Liczydłomatematyka · webp.pl

Potęgi i pierwiastki — klasa 7

Zamiast pisać 2·2·2·2·2·2·2·2·2·2, możemy zapisać krótko $2^{10}$. Potęgi to skrót, który oszczędza czas i miejsce. W tym dziale nauczysz się je czytać, obliczać, porównywać i bezpiecznie używać w działaniach.

Czym jest potęga

Potęga to skrócony zapis mnożenia przez siebie tej samej liczby. Dla wykładnika naturalnego $n \ge 2$:

$$a^n = \underbrace{a \cdot a \cdot \ldots \cdot a}_{n \text{ czynników}}$$

Liczba $a$ to podstawa (to ją mnożymy). Liczba $n$ to wykładnik (mówi, ile razy ją wpisujemy jako czynnik).

Przykład: w zapisie $5^4$ podstawa to 5, wykładnik to 4, a $5^4 = 5\cdot5\cdot5\cdot5 = 625$.

Czytamy: „pięć do potęgi czwartej”.

Uwaga: $5^4$ to nie $5\cdot 4$. Wykładnik mówi o liczbie czynników, nie jest czynnikiem.

Wykładnik 0 i 1 oraz potęgi liczb 0, 1, −1

Umawiamy się, że:

$$a^1 = a \qquad a^0 = 1 \quad (a \neq 0)$$

Przykłady: $7^1 = 7$, $13^0 = 1$, $(-4)^0 = 1$.

Specjalne podstawy:

$$0^n = 0 \ (n \ge 1) \qquad 1^n = 1$$

$$(-1)^n = \begin{cases} 1 & \text{dla } n \text{ parzystego} \\ -1 & \text{dla } n \text{ nieparzystego} \end{cases}$$

Przykłady: $0^8 = 0$, $1^{100} = 1$, $(-1)^{7} = -1$, $(-1)^{12} = 1$.

Kwadrat i sześcian

Potęgę drugą nazywamy kwadratem liczby, a trzecią sześcianem.

$a^2$ to pole kwadratu o boku $a$. $a^3$ to objętość sześcianu o krawędzi $a$.

Przykład: kwadratowa płytka o boku 6 cm ma pole $6^2 = 36\ \text{cm}^2$. Kostka o krawędzi 3 cm ma objętość $3^3 = 27\ \text{cm}^3$.

Potęgi dziesiątki i ułamki

Potęga dziesiątki to jedynka i tyle zer, ile wynosi wykładnik:

$$10^n = 1\underbrace{0\ldots0}_{n \text{ zer}}$$

Np. $10^5 = 100\,000$ (pięć zer). Dalej: $3\cdot10^4 = 30\,000$.

Ułamek potęgujemy w całości – licznik i mianownik:

$$\left(\frac{a}{b}\right)^n = \frac{a^n}{b^n}$$

Przykład: $\left(\frac{2}{3}\right)^3 = \frac{8}{27}$.

Liczbę mieszaną najpierw zamień na ułamek niewłaściwy: $\left(1\frac12\right)^2 = \left(\frac32\right)^2 = \frac94 = 2\frac14$.

Przy ułamkach dziesiętnych licz miejsca po przecinku: $0{,}3^2 = 0{,}09$ (1+1 = 2 miejsca), $0{,}2^3 = 0{,}008$ (3 miejsca).

Znak potęgi liczby ujemnej

Mnożymy liczby ujemne, więc znak zależy od wykładnika:

- wykładnik parzysty → wynik dodatni, np. $(-3)^4 = 81$, - wykładnik nieparzysty → wynik ujemny, np. $(-3)^3 = -27$.

Uzasadnienie: dwie liczby ujemne dają dodatnią, więc minusy łączą się w pary. Jeśli wszystkie się sparują (parzysta ich liczba), zostaje plus. Jeśli jeden zostaje sam, wynik jest ujemny.

Ważna różnica w zapisie:

$(-2)^4 = 16$, ale $-2^4 = -(2\cdot2\cdot2\cdot2) = -16$.

Potęgą rządzi to, co stoi bezpośrednio przed wykładnikiem. Bez nawiasu minus zostaje „na zewnątrz”.

Porównywanie potęg i kolejność działań

Aby porównać potęgi, zwykle obliczamy ich wartości. Np. $2^5 = 32$, a $5^2 = 25$, więc $2^5 > 5^2$.

Potęga nie zawsze jest większa od podstawy: $\left(\frac12\right)^2 = \frac14 < \frac12$, a $1^5 = 1$, $0^3 = 0$.

Kolejność działań: najpierw nawiasy, potem potęgowanie, następnie mnożenie i dzielenie, na końcu dodawanie i odejmowanie.

Przykłady krok po kroku

Przykład 1. Oblicz $4 + 3\cdot 2^3$.

1. Potęga: $2^3 = 8$. 2. Mnożenie: $3\cdot 8 = 24$. 3. Dodawanie: $4 + 24 = 28$.

Przykład 2. Uporządkuj rosnąco: $3^3$, $2^5$, $(-2)^3$, $5^0$.

Wartości: $27$, $32$, $-8$, $1$. Kolejność: $(-2)^3 < 5^0 < 3^3 < 2^5$.

Przykład 3. Rozłóż 360 na czynniki pierwsze.

$360 = 2\cdot180 = 2\cdot2\cdot90 = 2\cdot2\cdot2\cdot45 = 2^3\cdot 3\cdot15 = 2^3\cdot3^2\cdot5$.

Wynik: $360 = 2^3\cdot3^2\cdot5$. Sprawdzenie: $8\cdot9\cdot5 = 360$.

Typowe błędy

- $a^0 = 0$ – źle. Poprawnie: $a^0 = 1$ (dla $a\ne0$). - $2^4 = 8$ (jako $2\cdot4$) – źle. Poprawnie: $2^4 = 16$. - $\left(\frac23\right)^2 = \frac49$, a nie $\frac43$ ani $\frac{4}{3}$: potęgujemy też mianownik. - $-3^2 = -9$, ale $(-3)^2 = 9$. - $0{,}1^2 = 0{,}01$, a nie $0{,}1$ ani $0{,}2$. - $10^3 = 1000$ (trzy zera), a nie $30$. - Nie każda potęga jest większa od podstawy: dla $0$, $1$ i ułamków między 0 a 1 tak nie jest.

Podsumowanie

- $a^n$ to $n$ czynników równych $a$. - $a^1=a$, $a^0=1$, $0^n=0$, $1^n=1$. - $(-1)^n$ to $1$ dla parzystego $n$ i $-1$ dla nieparzystego. - Ułamek potęgujemy w liczniku i mianowniku. - $10^n$ to jedynka z $n$ zerami. - Najpierw potęgi, potem mnożenie, na końcu dodawanie. - Każdą liczbę złożoną można zapisać jako iloczyn potęg liczb pierwszych.

Zadania (27)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Zapisz iloczyn $5\cdot5\cdot5\cdot5\cdot5$ w postaci potęgi.

Podpowiedź 1

Policz, ile razy występuje czynnik 5.

Podpowiedź 2

Czynnik 5 występuje pięć razy, więc wykładnik wynosi 5.

Rozwiązanie

Czynnik 5 powtarza się 5 razy.

Zatem iloczyn to $5^5$.

Odpowiedź: $5^5$

Zadanie 2 · trudność 1/3

Zapisz potęgę $3^4$ w postaci iloczynu jednakowych czynników, a następnie oblicz jej wartość.

Podpowiedź 1

Wykładnik 4 mówi, ile razy występuje podstawa 3.

Podpowiedź 2

Mnóż kolejno: 3·3=9, 9·3=27, 27·3=81.

Rozwiązanie

$3^4=3\cdot3\cdot3\cdot3$.

$3\cdot3=9$, $9\cdot3=27$, $27\cdot3=81$.

Odpowiedź: $3\cdot3\cdot3\cdot3=81$

Zadanie 3 · trudność 1/3

Zapisz w postaci potęgi iloczyn $\left(-\frac{2}{3}\right)\cdot\left(-\frac{2}{3}\right)\cdot\left(-\frac{2}{3}\right)$ i oblicz jego wartość.

Podpowiedź 1

Podstawą jest cała liczba w nawiasie, czyli $-\frac{2}{3}$.

Podpowiedź 2

Nieparzysta liczba ujemnych czynników daje wynik ujemny.

Rozwiązanie

Trzy jednakowe czynniki: $\left(-\frac{2}{3}\right)^3$.

Licznik: $2^3=8$, mianownik: $3^3=27$, znak ujemny, więc wynik to $-\frac{8}{27}$.

Odpowiedź: $\left(-\frac{2}{3}\right)^3=-\frac{8}{27}$

Zadanie 4 · trudność 1/3

Pole kwadratu o boku $a$ zapisujemy jako $a\cdot a$, a objętość sześcianu o krawędzi $a$ jako $a\cdot a\cdot a$. Zapisz te wyrażenia w postaci potęg, a następnie oblicz sumę pola jednej ściany i objętości sześcianu o krawędzi $a=4$ cm (pomiń jednostki).

Podpowiedź 1

Pole to $a^2$, objętość to $a^3$.

Podpowiedź 2

Podstaw $a=4$: $4^2=16$, $4^3=64$.

Rozwiązanie

Pole: $a\cdot a=a^2=4^2=16$.

Objętość: $a\cdot a\cdot a=a^3=4^3=64$.

Suma: $16+64=80$.

Odpowiedź: $a^2=16$, $a^3=64$, suma $80$

Zadanie 5 · trudność 1/3

Oblicz wartość potęgi $4^3$.

Podpowiedź 1

Wykładnik 3 oznacza, że podstawę mnożymy przez siebie 3 razy.

Podpowiedź 2

Zapisz $4\cdot4\cdot4$.

Rozwiązanie

Zapisujemy potęgę jako iloczyn: $4^3=4\cdot4\cdot4$.

Liczymy: $4\cdot4=16$, a $16\cdot4=64$.

Odpowiedź: 64

Zadanie 6 · trudność 1/3

Oblicz wartość potęgi $(-2)^5$.

Podpowiedź 1

Podstawa jest ujemna, wykładnik jest nieparzysty. Jaki będzie znak wyniku?

Podpowiedź 2

Policz $2^5$ i dopisz odpowiedni znak.

Rozwiązanie

Zapisujemy: $(-2)^5=(-2)\cdot(-2)\cdot(-2)\cdot(-2)\cdot(-2)$.

Ujemna liczba czynników jest nieparzysta, więc wynik jest ujemny. Ponieważ $2^5=32$, otrzymujemy $-32$.

Odpowiedź: -32

Zadanie 7 · trudność 1/3

Oblicz wartość wyrażenia $\left(\frac{2}{3}\right)^4$.

Podpowiedź 1

Potęgujemy osobno licznik i mianownik.

Podpowiedź 2

$2^4=16$, $3^4=81$.

Rozwiązanie

Stosujemy zasadę: $\left(\frac{2}{3}\right)^4=\frac{2^4}{3^4}$.

Obliczamy $2^4=16$ oraz $3^4=81$, więc wynik to $\frac{16}{81}$.

Odpowiedź: 16/81

Zadanie 8 · trudność 1/3

Oblicz wartość wyrażenia $-3^2+(-3)^2+10^3\cdot0{,}01$.

Podpowiedź 1

$-3^2$ to przeciwność liczby $3^2$, a $(-3)^2$ to kwadrat liczby $-3$.

Podpowiedź 2

$10^3=1000$.

Rozwiązanie

Obliczamy: $-3^2=-9$ oraz $(-3)^2=9$, więc ich suma wynosi $0$.

Następnie $10^3\cdot0{,}01=1000\cdot0{,}01=10$.

Zatem wynik to $0+10=10$.

Odpowiedź: 10

Zadanie 9 · trudność 1/3

Na rysunku przedstawiono kwadratową płytkę chodnikową o boku $5$ dm. Zapisz pole tej płytki w postaci potęgi i oblicz je.

Podpowiedź 1

Pole kwadratu o boku $a$ to $a^2$.

Podpowiedź 2

Podstaw $a=5$ dm.

Rozwiązanie

Pole kwadratu obliczamy ze wzoru $P=a^2$.

Dla $a=5$ dm mamy $P=5^2=25$ dm².

Odpowiedź: $5^2 = 25$ dm²

Zadanie 10 · trudność 1/3

Sześcienna kostka do gry ma krawędź długości $4$ cm (rysunek). Zapisz objętość kostki w postaci potęgi i oblicz ją.

Podpowiedź 1

Objętość sześcianu o krawędzi $a$ to $a^3$.

Podpowiedź 2

$4^3=4\cdot4\cdot4$.

Rozwiązanie

Objętość sześcianu: $V=a^3$.

Dla $a=4$ cm: $V=4^3=16\cdot4=64$ cm³.

Odpowiedź: $4^3 = 64$ cm³

Zadanie 11 · trudność 1/3

Pole kwadratowego ogródka przedstawionego na rysunku wynosi $81$ m². Jaką długość ma bok ogródka? Zapisz odpowiedź w metrach.

Podpowiedź 1

Szukasz liczby $a$, dla której $a^2=81$.

Podpowiedź 2

Pomyśl: $9\cdot9$.

Rozwiązanie

Z wzoru $P=a^2$ mamy $a^2=81$.

Ponieważ $9^2=81$, bok ma $9$ m.

Odpowiedź: 9 m

Zadanie 12 · trudność 1/3

Akwarium w kształcie sześcianu ma krawędź $6$ dm (rysunek). Ile litrów wody się w nim zmieści, jeśli $1$ dm³ to $1$ litr? Zapisz objętość jako potęgę i oblicz.

Podpowiedź 1

Objętość sześcianu to $a^3$.

Podpowiedź 2

$6^3=36\cdot6$.

Rozwiązanie

Objętość: $V=6^3$ dm³.

$6^3=36\cdot6=216$ dm³, czyli $216$ litrów.

Odpowiedź: $6^3 = 216$ litrów

Zadanie 13 · trudność 2/3

Porównaj liczby $2^5$ i $5^2$. Wpisz większą z nich.

Podpowiedź 1

Oblicz obie potęgi osobno.

Podpowiedź 2

$2^5=2\cdot2\cdot2\cdot2\cdot2$, $5^2=5\cdot5$.

Rozwiązanie

Obliczamy $2^5=32$.

Obliczamy $5^2=25$.

Ponieważ $32>25$, większa jest liczba $2^5$.

Odpowiedź: $2^5=32$ jest większa od $5^2=25$

Zadanie 14 · trudność 2/3

Uporządkuj rosnąco liczby: $3^4$, $4^3$, $2^6$. Podaj wartość największej z nich.

Podpowiedź 1

Policz wartości wszystkich trzech potęg.

Podpowiedź 2

$3^4=9\cdot9$, $4^3=16\cdot4$, $2^6=64$.

Rozwiązanie

$3^4=81$, $4^3=64$, $2^6=64$.

Kolejność rosnąca: $4^3=2^6<3^4$.

Największa liczba to $3^4=81$.

Odpowiedź: $4^3=64=2^6<3^4=81$, największa to 81

Zadanie 15 · trudność 2/3

Czy liczba $(-2)^5$ jest większa od liczby $(-3)^2$? Odpowiedz TAK lub NIE.

Podpowiedź 1

Pamiętaj o znaku potęgi: wykładnik nieparzysty daje wynik ujemny, parzysty dodatni.

Podpowiedź 2

Oblicz $(-2)^5$ i $(-3)^2$.

Rozwiązanie

$(-2)^5=-32$.

$(-3)^2=9$.

Ponieważ $-32<9$, odpowiedź brzmi NIE.

Odpowiedź: NIE

Zadanie 16 · trudność 2/3

Porównaj liczby $a=2^{12}$ i $b=8^4$ oraz $c=4^5$. Zapisz wszystkie jako potęgi liczby 2 i podaj, ile wynosi największy z wykładników potęgi 2 w tych zapisach.

Podpowiedź 1

Zapisz $8=2^3$ oraz $4=2^2$.

Podpowiedź 2

Użyj wzoru $(a^m)^n=a^{m\cdot n}$.

Rozwiązanie

$b=8^4=(2^3)^4=2^{12}$.

$c=4^5=(2^2)^5=2^{10}$.

Zatem $a=b=2^{12}$, a $c=2^{10}$ jest mniejsze. Największy wykładnik to 12.

Odpowiedź: $a=2^{12}$, $b=2^{12}$, $c=2^{10}$; największy wykładnik to 12 (a=b>c)

Zadanie 17 · trudność 2/3

Nie obliczając wartości, określ znak potęgi $(-3)^5$. Podaj odpowiedź: „dodatni” lub „ujemny”.

Podpowiedź 1

Sprawdź, czy wykładnik jest parzysty, czy nieparzysty.

Podpowiedź 2

Liczba ujemna podniesiona do potęgi nieparzystej daje wynik ujemny.

Rozwiązanie

Podstawa $-3$ jest ujemna.

Wykładnik $5$ jest nieparzysty.

Zatem $(-3)^5<0$; wynik jest ujemny.

Odpowiedź: ujemny

Zadanie 18 · trudność 2/3

Oblicz $(-2)^6$ i podaj znak wyniku. Podaj wartość liczbową.

Podpowiedź 1

Wykładnik 6 jest parzysty, więc minusy się parami skracają.

Podpowiedź 2

Oblicz $2^6$.

Rozwiązanie

Wykładnik $6$ jest parzysty, więc wynik jest dodatni.

$2^6=64$.

Zatem $(-2)^6=64$.

Odpowiedź: 64 (dodatni)

Zadanie 19 · trudność 2/3

Porównaj liczby $(-4)^3$ oraz $-4^3$. Czy są równe? Odpowiedz „TAK” lub „NIE”.

Podpowiedź 1

W $(-4)^3$ potęgowana jest liczba $-4$, a w $-4^3$ tylko liczba $4$.

Podpowiedź 2

Oblicz obie wartości.

Rozwiązanie

$(-4)^3=(-4)\cdot(-4)\cdot(-4)=-64$.

$-4^3=-(4\cdot4\cdot4)=-64$.

Obie liczby są równe $-64$, więc odpowiedź to TAK.

Odpowiedź: TAK

Zadanie 20 · trudność 2/3

Nie obliczając wartości, określ znak wyrażenia $(-2)^{7}\cdot(-5)^{4}\cdot(-1)^{9}$. Podaj wynik końcowy: 1 gdy dodatni, -1 gdy ujemny.

Podpowiedź 1

Określ znak każdego czynnika osobno: wykładniki 7, 4 i 9.

Podpowiedź 2

Pomnóż znaki: ujemny·dodatni·ujemny.

Rozwiązanie

$(-2)^7<0$, bo wykładnik 7 jest nieparzysty.

$(-5)^4>0$, bo wykładnik 4 jest parzysty; $(-1)^9<0$.

Iloczyn: $(-)\cdot(+)\cdot(-)=+$, więc wyrażenie jest dodatnie.

Odpowiedź: 1 (dodatni)

Zadanie 21 · trudność 2/3

Oblicz wartość wyrażenia: $3^2+4\cdot 2^3-5$.

Podpowiedź 1

Najpierw oblicz potęgi: $3^2$ i $2^3$.

Podpowiedź 2

Potem wykonaj mnożenie, a na końcu dodawanie i odejmowanie.

Rozwiązanie

Potęgi: $3^2=9$, $2^3=8$.

Mnożenie: $4\cdot 8=32$.

Dodawanie i odejmowanie: $9+32-5=36$.

Odpowiedź: 36

Zadanie 22 · trudność 2/3

Oblicz wartość wyrażenia: $\dfrac{(-2)^3+5^2}{3^2-2^3}-(-1)^5\cdot 4$.

Podpowiedź 1

Policz osobno licznik i mianownik ułamka. Pamiętaj, że $(-2)^3$ jest ujemne.

Podpowiedź 2

Potęga nieparzysta liczby $-1$ daje $-1$.

Rozwiązanie

Licznik: $(-2)^3+5^2=-8+25=17$.

Mianownik: $3^2-2^3=9-8=1$, więc ułamek równa się $17$.

Drugi składnik: $(-1)^5\cdot 4=-4$, więc $17-(-4)=21$.

Odpowiedź: 21

Zadanie 23 · trudność 2/3

Oblicz wartość wyrażenia: $2\cdot\left(3^2-2^3\right)^{10}-\left(-3\right)^2\cdot 2^2+\left(12-2\cdot 3\right)^2:4$.

Podpowiedź 1

Wyrażenie $3^2-2^3$ w nawiasie daje liczbę, której każda potęga jest łatwa do obliczenia.

Podpowiedź 2

Pamiętaj: $(-3)^2=9$, a w ostatnim nawiasie najpierw mnożenie, potem odejmowanie.

Rozwiązanie

$3^2-2^3=9-8=1$, więc $2\cdot 1^{10}=2$.

$(-3)^2\cdot 2^2=9\cdot 4=36$.

$(12-6)^2:4=36:4=9$.

Wynik: $2-36+9=-25$.

Odpowiedź: 2-36+9=-25

Zadanie 24 · trudność 3/3

Rozłóż liczbę $360$ na iloczyn potęg czynników pierwszych. Podaj rozkład w postaci $2^a\cdot 3^b\cdot 5^c$ i oblicz sumę $a+b+c$.

Podpowiedź 1

Dziel kolejno przez 2, 3 i 5, aż otrzymasz 1.

Podpowiedź 2

Wykładnik 1 zapisujemy jako brak potęgi, ale do sumy liczy się go jako 1.

Rozwiązanie

Dzielimy: 360:2=180, 180:2=90, 90:2=45, czyli trzy dwójki.

45:3=15, 15:3=5, czyli dwie trójki.

5:5=1, czyli jedna piątka.

Zatem $360=2^3\cdot 3^2\cdot 5^1$, więc $a+b+c=3+2+1=6$.

Odpowiedź: 360 = 2^3·3^2·5, suma wykładników: 6

Zadanie 25 · trudność 3/3

Rozłóż liczbę $1260$ na iloczyn potęg czynników pierwszych. Ile jest w tym rozkładzie różnych czynników pierwszych?

Podpowiedź 1

Najpierw podziel przez 10: 1260 = 126·10.

Podpowiedź 2

126 = 2·63 = 2·3^2·7.

Rozwiązanie

$1260=10\cdot126=2\cdot5\cdot2\cdot63$.

$63=3^2\cdot7$.

Stąd $1260=2^2\cdot3^2\cdot5\cdot7$.

Różne czynniki pierwsze to 2, 3, 5, 7, czyli 4.

Odpowiedź: 1260 = 2^2·3^2·5·7, różnych czynników: 4

Zadanie 26 · trudność 3/3

Rozłóż liczbę $2^5\cdot 36\cdot 125$ na iloczyn potęg czynników pierwszych. Podaj wykładnik przy liczbie 2.

Podpowiedź 1

Rozłóż osobno $36$ i $125$.

Podpowiedź 2

Potęgi o tej samej podstawie mnożymy, dodając wykładniki.

Rozwiązanie

$36=2^2\cdot3^2$ oraz $125=5^3$.

Cały iloczyn: $2^5\cdot2^2\cdot3^2\cdot5^3$.

Dodajemy wykładniki dwójki: $5+2=7$.

Wynik: $2^7\cdot3^2\cdot5^3$, wykładnik 7.

Odpowiedź: 2^7·3^2·5^3, wykładnik przy 2 to 7

Zadanie 27 · trudność 3/3

Rozłóż liczbę $9724$ na iloczyn potęg czynników pierwszych (wskazówka: $9724=4\cdot2431$ i $2431$ dzieli się przez 11). Podaj największy czynnik pierwszy.

Podpowiedź 1

Podziel 2431 przez 11.

Podpowiedź 2

Otrzymany wynik rozłóż na iloczyn dwóch liczb pierwszych większych od 10.

Rozwiązanie

$9724=4\cdot2431=2^2\cdot2431$.

$2431:11=221$.

$221=13\cdot17$.

Zatem $9724=2^2\cdot11\cdot13\cdot17$; największy czynnik pierwszy to 17.

Odpowiedź: 9724 = 2^2·11·13·17, największy czynnik: 17

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.