Zamiast pisać 2·2·2·2·2·2·2·2·2·2, możemy zapisać krótko $2^{10}$. Potęgi to skrót, który oszczędza czas i miejsce. W tym dziale nauczysz się je czytać, obliczać, porównywać i bezpiecznie używać w działaniach.
Czym jest potęga
Potęga to skrócony zapis mnożenia przez siebie tej samej liczby. Dla wykładnika naturalnego $n \ge 2$:
Liczbę mieszaną najpierw zamień na ułamek niewłaściwy: $\left(1\frac12\right)^2 = \left(\frac32\right)^2 = \frac94 = 2\frac14$.
Przy ułamkach dziesiętnych licz miejsca po przecinku: $0{,}3^2 = 0{,}09$ (1+1 = 2 miejsca), $0{,}2^3 = 0{,}008$ (3 miejsca).
Znak potęgi liczby ujemnej
Mnożymy liczby ujemne, więc znak zależy od wykładnika:
- wykładnik parzysty → wynik dodatni, np. $(-3)^4 = 81$,
- wykładnik nieparzysty → wynik ujemny, np. $(-3)^3 = -27$.
Uzasadnienie: dwie liczby ujemne dają dodatnią, więc minusy łączą się w pary. Jeśli wszystkie się sparują (parzysta ich liczba), zostaje plus. Jeśli jeden zostaje sam, wynik jest ujemny.
Ważna różnica w zapisie:
$(-2)^4 = 16$, ale $-2^4 = -(2\cdot2\cdot2\cdot2) = -16$.
Potęgą rządzi to, co stoi bezpośrednio przed wykładnikiem. Bez nawiasu minus zostaje „na zewnątrz”.
Porównywanie potęg i kolejność działań
Aby porównać potęgi, zwykle obliczamy ich wartości. Np. $2^5 = 32$, a $5^2 = 25$, więc $2^5 > 5^2$.
Potęga nie zawsze jest większa od podstawy: $\left(\frac12\right)^2 = \frac14 < \frac12$, a $1^5 = 1$, $0^3 = 0$.
Kolejność działań: najpierw nawiasy, potem potęgowanie, następnie mnożenie i dzielenie, na końcu dodawanie i odejmowanie.
- $a^0 = 0$ – źle. Poprawnie: $a^0 = 1$ (dla $a\ne0$).
- $2^4 = 8$ (jako $2\cdot4$) – źle. Poprawnie: $2^4 = 16$.
- $\left(\frac23\right)^2 = \frac49$, a nie $\frac43$ ani $\frac{4}{3}$: potęgujemy też mianownik.
- $-3^2 = -9$, ale $(-3)^2 = 9$.
- $0{,}1^2 = 0{,}01$, a nie $0{,}1$ ani $0{,}2$.
- $10^3 = 1000$ (trzy zera), a nie $30$.
- Nie każda potęga jest większa od podstawy: dla $0$, $1$ i ułamków między 0 a 1 tak nie jest.
Podsumowanie
- $a^n$ to $n$ czynników równych $a$.
- $a^1=a$, $a^0=1$, $0^n=0$, $1^n=1$.
- $(-1)^n$ to $1$ dla parzystego $n$ i $-1$ dla nieparzystego.
- Ułamek potęgujemy w liczniku i mianowniku.
- $10^n$ to jedynka z $n$ zerami.
- Najpierw potęgi, potem mnożenie, na końcu dodawanie.
- Każdą liczbę złożoną można zapisać jako iloczyn potęg liczb pierwszych.
Zadania (27)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Zapisz iloczyn $5\cdot5\cdot5\cdot5\cdot5$ w postaci potęgi.
Podpowiedź 1
Policz, ile razy występuje czynnik 5.
Podpowiedź 2
Czynnik 5 występuje pięć razy, więc wykładnik wynosi 5.
Rozwiązanie
Czynnik 5 powtarza się 5 razy.
Zatem iloczyn to $5^5$.
Odpowiedź: $5^5$
Zadanie 2 · trudność 1/3
Zapisz potęgę $3^4$ w postaci iloczynu jednakowych czynników, a następnie oblicz jej wartość.
Podpowiedź 1
Wykładnik 4 mówi, ile razy występuje podstawa 3.
Podpowiedź 2
Mnóż kolejno: 3·3=9, 9·3=27, 27·3=81.
Rozwiązanie
$3^4=3\cdot3\cdot3\cdot3$.
$3\cdot3=9$, $9\cdot3=27$, $27\cdot3=81$.
Odpowiedź: $3\cdot3\cdot3\cdot3=81$
Zadanie 3 · trudność 1/3
Zapisz w postaci potęgi iloczyn $\left(-\frac{2}{3}\right)\cdot\left(-\frac{2}{3}\right)\cdot\left(-\frac{2}{3}\right)$ i oblicz jego wartość.
Podpowiedź 1
Podstawą jest cała liczba w nawiasie, czyli $-\frac{2}{3}$.
Podpowiedź 2
Nieparzysta liczba ujemnych czynników daje wynik ujemny.
Rozwiązanie
Trzy jednakowe czynniki: $\left(-\frac{2}{3}\right)^3$.
Licznik: $2^3=8$, mianownik: $3^3=27$, znak ujemny, więc wynik to $-\frac{8}{27}$.
Pole kwadratu o boku $a$ zapisujemy jako $a\cdot a$, a objętość sześcianu o krawędzi $a$ jako $a\cdot a\cdot a$. Zapisz te wyrażenia w postaci potęg, a następnie oblicz sumę pola jednej ściany i objętości sześcianu o krawędzi $a=4$ cm (pomiń jednostki).
Podpowiedź 1
Pole to $a^2$, objętość to $a^3$.
Podpowiedź 2
Podstaw $a=4$: $4^2=16$, $4^3=64$.
Rozwiązanie
Pole: $a\cdot a=a^2=4^2=16$.
Objętość: $a\cdot a\cdot a=a^3=4^3=64$.
Suma: $16+64=80$.
Odpowiedź: $a^2=16$, $a^3=64$, suma $80$
Zadanie 5 · trudność 1/3
Oblicz wartość potęgi $4^3$.
Podpowiedź 1
Wykładnik 3 oznacza, że podstawę mnożymy przez siebie 3 razy.
Podpowiedź 2
Zapisz $4\cdot4\cdot4$.
Rozwiązanie
Zapisujemy potęgę jako iloczyn: $4^3=4\cdot4\cdot4$.
Liczymy: $4\cdot4=16$, a $16\cdot4=64$.
Odpowiedź: 64
Zadanie 6 · trudność 1/3
Oblicz wartość potęgi $(-2)^5$.
Podpowiedź 1
Podstawa jest ujemna, wykładnik jest nieparzysty. Jaki będzie znak wyniku?
Obliczamy $2^4=16$ oraz $3^4=81$, więc wynik to $\frac{16}{81}$.
Odpowiedź: 16/81
Zadanie 8 · trudność 1/3
Oblicz wartość wyrażenia $-3^2+(-3)^2+10^3\cdot0{,}01$.
Podpowiedź 1
$-3^2$ to przeciwność liczby $3^2$, a $(-3)^2$ to kwadrat liczby $-3$.
Podpowiedź 2
$10^3=1000$.
Rozwiązanie
Obliczamy: $-3^2=-9$ oraz $(-3)^2=9$, więc ich suma wynosi $0$.
Następnie $10^3\cdot0{,}01=1000\cdot0{,}01=10$.
Zatem wynik to $0+10=10$.
Odpowiedź: 10
Zadanie 9 · trudność 1/3
Na rysunku przedstawiono kwadratową płytkę chodnikową o boku $5$ dm. Zapisz pole tej płytki w postaci potęgi i oblicz je.
Podpowiedź 1
Pole kwadratu o boku $a$ to $a^2$.
Podpowiedź 2
Podstaw $a=5$ dm.
Rozwiązanie
Pole kwadratu obliczamy ze wzoru $P=a^2$.
Dla $a=5$ dm mamy $P=5^2=25$ dm².
Odpowiedź: $5^2 = 25$ dm²
Zadanie 10 · trudność 1/3
Sześcienna kostka do gry ma krawędź długości $4$ cm (rysunek). Zapisz objętość kostki w postaci potęgi i oblicz ją.
Podpowiedź 1
Objętość sześcianu o krawędzi $a$ to $a^3$.
Podpowiedź 2
$4^3=4\cdot4\cdot4$.
Rozwiązanie
Objętość sześcianu: $V=a^3$.
Dla $a=4$ cm: $V=4^3=16\cdot4=64$ cm³.
Odpowiedź: $4^3 = 64$ cm³
Zadanie 11 · trudność 1/3
Pole kwadratowego ogródka przedstawionego na rysunku wynosi $81$ m². Jaką długość ma bok ogródka? Zapisz odpowiedź w metrach.
Podpowiedź 1
Szukasz liczby $a$, dla której $a^2=81$.
Podpowiedź 2
Pomyśl: $9\cdot9$.
Rozwiązanie
Z wzoru $P=a^2$ mamy $a^2=81$.
Ponieważ $9^2=81$, bok ma $9$ m.
Odpowiedź: 9 m
Zadanie 12 · trudność 1/3
Akwarium w kształcie sześcianu ma krawędź $6$ dm (rysunek). Ile litrów wody się w nim zmieści, jeśli $1$ dm³ to $1$ litr? Zapisz objętość jako potęgę i oblicz.
Podpowiedź 1
Objętość sześcianu to $a^3$.
Podpowiedź 2
$6^3=36\cdot6$.
Rozwiązanie
Objętość: $V=6^3$ dm³.
$6^3=36\cdot6=216$ dm³, czyli $216$ litrów.
Odpowiedź: $6^3 = 216$ litrów
Zadanie 13 · trudność 2/3
Porównaj liczby $2^5$ i $5^2$. Wpisz większą z nich.
Podpowiedź 1
Oblicz obie potęgi osobno.
Podpowiedź 2
$2^5=2\cdot2\cdot2\cdot2\cdot2$, $5^2=5\cdot5$.
Rozwiązanie
Obliczamy $2^5=32$.
Obliczamy $5^2=25$.
Ponieważ $32>25$, większa jest liczba $2^5$.
Odpowiedź: $2^5=32$ jest większa od $5^2=25$
Zadanie 14 · trudność 2/3
Uporządkuj rosnąco liczby: $3^4$, $4^3$, $2^6$. Podaj wartość największej z nich.
Podpowiedź 1
Policz wartości wszystkich trzech potęg.
Podpowiedź 2
$3^4=9\cdot9$, $4^3=16\cdot4$, $2^6=64$.
Rozwiązanie
$3^4=81$, $4^3=64$, $2^6=64$.
Kolejność rosnąca: $4^3=2^6<3^4$.
Największa liczba to $3^4=81$.
Odpowiedź: $4^3=64=2^6<3^4=81$, największa to 81
Zadanie 15 · trudność 2/3
Czy liczba $(-2)^5$ jest większa od liczby $(-3)^2$? Odpowiedz TAK lub NIE.
Podpowiedź 1
Pamiętaj o znaku potęgi: wykładnik nieparzysty daje wynik ujemny, parzysty dodatni.
Podpowiedź 2
Oblicz $(-2)^5$ i $(-3)^2$.
Rozwiązanie
$(-2)^5=-32$.
$(-3)^2=9$.
Ponieważ $-32<9$, odpowiedź brzmi NIE.
Odpowiedź: NIE
Zadanie 16 · trudność 2/3
Porównaj liczby $a=2^{12}$ i $b=8^4$ oraz $c=4^5$. Zapisz wszystkie jako potęgi liczby 2 i podaj, ile wynosi największy z wykładników potęgi 2 w tych zapisach.
Podpowiedź 1
Zapisz $8=2^3$ oraz $4=2^2$.
Podpowiedź 2
Użyj wzoru $(a^m)^n=a^{m\cdot n}$.
Rozwiązanie
$b=8^4=(2^3)^4=2^{12}$.
$c=4^5=(2^2)^5=2^{10}$.
Zatem $a=b=2^{12}$, a $c=2^{10}$ jest mniejsze. Największy wykładnik to 12.
Odpowiedź: $a=2^{12}$, $b=2^{12}$, $c=2^{10}$; największy wykładnik to 12 (a=b>c)
Zadanie 17 · trudność 2/3
Nie obliczając wartości, określ znak potęgi $(-3)^5$. Podaj odpowiedź: „dodatni” lub „ujemny”.
Podpowiedź 1
Sprawdź, czy wykładnik jest parzysty, czy nieparzysty.
Podpowiedź 2
Liczba ujemna podniesiona do potęgi nieparzystej daje wynik ujemny.
Rozwiązanie
Podstawa $-3$ jest ujemna.
Wykładnik $5$ jest nieparzysty.
Zatem $(-3)^5<0$; wynik jest ujemny.
Odpowiedź: ujemny
Zadanie 18 · trudność 2/3
Oblicz $(-2)^6$ i podaj znak wyniku. Podaj wartość liczbową.
Podpowiedź 1
Wykładnik 6 jest parzysty, więc minusy się parami skracają.
Podpowiedź 2
Oblicz $2^6$.
Rozwiązanie
Wykładnik $6$ jest parzysty, więc wynik jest dodatni.
$2^6=64$.
Zatem $(-2)^6=64$.
Odpowiedź: 64 (dodatni)
Zadanie 19 · trudność 2/3
Porównaj liczby $(-4)^3$ oraz $-4^3$. Czy są równe? Odpowiedz „TAK” lub „NIE”.
Podpowiedź 1
W $(-4)^3$ potęgowana jest liczba $-4$, a w $-4^3$ tylko liczba $4$.
Podpowiedź 2
Oblicz obie wartości.
Rozwiązanie
$(-4)^3=(-4)\cdot(-4)\cdot(-4)=-64$.
$-4^3=-(4\cdot4\cdot4)=-64$.
Obie liczby są równe $-64$, więc odpowiedź to TAK.
Odpowiedź: TAK
Zadanie 20 · trudność 2/3
Nie obliczając wartości, określ znak wyrażenia $(-2)^{7}\cdot(-5)^{4}\cdot(-1)^{9}$. Podaj wynik końcowy: 1 gdy dodatni, -1 gdy ujemny.
Podpowiedź 1
Określ znak każdego czynnika osobno: wykładniki 7, 4 i 9.
Podpowiedź 2
Pomnóż znaki: ujemny·dodatni·ujemny.
Rozwiązanie
$(-2)^7<0$, bo wykładnik 7 jest nieparzysty.
$(-5)^4>0$, bo wykładnik 4 jest parzysty; $(-1)^9<0$.
Iloczyn: $(-)\cdot(+)\cdot(-)=+$, więc wyrażenie jest dodatnie.
Odpowiedź: 1 (dodatni)
Zadanie 21 · trudność 2/3
Oblicz wartość wyrażenia: $3^2+4\cdot 2^3-5$.
Podpowiedź 1
Najpierw oblicz potęgi: $3^2$ i $2^3$.
Podpowiedź 2
Potem wykonaj mnożenie, a na końcu dodawanie i odejmowanie.
Rozwiązanie
Potęgi: $3^2=9$, $2^3=8$.
Mnożenie: $4\cdot 8=32$.
Dodawanie i odejmowanie: $9+32-5=36$.
Odpowiedź: 36
Zadanie 22 · trudność 2/3
Oblicz wartość wyrażenia: $\dfrac{(-2)^3+5^2}{3^2-2^3}-(-1)^5\cdot 4$.
Podpowiedź 1
Policz osobno licznik i mianownik ułamka. Pamiętaj, że $(-2)^3$ jest ujemne.
Podpowiedź 2
Potęga nieparzysta liczby $-1$ daje $-1$.
Rozwiązanie
Licznik: $(-2)^3+5^2=-8+25=17$.
Mianownik: $3^2-2^3=9-8=1$, więc ułamek równa się $17$.
Drugi składnik: $(-1)^5\cdot 4=-4$, więc $17-(-4)=21$.
Odpowiedź: 21
Zadanie 23 · trudność 2/3
Oblicz wartość wyrażenia: $2\cdot\left(3^2-2^3\right)^{10}-\left(-3\right)^2\cdot 2^2+\left(12-2\cdot 3\right)^2:4$.
Podpowiedź 1
Wyrażenie $3^2-2^3$ w nawiasie daje liczbę, której każda potęga jest łatwa do obliczenia.
Podpowiedź 2
Pamiętaj: $(-3)^2=9$, a w ostatnim nawiasie najpierw mnożenie, potem odejmowanie.
Rozwiązanie
$3^2-2^3=9-8=1$, więc $2\cdot 1^{10}=2$.
$(-3)^2\cdot 2^2=9\cdot 4=36$.
$(12-6)^2:4=36:4=9$.
Wynik: $2-36+9=-25$.
Odpowiedź: 2-36+9=-25
Zadanie 24 · trudność 3/3
Rozłóż liczbę $360$ na iloczyn potęg czynników pierwszych. Podaj rozkład w postaci $2^a\cdot 3^b\cdot 5^c$ i oblicz sumę $a+b+c$.
Podpowiedź 1
Dziel kolejno przez 2, 3 i 5, aż otrzymasz 1.
Podpowiedź 2
Wykładnik 1 zapisujemy jako brak potęgi, ale do sumy liczy się go jako 1.
Rozwiązanie
Dzielimy: 360:2=180, 180:2=90, 90:2=45, czyli trzy dwójki.
45:3=15, 15:3=5, czyli dwie trójki.
5:5=1, czyli jedna piątka.
Zatem $360=2^3\cdot 3^2\cdot 5^1$, więc $a+b+c=3+2+1=6$.
Odpowiedź: 360 = 2^3·3^2·5, suma wykładników: 6
Zadanie 25 · trudność 3/3
Rozłóż liczbę $1260$ na iloczyn potęg czynników pierwszych. Ile jest w tym rozkładzie różnych czynników pierwszych?
Podpowiedź 1
Najpierw podziel przez 10: 1260 = 126·10.
Podpowiedź 2
126 = 2·63 = 2·3^2·7.
Rozwiązanie
$1260=10\cdot126=2\cdot5\cdot2\cdot63$.
$63=3^2\cdot7$.
Stąd $1260=2^2\cdot3^2\cdot5\cdot7$.
Różne czynniki pierwsze to 2, 3, 5, 7, czyli 4.
Odpowiedź: 1260 = 2^2·3^2·5·7, różnych czynników: 4
Zadanie 26 · trudność 3/3
Rozłóż liczbę $2^5\cdot 36\cdot 125$ na iloczyn potęg czynników pierwszych. Podaj wykładnik przy liczbie 2.
Podpowiedź 1
Rozłóż osobno $36$ i $125$.
Podpowiedź 2
Potęgi o tej samej podstawie mnożymy, dodając wykładniki.
Rozwiązanie
$36=2^2\cdot3^2$ oraz $125=5^3$.
Cały iloczyn: $2^5\cdot2^2\cdot3^2\cdot5^3$.
Dodajemy wykładniki dwójki: $5+2=7$.
Wynik: $2^7\cdot3^2\cdot5^3$, wykładnik 7.
Odpowiedź: 2^7·3^2·5^3, wykładnik przy 2 to 7
Zadanie 27 · trudność 3/3
Rozłóż liczbę $9724$ na iloczyn potęg czynników pierwszych (wskazówka: $9724=4\cdot2431$ i $2431$ dzieli się przez 11). Podaj największy czynnik pierwszy.
Podpowiedź 1
Podziel 2431 przez 11.
Podpowiedź 2
Otrzymany wynik rozłóż na iloczyn dwóch liczb pierwszych większych od 10.
Rozwiązanie
$9724=4\cdot2431=2^2\cdot2431$.
$2431:11=221$.
$221=13\cdot17$.
Zatem $9724=2^2\cdot11\cdot13\cdot17$; największy czynnik pierwszy to 17.
Odpowiedź: 9724 = 2^2·11·13·17, największy czynnik: 17
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.