Liczydłomatematyka · webp.pl

Procenty i proporcjonalność — klasa 7

Procenty spotykasz codziennie: na wyprzedażach, w baterii telefonu, w wynikach sprawdzianów. W tym dziale nauczysz się je rozumieć i liczyć. Poznasz też proporcjonalność prostą, która pomaga rozwiązywać wiele zadań z życia.

Procent jako setna część całości

Procent to jedna setna część całości. Zapisujemy go znakiem %.

$$p\% = \frac{p}{100}$$

Przykład: $1\%$ to $\frac{1}{100}$, czyli $0{,}01$. Cała całość to $100\%$. Połowa to $50\%$, ćwierć to $25\%$.

Pamiętaj: zanim policzysz procent, zawsze zastanów się, co jest całością, czyli tym, co odpowiada $100\%$.

Zamiana: procent, ułamek, liczba dziesiętna

Procent na ułamek dziesiętny: dzielimy przez 100, czyli przesuwamy przecinek o dwa miejsca w lewo.

- $37\% = 0{,}37$ - $8\% = 0{,}08$ - $0{,}5\% = 0{,}005$ - $125\% = 1{,}25$

Procent na ułamek zwykły: $60\% = \frac{60}{100} = \frac{3}{5}$.

Ułamek na procent: mnożymy przez $100\%$. Na przykład $\frac{3}{20} = 0{,}15 = 15\%$.

Uwaga: $0{,}5\%$ to NIE to samo co $50\%$. Pół procenta to $0{,}005$, a pięćdziesiąt procent to $0{,}5$.

Diagramy procentowe

Dane w procentach często pokazuje się na diagramach.

Diagram słupkowy – wysokość słupka mówi, ile wynosi dana wartość.

Diagram kołowy – całe koło to $100\%$, czyli kąt $360^\circ$. Każdy procent to $3{,}6^\circ$, bo $360^\circ : 100 = 3{,}6^\circ$.

$$\text{kąt na diagramie} = p \cdot 3{,}6^\circ$$

Przykład: wycinek $25\%$ ma kąt $25 \cdot 3{,}6^\circ = 90^\circ$. Odwrotnie: wycinek o kącie $54^\circ$ to $54 : 3{,}6 = 15\%$.

Trzy podstawowe zadania procentowe

1. Ile wynosi $p\%$ liczby $a$?

$$p\% \text{ z } a = \frac{p}{100}\cdot a$$

2. Jakim procentem liczby $b$ jest liczba $a$?

$$\frac{a}{b}\cdot 100\%$$

3. Jaka to liczba, jeśli $p\%$ z niej wynosi $a$?

$$a : \frac{p}{100}$$

W każdym z nich pilnuj, która liczba jest całością. W drugim wzorze całość $b$ jest w mianowniku. Nie odwracaj ułamka!

Przykłady rozwiązane krok po kroku

Przykład 1. Bluza kosztuje 180 zł. Zniżka to $15\%$. Ile wynosi zniżka?

$15\% \cdot 180 = 0{,}15 \cdot 180 = 27$ zł.

Przykład 2. W klasie 9 osób to $36\%$ uczniów. Ilu uczniów jest w klasie?

Całość to liczba uczniów. $9 : 0{,}36 = 25$. W klasie jest 25 uczniów.

Przykład 3. Na 40 pytań testu Ola odpowiedziała dobrze na 34. Jakim procentem jest to wszystkich pytań?

$\frac{34}{40}\cdot 100\% = 0{,}85 \cdot 100\% = 85\%$.

Zmiana procentowa

Gdy wartość zmienia się z $b$ (stara) na $a$ (nowa), zmianę procentową liczymy tak:

$$\frac{a-b}{b}\cdot 100\%$$

Dzielimy zawsze przez wartość początkową $b$. Wynik dodatni oznacza wzrost, ujemny – spadek.

Przykład. Bilet kosztował 20 zł, teraz kosztuje 25 zł. Zmiana: $\frac{25-20}{20}\cdot 100\% = 25\%$ – wzrost.

Mnożniki: podwyżka o $p\%$ to mnożenie przez $1+\frac{p}{100}$, obniżka to mnożenie przez $1-\frac{p}{100}$. Cena 80 zł po obniżce o $30\%$: $80\cdot 0{,}7 = 56$ zł.

Kolejne zmiany mnożymy, a nie dodajemy. Podwyżka o $10\%$ i potem obniżka o $10\%$: $1{,}1\cdot 0{,}9 = 0{,}99$, czyli łącznie spadek o $1\%$, a nie zero.

Proporcjonalność prosta i proporcje

Dwie wielkości są wprost proporcjonalne, gdy jeśli jedna rośnie 2, 3 razy, to druga też. Zapisujemy:

$$y = kx$$

gdzie $k$ to stały współczynnik. Np. 1 kg jabłek kosztuje 4 zł, więc koszt to $y=4x$.

Proporcja to równość dwóch ilorazów. Rozwiązujemy ją mnożeniem na krzyż:

$$\frac{a}{b}=\frac{c}{d} \Rightarrow a\cdot d = b\cdot c$$

Przykład. 5 zeszytów kosztuje 12 zł. Ile kosztuje 8 zeszytów?

$\frac{5}{8}=\frac{12}{x}$, więc $5x = 96$, czyli $x = 19{,}2$ zł.

Uzasadnienie: mnożymy obie strony proporcji przez $b\cdot d$ i skracamy.

Procenty w wyrażeniach algebraicznych i punkty procentowe

Procenty można zapisywać literami.

- $p\%$ liczby $x$: $\frac{p}{100}x$ - cena $c$ zwiększona o $20\%$: $1{,}2c$ - cena $c$ obniżona o $15\%$: $0{,}85c$ - liczba $n$ zmniejszona o $x\%$: $n\left(1-\frac{x}{100}\right)$

Punkty procentowe opisują różnicę dwóch procentów. Jeśli poparcie wzrosło z $20\%$ do $25\%$, to wzrosło o 5 punktów procentowych. Względnie wzrosło o $\frac{5}{20}\cdot100\%=25\%$. To dwie różne informacje.

Typowe błędy i podsumowanie

Błędy:

- Mylenie $0{,}5\%$ z $50\%$. Pamiętaj: $0{,}5\% = 0{,}005$. - Odwracanie ułamka: liczymy $\frac{a}{b}$, gdzie $b$ to całość. - Dodawanie procentów przy kolejnych zmianach. Trzeba mnożyć mnożniki. - Mylenie procentów z punktami procentowymi. - Dzielenie przy zmianie procentowej przez nową wartość zamiast przez starą.

Podsumowanie: procent to $\frac{1}{100}$ całości. Najpierw ustal całość. Potem wybierz wzór: procent z liczby, liczba z procentu albo jakim procentem. Zmianę liczysz względem wartości początkowej. W proporcjonalności prostej stosuj $y=kx$ lub mnożenie na krzyż.

Zadania (27)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Zapisz liczbę $0{,}6$ jako ułamek zwykły nieskracalny oraz jako procent.

Podpowiedź 1

$0{,}6=\frac{6}{10}$. Skróć ułamek.

Podpowiedź 2

Aby otrzymać procenty, pomnóż liczbę przez 100%.

Rozwiązanie

$0{,}6=\frac{6}{10}=\frac{3}{5}$.

$0{,}6\cdot 100\%=60\%$.

Odpowiedź: 3/5 oraz 60%

Zadanie 2 · trudność 1/3

Uzupełnij tabelkę: zapisz $12{,}5\%$ jako ułamek dziesiętny i jako ułamek zwykły nieskracalny.

Podpowiedź 1

Podziel $12{,}5$ przez 100, aby otrzymać ułamek dziesiętny.

Podpowiedź 2

$0{,}125=\frac{125}{1000}$. Skróć przez 125.

Rozwiązanie

$12{,}5\%=12{,}5:100=0{,}125$.

$0{,}125=\frac{125}{1000}=\frac{1}{8}$.

Odpowiedź: 0,125 oraz 1/8

Zadanie 3 · trudność 2/3

W klasie 7b jest 30 uczniów. Wycieczkę szkolną do Krakowa wybrało 60% uczniów. Ilu uczniów pojedzie na wycieczkę?

Podpowiedź 1

Zamień 60% na ułamek: $\frac{60}{100}$.

Podpowiedź 2

Oblicz $\frac{60}{100}\cdot 30$.

Rozwiązanie

Zapisujemy 60% jako $0{,}6$.

Obliczamy $0{,}6\cdot 30=18$.

Na wycieczkę pojedzie 18 uczniów.

Odpowiedź: 18 uczniów

Zadanie 4 · trudność 2/3

Rower kosztował 850 zł. W sklepie ogłoszono obniżkę o 20%. Oblicz, o ile złotych zmniejszyła się cena roweru.

Podpowiedź 1

Obniżka to 20% ceny 850 zł.

Podpowiedź 2

$20\%=\frac{1}{5}$.

Rozwiązanie

Obniżka wynosi 20% z 850 zł.

$0{,}2\cdot 850=170$.

Cena zmniejszyła się o 170 zł.

Odpowiedź: 170 zł

Zadanie 5 · trudność 2/3

Pani Anna kupiła 2,5 kg truskawek. Podczas przebierania 12% truskawek okazało się zepsutych. Ile gramów truskawek nadawało się do zjedzenia?

Podpowiedź 1

Zamień 2,5 kg na gramy.

Podpowiedź 2

Policz, ile procent truskawek było dobrych: $100\%-12\%$.

Rozwiązanie

2,5 kg = 2500 g.

Dobrych było $100\%-12\%=88\%$.

$0{,}88\cdot 2500=2200$ g.

Odpowiedź: 2200 g

Zadanie 6 · trudność 2/3

Książka ma 240 stron. Ola przeczytała 35% książki w sobotę i 25% w niedzielę. Ile stron zostało jej jeszcze do przeczytania?

Podpowiedź 1

Dodaj procenty z obu dni.

Podpowiedź 2

Pozostało $100\%$ minus przeczytana część.

Rozwiązanie

Przez dwa dni Ola przeczytała $35\%+25\%=60\%$ książki.

Zostało $100\%-60\%=40\%$.

$0{,}4\cdot 240=96$ stron.

Odpowiedź: 96 stron

Zadanie 7 · trudność 2/3

W klasie 7b do szkolnego chóru zapisało się 6 uczniów, co stanowi 20% wszystkich uczniów tej klasy. Ilu uczniów jest w klasie 7b?

Podpowiedź 1

Jeśli 20% to 6 uczniów, to oblicz, ile uczniów to 1%.

Podpowiedź 2

Całość to 100%, więc pomnóż wartość 1% przez 100.

Rozwiązanie

20% całości to 6 uczniów, więc 10% to 3 uczniów.

Całość to 100%, czyli 10 razy więcej niż 10%: 3 · 10 = 30.

W klasie 7b jest 30 uczniów.

Odpowiedź: 30 uczniów

Zadanie 8 · trudność 2/3

Pan Marek przeczytał 135 stron książki, czyli 45% wszystkich stron. Ile stron ma ta książka?

Podpowiedź 1

Zapisz równanie: 45% · x = 135, czyli 0,45 · x = 135.

Podpowiedź 2

Podziel 135 przez 0,45.

Rozwiązanie

Oznaczmy liczbę wszystkich stron przez x. Wtedy 0,45 · x = 135.

x = 135 : 0,45 = 13500 : 45 = 300.

Książka ma 300 stron.

Odpowiedź: 300 stron

Zadanie 9 · trudność 2/3

Po obniżce ceny o 15% rower kosztuje 1700 zł. Ile kosztował rower przed obniżką?

Podpowiedź 1

Cena po obniżce to 100% − 15% = 85% ceny pierwotnej.

Podpowiedź 2

Rozwiąż równanie 0,85 · x = 1700.

Rozwiązanie

Po obniżce o 15% cena stanowi 85% ceny pierwotnej x.

0,85 · x = 1700, stąd x = 1700 : 0,85 = 170000 : 85 = 2000.

Przed obniżką rower kosztował 2000 zł.

Odpowiedź: 2000 zł

Zadanie 10 · trudność 2/3

W sadzie rosną jabłonie, grusze i śliwy. Jabłonie stanowią 40% wszystkich drzew, grusze 35%, a śliw jest 30. Ile drzew rośnie w sadzie?

Podpowiedź 1

Oblicz, jaki procent wszystkich drzew stanowią śliwy: 100% − 40% − 35%.

Podpowiedź 2

Jeśli 25% to 30 drzew, to 100% to cztery razy tyle.

Rozwiązanie

Śliwy stanowią 100% − 40% − 35% = 25% drzew.

25% całości to 30 drzew, czyli jedna czwarta całości to 30.

Całość: 4 · 30 = 120. W sadzie rośnie 120 drzew.

Odpowiedź: 120 drzew

Zadanie 11 · trudność 2/3

Rower kosztował 800 zł, a po obniżce kosztuje 680 zł. O ile procent obniżono cenę roweru?

Podpowiedź 1

Najpierw oblicz, o ile złotych obniżono cenę.

Podpowiedź 2

Sprawdź, jakim procentem 800 zł jest ta obniżka.

Rozwiązanie

Obniżka wynosi $800-680=120$ zł.

Obliczamy $\frac{120}{800}=\frac{15}{100}=15\%$.

Odpowiedź: cenę obniżono o 15%.

Odpowiedź: 15%

Zadanie 12 · trudność 2/3

W sadzie rośnie 240 drzew: jabłonie, grusze i śliwy. Jabłoni jest 108, a grusz 72. Jakim procentem wszystkich drzew są śliwy?

Podpowiedź 1

Oblicz, ile jest śliw.

Podpowiedź 2

Podziel liczbę śliw przez 240.

Rozwiązanie

Liczba śliw: $240-108-72=60$.

Obliczamy $\frac{60}{240}=\frac{1}{4}$.

$\frac14=25\%$, więc śliwy stanowią 25% drzew.

Odpowiedź: 25%

Zadanie 13 · trudność 2/3

Pan Marek przeszedł trasę 12 km w góry. Pierwszego dnia pokonał 4,8 km, a drugiego 3 km. Jakim procentem całej trasy jest odcinek, który został mu do przejścia?

Podpowiedź 1

Oblicz, ile kilometrów zostało do przejścia.

Podpowiedź 2

Zapisz stosunek pozostałej drogi do 12 km i zamień na procent.

Rozwiązanie

Przeszedł $4,8+3=7,8$ km.

Zostało $12-7,8=4,2$ km.

$\frac{4,2}{12}=\frac{35}{100}=35\%$. Odpowiedź: 35%.

Odpowiedź: 35%

Zadanie 14 · trudność 2/3

Diagram słupkowy przedstawia liczbę uczniów klasy 7a według ulubionego sportu: piłka nożna – 12, siatkówka – 8, pływanie – 6, koszykówka – 4. Jaki procent wszystkich uczniów klasy wybrał piłkę nożną?

Podpowiedź 1

Oblicz, ilu uczniów jest w klasie: dodaj wysokości wszystkich słupków.

Podpowiedź 2

Podziel liczbę wybierających piłkę nożną przez liczbę wszystkich uczniów.

Rozwiązanie

Liczba uczniów: 12 + 8 + 6 + 4 = 30.

Piłka nożna: 12/30 = 0,4 = 40%.

Odpowiedź: 40%

Zadanie 15 · trudność 2/3

Diagram kołowy przedstawia sposób dojazdu do szkoły 200 uczniów: autobus – 45%, pieszo – 30%, rowerem – 15%, samochodem – pozostali. Ilu uczniów dojeżdża samochodem?

Podpowiedź 1

Oblicz, jaki procent stanowią uczniowie dojeżdżający samochodem: 100% − pozostałe.

Podpowiedź 2

Oblicz ten procent z 200.

Rozwiązanie

Samochodem: 100% − 45% − 30% − 15% = 10%.

10% z 200 = 20 uczniów.

Odpowiedź: 20 uczniów

Zadanie 16 · trudność 2/3

Diagram słupkowy przedstawia wyniki sprawdzianu w dwóch klasach. Klasa 7a: 25 uczniów, w tym 15 z oceną co najmniej dobrą. Klasa 7b: 20 uczniów, w tym 14 z oceną co najmniej dobrą. W której klasie procent uczniów z oceną co najmniej dobrą jest większy i o ile punktów procentowych?

Podpowiedź 1

Oblicz osobno procent dla każdej klasy.

Podpowiedź 2

Odejmij otrzymane procenty.

Rozwiązanie

Klasa 7a: 15/25 = 60%.

Klasa 7b: 14/20 = 70%.

Różnica: 70% − 60% = 10 punktów procentowych, więcej w klasie 7b.

Odpowiedź: W klasie 7b, o 10 punktów procentowych

Zadanie 17 · trudność 2/3

W sklepie 3 kg jabłek kosztuje 13,50 zł. Ile zapłacisz za 5 kg tych jabłek?

Podpowiedź 1

Oblicz cenę 1 kg jabłek.

Podpowiedź 2

Pomnóż cenę 1 kg przez 5.

Rozwiązanie

Cena 1 kg: $13{,}50 : 3 = 4{,}50$ zł.

Cena 5 kg: $5 \cdot 4{,}50 = 22{,}50$ zł.

Odpowiedź: 22,50 zł

Zadanie 18 · trudność 2/3

Samochód jadący ze stałą prędkością przejechał w 3 godziny 240 km. Ile kilometrów przejedzie z tą samą prędkością w 5 godzin?

Podpowiedź 1

Zapisz proporcję: $\frac{3}{240}=\frac{5}{x}$.

Podpowiedź 2

Najpierw oblicz drogę przebytą w ciągu 1 godziny.

Rozwiązanie

W ciągu 1 godziny samochód przejeżdża $240 : 3 = 80$ km.

W ciągu 5 godzin przejedzie $5 \cdot 80 = 400$ km.

Odpowiedź: 400 km

Zadanie 19 · trudność 2/3

Do upieczenia 24 babeczek potrzeba 300 g mąki. Ania chce upiec 40 babeczek. Ile gramów mąki powinna przygotować?

Podpowiedź 1

Zapisz proporcję: $\frac{24}{300}=\frac{40}{x}$.

Podpowiedź 2

Możesz obliczyć, ile mąki potrzeba na 1 babeczkę: $300:24=12{,}5$ g.

Rozwiązanie

Na 1 babeczkę potrzeba $300 : 24 = 12{,}5$ g mąki.

Na 40 babeczek: $40 \cdot 12{,}5 = 500$ g.

Odpowiedź: 500 g

Zadanie 20 · trudność 2/3

Na mapie odległość między Krakowem a Tarnowem wynosi 8 cm, a w rzeczywistości jest to 80 km. Jaka jest rzeczywista odległość między Tarnowem a Rzeszowem, jeśli na tej samej mapie wynosi ona 11,5 cm?

Podpowiedź 1

Oblicz, ile kilometrów odpowiada 1 cm na mapie.

Podpowiedź 2

Pomnóż otrzymaną wartość przez 11,5.

Rozwiązanie

1 cm na mapie odpowiada $80 : 8 = 10$ km.

Rzeczywista odległość: $11{,}5 \cdot 10 = 115$ km.

Odpowiedź: 115 km

Zadanie 21 · trudność 3/3

Bilet miesięczny na autobus w pewnym mieście kosztował 80 zł, a po podwyżce kosztuje 92 zł. O ile procent wzrosła cena biletu?

Podpowiedź 1

Oblicz, o ile złotych wzrosła cena.

Podpowiedź 2

Podziel wzrost przez cenę początkową i zamień na procenty.

Rozwiązanie

Wzrost ceny: 92 − 80 = 12 zł.

Zmiana procentowa: 12 : 80 = 0,15.

0,15 = 15%, więc cena wzrosła o 15%.

Odpowiedź: o 15%

Zadanie 22 · trudność 3/3

Rower kosztował 1250 zł, a w wyprzedaży sprzedawano go za 1000 zł. O ile procent obniżono cenę roweru?

Podpowiedź 1

Oblicz obniżkę w złotych.

Podpowiedź 2

Porównaj obniżkę z ceną początkową 1250 zł.

Rozwiązanie

Obniżka: 1250 − 1000 = 250 zł.

250 : 1250 = 0,2.

0,2 = 20%, więc cenę obniżono o 20%.

Odpowiedź: o 20%

Zadanie 23 · trudność 3/3

W klasie 7a na początku roku było 25 uczniów, a pod koniec roku jest ich 30. W klasie 7b było 40 uczniów, a jest 44. W której klasie procentowy wzrost liczby uczniów był większy i o ile punktów procentowych?

Podpowiedź 1

Oblicz osobno wzrost procentowy w każdej klasie.

Podpowiedź 2

Odejmij otrzymane procenty.

Rozwiązanie

Klasa 7a: wzrost 5 uczniów, 5 : 25 = 0,2 = 20%.

Klasa 7b: wzrost 4 uczniów, 4 : 40 = 0,1 = 10%.

Większy wzrost jest w 7a, o 20% − 10% = 10 punktów procentowych.

Odpowiedź: W klasie 7a (20% wobec 10%), o 10 punktów procentowych.

Zadanie 24 · trudność 3/3

Cena kurtki najpierw wzrosła z 200 zł do 250 zł, a potem spadła do 200 zł. O ile procent wzrosła cena za pierwszym razem, a o ile procent spadła za drugim razem? Podaj, o ile punktów procentowych różnią się te zmiany.

Podpowiedź 1

Wzrost liczysz względem 200 zł, a spadek względem 250 zł.

Podpowiedź 2

Oblicz oba ilorazy i zamień na procenty.

Rozwiązanie

Wzrost: 250 − 200 = 50 zł, 50 : 200 = 0,25 = 25%.

Spadek: 250 − 200 = 50 zł, 50 : 250 = 0,2 = 20%.

Różnica: 25% − 20% = 5 punktów procentowych.

Odpowiedź: wzrost o 25%, spadek o 20%, różnica 5 punktów procentowych

Zadanie 25 · trudność 3/3

Cena roweru wynosi $x$ zł. Przed sezonem cenę podniesiono o $20\%$. Zapisz wyrażenie algebraiczne opisujące nową cenę roweru. Oblicz je dla $x=1500$.

Podpowiedź 1

Podwyżka o 20% oznacza, że nowa cena to 120% starej ceny.

Podpowiedź 2

120% = 1,2.

Rozwiązanie

Nowa cena to $x + 0{,}2x = 1{,}2x$.

Dla $x=1500$: $1{,}2\cdot 1500 = 1800$ zł.

Odpowiedź: 1,2x; dla x=1500 nowa cena to 1800 zł

Zadanie 26 · trudność 3/3

Pan Jan kupił książkę za $k$ zł. Dostał na nią zniżkę $15\%$, a następnie zapłacił jeszcze $8$ zł za wysyłkę. Zapisz wyrażenie opisujące całkowity koszt zakupu. Oblicz je dla $k=40$.

Podpowiedź 1

Po zniżce 15% płaci się 85% ceny.

Podpowiedź 2

Do ceny po zniżce dodaj 8 zł.

Rozwiązanie

Cena po zniżce: $k-0{,}15k=0{,}85k$.

Całkowity koszt: $0{,}85k+8$.

Dla $k=40$: $0{,}85\cdot 40+8=34+8=42$ zł.

Odpowiedź: 0,85k+8; dla k=40 koszt to 42 zł

Zadanie 27 · trudność 3/3

Cenę kurtki $c$ zł najpierw obniżono o $30\%$, a potem nową cenę podniesiono o $10\%$. Zapisz wyrażenie opisujące końcową cenę kurtki i oblicz ją dla $c=200$. Czy kurtka jest tańsza czy droższa niż na początku i o ile procent?

Podpowiedź 1

Obniżka o 30% to mnożenie przez 0,7.

Podpowiedź 2

Podwyżka o 10% to mnożenie przez 1,1 – dotyczy już nowej ceny.

Rozwiązanie

Po obniżce: $0{,}7c$.

Po podwyżce: $1{,}1\cdot 0{,}7c=0{,}77c$.

Dla $c=200$: $0{,}77\cdot 200=154$ zł.

Cena to 77% początkowej, więc kurtka jest tańsza o $23\%$.

Odpowiedź: 1,1·0,7c = 0,77c; dla c=200 cena 154 zł; kurtka jest tańsza o 23%

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.