10+9=-1$.
Prawa strona: $P=2\cdot(-2)+4=-4+4=0$.
Ponieważ $L\neq P$, liczba $-2$ nie jest rozwiązaniem.
Odpowiedź: NIE
Zadanie 7 · trudność 1/3
Czy liczba $x=\frac{1}{2}$ jest rozwiązaniem równania $4(x+3)-2x=13$?
Ponieważ $L=P$, liczba $\frac12$ jest rozwiązaniem.
Odpowiedź: TAK
Zadanie 8 · trudność 1/3
Ania sprawdza, która z liczb: $-3$, $2$, $5$ jest rozwiązaniem równania $x^2-2x=15$. Podaj tę liczbę.
Podpowiedź 1
Podstaw po kolei każdą z liczb, pamiętając, że $(-3)^2=9$.
Podpowiedź 2
Szukaj takiej liczby, dla której lewa strona wynosi 15.
Rozwiązanie
Dla $x=-3$: $9-2\cdot(-3)=9+6=15$, więc to też jest rozwiązanie.
Dla $x=2$: $4-4=0\neq15$.
Dla $x=5$: $25-10=15$, więc to również jest rozwiązanie. Równanie ma więc dwa rozwiązania: $-3$ i $5$; spośród podanych liczb poprawne są $-3$ oraz $5$.
Pamiętaj, że minus przed nawiasem zmienia znaki wewnątrz.
Podpowiedź 2
Uprość każdą stronę osobno, potem przenieś wyrazy.
Rozwiązanie
Lewa strona: $6x - 3 - x - 4 = 5x - 7$.
Prawa strona: $4x - 8 + 6 = 4x - 2$.
Mamy $5x - 7 = 4x - 2$, więc $x = 5$.
Odpowiedź: x = 5
Zadanie 12 · trudność 2/3
Trójkąt równoramienny ma obwód 38 cm. Podstawa jest o 4 cm krótsza od ramienia. Ramię ma długość $x$ (rysunek). Ułóż równanie i oblicz długość ramienia.
Podpowiedź 1
Podstawa ma długość $x-4$.
Podpowiedź 2
Obwód to suma dwóch ramion i podstawy.
Rozwiązanie
Boki: $x$, $x$, $x-4$.
Równanie: $x+x+x-4=38$.
$3x=42$.
$x=14$ cm (podstawa 10 cm; $14+14+10=38$).
Odpowiedź: 14 cm
Zadanie 13 · trudność 2/3
Trapez ma podstawy długości $x$ i $x+6$ oraz wysokość 8 cm. Jego pole wynosi 80 cm². Ułóż równanie i oblicz $x$ (rysunek).
Podpowiedź 1
Pole trapezu: $\frac{(a+b)\cdot h}{2}$.
Podpowiedź 2
Podstaw $a=x$, $b=x+6$, $h=8$.
Rozwiązanie
Równanie: $\frac{(x+x+6)\cdot8}{2}=80$.
Upraszczamy: $4(2x+6)=80$, czyli $2x+6=20$.
$2x=14$, więc $x=7$ cm.
Sprawdzenie: podstawy 7 i 13, $\frac{20\cdot8}{2}=80$.
Odpowiedź: 7 cm
Zadanie 14 · trudność 3/3
Ile rozwiązań ma równanie $3(x-2)+4=3x-2$?
Podpowiedź 1
Rozwiń nawiasy i uporządkuj obie strony.
Podpowiedź 2
Sprawdź, czy po redukcji powstaje równość prawdziwa dla każdego x.
Rozwiązanie
Lewa strona: $3x-6+4=3x-2$.
Otrzymujemy $3x-2=3x-2$.
Po odjęciu $3x$ mamy $-2=-2$, co jest zawsze prawdą.
Równanie jest tożsamościowe: ma nieskończenie wiele rozwiązań.
Odpowiedź: nieskończenie wiele rozwiązań
Zadanie 15 · trudność 3/3
Ile rozwiązań ma równanie $5x-3(x+4)=2x+7$?
Podpowiedź 1
Najpierw wymnóż nawias i zredukuj wyrazy podobne.
Podpowiedź 2
Zobacz, co zostaje po odjęciu $2x$ od obu stron.
Rozwiązanie
Lewa strona: $5x-3x-12=2x-12$.
Równanie: $2x-12=2x+7$.
Po odjęciu $2x$: $-12=7$, co jest fałszem.
Równanie nie ma rozwiązań.
Odpowiedź: brak rozwiązań
Zadanie 16 · trudność 3/3
Ile rozwiązań ma równanie $\dfrac{2x+6}{2}-x=3$?
Podpowiedź 1
Podziel każdy składnik licznika przez 2.
Podpowiedź 2
Uprość lewą stronę.
Rozwiązanie
$\dfrac{2x+6}{2}=x+3$.
Równanie: $x+3-x=3$, czyli $3=3$.
Jest to prawda dla każdej liczby x.
Równanie ma nieskończenie wiele rozwiązań.
Odpowiedź: nieskończenie wiele rozwiązań
Zadanie 17 · trudność 3/3
Dla jakiej wartości parametru $a$ równanie $a x+6=2x+10-4$ ma nieskończenie wiele rozwiązań? Podaj $a$.
Podpowiedź 1
Uprość prawą stronę: $2x+6$.
Podpowiedź 2
Aby równanie było tożsamością, współczynniki przy x muszą być równe.
Rozwiązanie
Prawa strona: $2x+10-4=2x+6$.
Równanie: $ax+6=2x+6$, czyli $(a-2)x=0$.
Dla $a=2$ mamy $0=0$ – nieskończenie wiele rozwiązań.
Dla $a\neq2$ jedyne rozwiązanie to $x=0$, więc $a=2$.
Odpowiedź: a = 2
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.