Procenty spotykasz codziennie: na wyprzedażach, w baterii telefonu, w wynikach sprawdzianów. W tym dziale nauczysz się je rozumieć i liczyć. Poznasz też proporcjonalność prostą, która pomaga rozwiązywać wiele zadań z życia.
Procent jako setna część całości
Procent to jedna setna część całości. Zapisujemy go znakiem %.
$$p\% = \frac{p}{100}$$
Przykład: $1\%$ to $\frac{1}{100}$, czyli $0{,}01$. Cała całość to $100\%$. Połowa to $50\%$, ćwierć to $25\%$.
Pamiętaj: zanim policzysz procent, zawsze zastanów się, co jest całością, czyli tym, co odpowiada $100\%$.
Zamiana: procent, ułamek, liczba dziesiętna
Procent na ułamek dziesiętny: dzielimy przez 100, czyli przesuwamy przecinek o dwa miejsca w lewo.
Gdy wartość zmienia się z $b$ (stara) na $a$ (nowa), zmianę procentową liczymy tak:
$$\frac{a-b}{b}\cdot 100\%$$
Dzielimy zawsze przez wartość początkową $b$. Wynik dodatni oznacza wzrost, ujemny – spadek.
Przykład. Bilet kosztował 20 zł, teraz kosztuje 25 zł. Zmiana: $\frac{25-20}{20}\cdot 100\% = 25\%$ – wzrost.
Mnożniki: podwyżka o $p\%$ to mnożenie przez $1+\frac{p}{100}$, obniżka to mnożenie przez $1-\frac{p}{100}$. Cena 80 zł po obniżce o $30\%$: $80\cdot 0{,}7 = 56$ zł.
Kolejne zmiany mnożymy, a nie dodajemy. Podwyżka o $10\%$ i potem obniżka o $10\%$: $1{,}1\cdot 0{,}9 = 0{,}99$, czyli łącznie spadek o $1\%$, a nie zero.
Proporcjonalność prosta i proporcje
Dwie wielkości są wprost proporcjonalne, gdy jeśli jedna rośnie 2, 3 razy, to druga też. Zapisujemy:
$$y = kx$$
gdzie $k$ to stały współczynnik. Np. 1 kg jabłek kosztuje 4 zł, więc koszt to $y=4x$.
Proporcja to równość dwóch ilorazów. Rozwiązujemy ją mnożeniem na krzyż:
$$\frac{a}{b}=\frac{c}{d} \Rightarrow a\cdot d = b\cdot c$$
Przykład. 5 zeszytów kosztuje 12 zł. Ile kosztuje 8 zeszytów?
$\frac{5}{8}=\frac{12}{x}$, więc $5x = 96$, czyli $x = 19{,}2$ zł.
Uzasadnienie: mnożymy obie strony proporcji przez $b\cdot d$ i skracamy.
Procenty w wyrażeniach algebraicznych i punkty procentowe
Procenty można zapisywać literami.
- $p\%$ liczby $x$: $\frac{p}{100}x$
- cena $c$ zwiększona o $20\%$: $1{,}2c$
- cena $c$ obniżona o $15\%$: $0{,}85c$
- liczba $n$ zmniejszona o $x\%$: $n\left(1-\frac{x}{100}\right)$
Punkty procentowe opisują różnicę dwóch procentów. Jeśli poparcie wzrosło z $20\%$ do $25\%$, to wzrosło o 5 punktów procentowych. Względnie wzrosło o $\frac{5}{20}\cdot100\%=25\%$. To dwie różne informacje.
Typowe błędy i podsumowanie
Błędy:
- Mylenie $0{,}5\%$ z $50\%$. Pamiętaj: $0{,}5\% = 0{,}005$.
- Odwracanie ułamka: liczymy $\frac{a}{b}$, gdzie $b$ to całość.
- Dodawanie procentów przy kolejnych zmianach. Trzeba mnożyć mnożniki.
- Mylenie procentów z punktami procentowymi.
- Dzielenie przy zmianie procentowej przez nową wartość zamiast przez starą.
Podsumowanie: procent to $\frac{1}{100}$ całości. Najpierw ustal całość. Potem wybierz wzór: procent z liczby, liczba z procentu albo jakim procentem. Zmianę liczysz względem wartości początkowej. W proporcjonalności prostej stosuj $y=kx$ lub mnożenie na krzyż.
Zadania (27)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Zapisz liczbę $0{,}6$ jako ułamek zwykły nieskracalny oraz jako procent.
Podpowiedź 1
$0{,}6=\frac{6}{10}$. Skróć ułamek.
Podpowiedź 2
Aby otrzymać procenty, pomnóż liczbę przez 100%.
Rozwiązanie
$0{,}6=\frac{6}{10}=\frac{3}{5}$.
$0{,}6\cdot 100\%=60\%$.
Odpowiedź: 3/5 oraz 60%
Zadanie 2 · trudność 1/3
Uzupełnij tabelkę: zapisz $12{,}5\%$ jako ułamek dziesiętny i jako ułamek zwykły nieskracalny.
Podpowiedź 1
Podziel $12{,}5$ przez 100, aby otrzymać ułamek dziesiętny.
Podpowiedź 2
$0{,}125=\frac{125}{1000}$. Skróć przez 125.
Rozwiązanie
$12{,}5\%=12{,}5:100=0{,}125$.
$0{,}125=\frac{125}{1000}=\frac{1}{8}$.
Odpowiedź: 0,125 oraz 1/8
Zadanie 3 · trudność 2/3
W klasie 7b jest 30 uczniów. Wycieczkę szkolną do Krakowa wybrało 60% uczniów. Ilu uczniów pojedzie na wycieczkę?
Podpowiedź 1
Zamień 60% na ułamek: $\frac{60}{100}$.
Podpowiedź 2
Oblicz $\frac{60}{100}\cdot 30$.
Rozwiązanie
Zapisujemy 60% jako $0{,}6$.
Obliczamy $0{,}6\cdot 30=18$.
Na wycieczkę pojedzie 18 uczniów.
Odpowiedź: 18 uczniów
Zadanie 4 · trudność 2/3
Rower kosztował 850 zł. W sklepie ogłoszono obniżkę o 20%. Oblicz, o ile złotych zmniejszyła się cena roweru.
Podpowiedź 1
Obniżka to 20% ceny 850 zł.
Podpowiedź 2
$20\%=\frac{1}{5}$.
Rozwiązanie
Obniżka wynosi 20% z 850 zł.
$0{,}2\cdot 850=170$.
Cena zmniejszyła się o 170 zł.
Odpowiedź: 170 zł
Zadanie 5 · trudność 2/3
Pani Anna kupiła 2,5 kg truskawek. Podczas przebierania 12% truskawek okazało się zepsutych. Ile gramów truskawek nadawało się do zjedzenia?
Podpowiedź 1
Zamień 2,5 kg na gramy.
Podpowiedź 2
Policz, ile procent truskawek było dobrych: $100\%-12\%$.
Rozwiązanie
2,5 kg = 2500 g.
Dobrych było $100\%-12\%=88\%$.
$0{,}88\cdot 2500=2200$ g.
Odpowiedź: 2200 g
Zadanie 6 · trudność 2/3
Książka ma 240 stron. Ola przeczytała 35% książki w sobotę i 25% w niedzielę. Ile stron zostało jej jeszcze do przeczytania?
Podpowiedź 1
Dodaj procenty z obu dni.
Podpowiedź 2
Pozostało $100\%$ minus przeczytana część.
Rozwiązanie
Przez dwa dni Ola przeczytała $35\%+25\%=60\%$ książki.
Zostało $100\%-60\%=40\%$.
$0{,}4\cdot 240=96$ stron.
Odpowiedź: 96 stron
Zadanie 7 · trudność 2/3
W klasie 7b do szkolnego chóru zapisało się 6 uczniów, co stanowi 20% wszystkich uczniów tej klasy. Ilu uczniów jest w klasie 7b?
Podpowiedź 1
Jeśli 20% to 6 uczniów, to oblicz, ile uczniów to 1%.
Podpowiedź 2
Całość to 100%, więc pomnóż wartość 1% przez 100.
Rozwiązanie
20% całości to 6 uczniów, więc 10% to 3 uczniów.
Całość to 100%, czyli 10 razy więcej niż 10%: 3 · 10 = 30.
W klasie 7b jest 30 uczniów.
Odpowiedź: 30 uczniów
Zadanie 8 · trudność 2/3
Pan Marek przeczytał 135 stron książki, czyli 45% wszystkich stron. Ile stron ma ta książka?
Podpowiedź 1
Zapisz równanie: 45% · x = 135, czyli 0,45 · x = 135.
Podpowiedź 2
Podziel 135 przez 0,45.
Rozwiązanie
Oznaczmy liczbę wszystkich stron przez x. Wtedy 0,45 · x = 135.
x = 135 : 0,45 = 13500 : 45 = 300.
Książka ma 300 stron.
Odpowiedź: 300 stron
Zadanie 9 · trudność 2/3
Po obniżce ceny o 15% rower kosztuje 1700 zł. Ile kosztował rower przed obniżką?
Podpowiedź 1
Cena po obniżce to 100% − 15% = 85% ceny pierwotnej.
Podpowiedź 2
Rozwiąż równanie 0,85 · x = 1700.
Rozwiązanie
Po obniżce o 15% cena stanowi 85% ceny pierwotnej x.
0,85 · x = 1700, stąd x = 1700 : 0,85 = 170000 : 85 = 2000.
Przed obniżką rower kosztował 2000 zł.
Odpowiedź: 2000 zł
Zadanie 10 · trudność 2/3
W sadzie rosną jabłonie, grusze i śliwy. Jabłonie stanowią 40% wszystkich drzew, grusze 35%, a śliw jest 30. Ile drzew rośnie w sadzie?
Podpowiedź 1
Oblicz, jaki procent wszystkich drzew stanowią śliwy: 100% − 40% − 35%.
Podpowiedź 2
Jeśli 25% to 30 drzew, to 100% to cztery razy tyle.
Rozwiązanie
Śliwy stanowią 100% − 40% − 35% = 25% drzew.
25% całości to 30 drzew, czyli jedna czwarta całości to 30.
Całość: 4 · 30 = 120. W sadzie rośnie 120 drzew.
Odpowiedź: 120 drzew
Zadanie 11 · trudność 2/3
Rower kosztował 800 zł, a po obniżce kosztuje 680 zł. O ile procent obniżono cenę roweru?
Podpowiedź 1
Najpierw oblicz, o ile złotych obniżono cenę.
Podpowiedź 2
Sprawdź, jakim procentem 800 zł jest ta obniżka.
Rozwiązanie
Obniżka wynosi $800-680=120$ zł.
Obliczamy $\frac{120}{800}=\frac{15}{100}=15\%$.
Odpowiedź: cenę obniżono o 15%.
Odpowiedź: 15%
Zadanie 12 · trudność 2/3
W sadzie rośnie 240 drzew: jabłonie, grusze i śliwy. Jabłoni jest 108, a grusz 72. Jakim procentem wszystkich drzew są śliwy?
Podpowiedź 1
Oblicz, ile jest śliw.
Podpowiedź 2
Podziel liczbę śliw przez 240.
Rozwiązanie
Liczba śliw: $240-108-72=60$.
Obliczamy $\frac{60}{240}=\frac{1}{4}$.
$\frac14=25\%$, więc śliwy stanowią 25% drzew.
Odpowiedź: 25%
Zadanie 13 · trudność 2/3
Pan Marek przeszedł trasę 12 km w góry. Pierwszego dnia pokonał 4,8 km, a drugiego 3 km. Jakim procentem całej trasy jest odcinek, który został mu do przejścia?
Podpowiedź 1
Oblicz, ile kilometrów zostało do przejścia.
Podpowiedź 2
Zapisz stosunek pozostałej drogi do 12 km i zamień na procent.
Diagram słupkowy przedstawia liczbę uczniów klasy 7a według ulubionego sportu: piłka nożna – 12, siatkówka – 8, pływanie – 6, koszykówka – 4. Jaki procent wszystkich uczniów klasy wybrał piłkę nożną?
Podpowiedź 1
Oblicz, ilu uczniów jest w klasie: dodaj wysokości wszystkich słupków.
Podpowiedź 2
Podziel liczbę wybierających piłkę nożną przez liczbę wszystkich uczniów.
Rozwiązanie
Liczba uczniów: 12 + 8 + 6 + 4 = 30.
Piłka nożna: 12/30 = 0,4 = 40%.
Odpowiedź: 40%
Zadanie 15 · trudność 2/3
Diagram kołowy przedstawia sposób dojazdu do szkoły 200 uczniów: autobus – 45%, pieszo – 30%, rowerem – 15%, samochodem – pozostali. Ilu uczniów dojeżdża samochodem?
Podpowiedź 1
Oblicz, jaki procent stanowią uczniowie dojeżdżający samochodem: 100% − pozostałe.
Podpowiedź 2
Oblicz ten procent z 200.
Rozwiązanie
Samochodem: 100% − 45% − 30% − 15% = 10%.
10% z 200 = 20 uczniów.
Odpowiedź: 20 uczniów
Zadanie 16 · trudność 2/3
Diagram słupkowy przedstawia wyniki sprawdzianu w dwóch klasach. Klasa 7a: 25 uczniów, w tym 15 z oceną co najmniej dobrą. Klasa 7b: 20 uczniów, w tym 14 z oceną co najmniej dobrą. W której klasie procent uczniów z oceną co najmniej dobrą jest większy i o ile punktów procentowych?
Podpowiedź 1
Oblicz osobno procent dla każdej klasy.
Podpowiedź 2
Odejmij otrzymane procenty.
Rozwiązanie
Klasa 7a: 15/25 = 60%.
Klasa 7b: 14/20 = 70%.
Różnica: 70% − 60% = 10 punktów procentowych, więcej w klasie 7b.
Odpowiedź: W klasie 7b, o 10 punktów procentowych
Zadanie 17 · trudność 2/3
W sklepie 3 kg jabłek kosztuje 13,50 zł. Ile zapłacisz za 5 kg tych jabłek?
Podpowiedź 1
Oblicz cenę 1 kg jabłek.
Podpowiedź 2
Pomnóż cenę 1 kg przez 5.
Rozwiązanie
Cena 1 kg: $13{,}50 : 3 = 4{,}50$ zł.
Cena 5 kg: $5 \cdot 4{,}50 = 22{,}50$ zł.
Odpowiedź: 22,50 zł
Zadanie 18 · trudność 2/3
Samochód jadący ze stałą prędkością przejechał w 3 godziny 240 km. Ile kilometrów przejedzie z tą samą prędkością w 5 godzin?
Podpowiedź 1
Zapisz proporcję: $\frac{3}{240}=\frac{5}{x}$.
Podpowiedź 2
Najpierw oblicz drogę przebytą w ciągu 1 godziny.
Rozwiązanie
W ciągu 1 godziny samochód przejeżdża $240 : 3 = 80$ km.
W ciągu 5 godzin przejedzie $5 \cdot 80 = 400$ km.
Odpowiedź: 400 km
Zadanie 19 · trudność 2/3
Do upieczenia 24 babeczek potrzeba 300 g mąki. Ania chce upiec 40 babeczek. Ile gramów mąki powinna przygotować?
Podpowiedź 1
Zapisz proporcję: $\frac{24}{300}=\frac{40}{x}$.
Podpowiedź 2
Możesz obliczyć, ile mąki potrzeba na 1 babeczkę: $300:24=12{,}5$ g.
Rozwiązanie
Na 1 babeczkę potrzeba $300 : 24 = 12{,}5$ g mąki.
Na 40 babeczek: $40 \cdot 12{,}5 = 500$ g.
Odpowiedź: 500 g
Zadanie 20 · trudność 2/3
Na mapie odległość między Krakowem a Tarnowem wynosi 8 cm, a w rzeczywistości jest to 80 km. Jaka jest rzeczywista odległość między Tarnowem a Rzeszowem, jeśli na tej samej mapie wynosi ona 11,5 cm?
Podpowiedź 1
Oblicz, ile kilometrów odpowiada 1 cm na mapie.
Podpowiedź 2
Pomnóż otrzymaną wartość przez 11,5.
Rozwiązanie
1 cm na mapie odpowiada $80 : 8 = 10$ km.
Rzeczywista odległość: $11{,}5 \cdot 10 = 115$ km.
Odpowiedź: 115 km
Zadanie 21 · trudność 3/3
Bilet miesięczny na autobus w pewnym mieście kosztował 80 zł, a po podwyżce kosztuje 92 zł. O ile procent wzrosła cena biletu?
Podpowiedź 1
Oblicz, o ile złotych wzrosła cena.
Podpowiedź 2
Podziel wzrost przez cenę początkową i zamień na procenty.
Rozwiązanie
Wzrost ceny: 92 − 80 = 12 zł.
Zmiana procentowa: 12 : 80 = 0,15.
0,15 = 15%, więc cena wzrosła o 15%.
Odpowiedź: o 15%
Zadanie 22 · trudność 3/3
Rower kosztował 1250 zł, a w wyprzedaży sprzedawano go za 1000 zł. O ile procent obniżono cenę roweru?
Podpowiedź 1
Oblicz obniżkę w złotych.
Podpowiedź 2
Porównaj obniżkę z ceną początkową 1250 zł.
Rozwiązanie
Obniżka: 1250 − 1000 = 250 zł.
250 : 1250 = 0,2.
0,2 = 20%, więc cenę obniżono o 20%.
Odpowiedź: o 20%
Zadanie 23 · trudność 3/3
W klasie 7a na początku roku było 25 uczniów, a pod koniec roku jest ich 30. W klasie 7b było 40 uczniów, a jest 44. W której klasie procentowy wzrost liczby uczniów był większy i o ile punktów procentowych?
Podpowiedź 1
Oblicz osobno wzrost procentowy w każdej klasie.
Podpowiedź 2
Odejmij otrzymane procenty.
Rozwiązanie
Klasa 7a: wzrost 5 uczniów, 5 : 25 = 0,2 = 20%.
Klasa 7b: wzrost 4 uczniów, 4 : 40 = 0,1 = 10%.
Większy wzrost jest w 7a, o 20% − 10% = 10 punktów procentowych.
Odpowiedź: W klasie 7a (20% wobec 10%), o 10 punktów procentowych.
Zadanie 24 · trudność 3/3
Cena kurtki najpierw wzrosła z 200 zł do 250 zł, a potem spadła do 200 zł. O ile procent wzrosła cena za pierwszym razem, a o ile procent spadła za drugim razem? Podaj, o ile punktów procentowych różnią się te zmiany.
Podpowiedź 1
Wzrost liczysz względem 200 zł, a spadek względem 250 zł.
Podpowiedź 2
Oblicz oba ilorazy i zamień na procenty.
Rozwiązanie
Wzrost: 250 − 200 = 50 zł, 50 : 200 = 0,25 = 25%.
Spadek: 250 − 200 = 50 zł, 50 : 250 = 0,2 = 20%.
Różnica: 25% − 20% = 5 punktów procentowych.
Odpowiedź: wzrost o 25%, spadek o 20%, różnica 5 punktów procentowych
Zadanie 25 · trudność 3/3
Cena roweru wynosi $x$ zł. Przed sezonem cenę podniesiono o $20\%$. Zapisz wyrażenie algebraiczne opisujące nową cenę roweru. Oblicz je dla $x=1500$.
Podpowiedź 1
Podwyżka o 20% oznacza, że nowa cena to 120% starej ceny.
Podpowiedź 2
120% = 1,2.
Rozwiązanie
Nowa cena to $x + 0{,}2x = 1{,}2x$.
Dla $x=1500$: $1{,}2\cdot 1500 = 1800$ zł.
Odpowiedź: 1,2x; dla x=1500 nowa cena to 1800 zł
Zadanie 26 · trudność 3/3
Pan Jan kupił książkę za $k$ zł. Dostał na nią zniżkę $15\%$, a następnie zapłacił jeszcze $8$ zł za wysyłkę. Zapisz wyrażenie opisujące całkowity koszt zakupu. Oblicz je dla $k=40$.
Podpowiedź 1
Po zniżce 15% płaci się 85% ceny.
Podpowiedź 2
Do ceny po zniżce dodaj 8 zł.
Rozwiązanie
Cena po zniżce: $k-0{,}15k=0{,}85k$.
Całkowity koszt: $0{,}85k+8$.
Dla $k=40$: $0{,}85\cdot 40+8=34+8=42$ zł.
Odpowiedź: 0,85k+8; dla k=40 koszt to 42 zł
Zadanie 27 · trudność 3/3
Cenę kurtki $c$ zł najpierw obniżono o $30\%$, a potem nową cenę podniesiono o $10\%$. Zapisz wyrażenie opisujące końcową cenę kurtki i oblicz ją dla $c=200$. Czy kurtka jest tańsza czy droższa niż na początku i o ile procent?
Podpowiedź 1
Obniżka o 30% to mnożenie przez 0,7.
Podpowiedź 2
Podwyżka o 10% to mnożenie przez 1,1 – dotyczy już nowej ceny.
Rozwiązanie
Po obniżce: $0{,}7c$.
Po podwyżce: $1{,}1\cdot 0{,}7c=0{,}77c$.
Dla $c=200$: $0{,}77\cdot 200=154$ zł.
Cena to 77% początkowej, więc kurtka jest tańsza o $23\%$.
Odpowiedź: 1,1·0,7c = 0,77c; dla c=200 cena 154 zł; kurtka jest tańsza o 23%
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.