Liczby wymierne spotykasz codziennie: w cenach, temperaturach, przepisach kulinarnych i na termometrze. W tym dziale nauczysz się je rozpoznawać, zapisywać na różne sposoby, porównywać na osi liczbowej i bezpiecznie wykonywać na nich działania.
Liczby wymierne i zbiory liczbowe
Liczba wymierna to liczba, którą można zapisać w postaci ułamka
$$\frac{a}{b}, \quad a,b \in \mathbb{Z},\ b \neq 0.$$
Czyli licznik i mianownik są liczbami całkowitymi, a mianownik nigdy nie jest zerem. Dzielenie przez zero nie ma sensu: nie da się podzielić 5 czekolad między 0 osób.
Zbiory liczbowe tworzą „matrioszkę”: liczby naturalne $\mathbb{N}$ mieszczą się w całkowitych $\mathbb{Z}$, a te w wymiernych $\mathbb{Q}$.
Wszystkie te liczby są wymierne: $5=\frac{5}{1}$, $-3=\frac{-3}{1}$, $0{,}25=\frac{1}{4}$, $-\frac{2}{7}$, $1\frac{1}{2}=\frac{3}{2}$. Liczby ujemne też są wymierne.
Rozwinięcie dziesiętne
Ułamek zamieniasz na dziesiętny, dzieląc licznik przez mianownik.
- $\frac{3}{8}=0{,}375$ – rozwinięcie skończone.
- $\frac{1}{3}=0{,}333\ldots=0,(3)$ – rozwinięcie nieskończone okresowe.
- $\frac{5}{6}=0{,}8333\ldots=0{,}8(3)$ – okres zaczyna się nie od razu.
Każda liczba wymierna ma rozwinięcie skończone albo nieskończone okresowe. Skończone mają np. ułamki nieskracalne, których mianownik rozkłada się tylko na czynniki 2 i 5 (np. 4, 20, 25). Jeśli w mianowniku pojawia się inny czynnik, np. 3 lub 7, rozwinięcie jest okresowe.
Oszacuj $4{,}87\cdot 2{,}1$, a potem zaokrąglij dokładny wynik do części dziesiątych.
Szacowanie: $4{,}87\approx 5$, $2{,}1\approx 2$, więc wynik jest bliski $10$.
Dokładnie: $4{,}87\cdot 2{,}1=10{,}227$.
Zaokrąglenie: patrzymy na cyfrę setnych, to $2$, czyli mniej niż 5. Zostawiamy $10{,}2$.
Wynik zgadza się z szacunkiem, więc jest prawdopodobnie dobry.
Typowe błędy
- „Liczby ujemne nie są wymierne.” Są, np. $-\frac{3}{5}$.
- Mianownik równy zero. Zapis $\frac{4}{0}$ nie jest liczbą.
- Dodawanie liczników i mianowników: $\frac{1}{2}+\frac{1}{3}\neq\frac{2}{5}$. Poprawnie: $\frac{5}{6}$.
- Zaokrąglanie w kilku krokach. Liczbę $2{,}449$ do części dziesiątych zaokrąglasz do $2{,}4$ (patrz na cyfrę setnych: 4). Zaokrąglanie najpierw do $2{,}45$, a potem do $2{,}5$ jest błędem.
- Znak przy odejmowaniu: $5-(-3)=5+3=8$.
Podsumowanie
Liczba wymierna to ułamek $\frac{a}{b}$ z $b\neq0$. Ma rozwinięcie skończone lub okresowe. Na osi większe liczby leżą na prawo, a $|a|$ to odległość od zera. Pamiętaj: wspólny mianownik przy dodawaniu, odwrotność przy dzieleniu, reguła znaków i kolejność działań. Zawsze sprawdź wynik szacowaniem.
Zadania (33)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Które z liczb $\frac{3}{4}$, $-2$, $0{,}5$, $\sqrt{5}$, $0$ są liczbami wymiernymi? Podaj, ile spośród nich jest wymiernych.
Podpowiedź 1
Liczba wymierna to taka, którą można zapisać w postaci ułamka $\frac{a}{b}$, gdzie $a$ i $b$ są całkowite, $b\neq 0$.
Podpowiedź 2
Pierwiastek z liczby, która nie jest kwadratem liczby całkowitej, nie jest wymierny.
Rozwiązanie
$\frac{3}{4}$ jest ułamkiem zwykłym, więc jest wymierna.
$-2=\frac{-2}{1}$, $0{,}5=\frac{1}{2}$ oraz $0=\frac{0}{1}$ są wymierne.
$\sqrt{5}$ nie jest wymierna, bo 5 nie jest kwadratem liczby całkowitej.
Wymierne są 4 liczby.
Odpowiedź: 4
Zadanie 2 · trudność 1/3
Które z liczb $0{,}(3)$, $\sqrt{16}$, $-1\frac{2}{5}$, $\sqrt{2}$, $\frac{7}{0{,}5}$ są wymierne? Podaj, ile spośród nich jest wymiernych.
Podpowiedź 1
Każdy rozwinięcie okresowe oraz liczba mieszana to liczba wymierna. Sprawdź, czy pierwiastki dają liczby całkowite.
Podpowiedź 2
Uprość $\sqrt{16}$ i $\frac{7}{0{,}5}$.
Rozwiązanie
$0{,}(3)=\frac{1}{3}$ jest wymierna.
$\sqrt{16}=4$ jest wymierna.
$-1\frac{2}{5}=-\frac{7}{5}$ jest wymierna.
$\frac{7}{0{,}5}=14$ jest wymierna, a $\sqrt{2}$ nie jest wymierna. Razem 4 liczby.
Odpowiedź: 4
Zadanie 3 · trudność 1/3
Ania zapisała liczby: $\sqrt{49}$, $\sqrt{50}$, $-\sqrt{0{,}09}$, $3{,}1(6)$, $\frac{\sqrt{8}}{\sqrt{2}}$. Ile z nich jest wymiernych?
Podpowiedź 1
Uprość każdy pierwiastek: $\sqrt{0{,}09}$ i $\frac{\sqrt{8}}{\sqrt{2}}=\sqrt{\frac{8}{2}}$.
Podpowiedź 2
$\sqrt{50}=5\sqrt{2}$.
Rozwiązanie
$\sqrt{49}=7$ jest wymierna.
$\sqrt{50}=5\sqrt{2}$ nie jest wymierna.
$-\sqrt{0{,}09}=-0{,}3$ jest wymierna.
$3{,}1(6)$ ma rozwinięcie okresowe, więc jest wymierna.
$\frac{\sqrt{8}}{\sqrt{2}}=\sqrt{4}=2$ jest wymierna. Razem 4 liczby.
Odpowiedź: 4
Zadanie 4 · trudność 1/3
Wśród liczb $\sqrt{12}\cdot\sqrt{3}$, $\sqrt{12}+\sqrt{3}$, $(\sqrt{5}-1)(\sqrt{5}+1)$, $\sqrt{7}\cdot\sqrt{2}$, $0{,}1010010001\ldots$ (kolejne jedynki rozdzielone coraz dłuższą liczbą zer) wskaż, ile jest liczb wymiernych.
Podpowiedź 1
Skorzystaj z $\sqrt{a}\cdot\sqrt{b}=\sqrt{ab}$ oraz ze wzoru $(a-b)(a+b)=a^2-b^2$.
Podpowiedź 2
Rozwinięcie dziesiętne, które nie jest okresowe, oznacza liczbę niewymierną.
$\sqrt{7}\cdot\sqrt{2}=\sqrt{14}$ – niewymierna; ostatnie rozwinięcie jest nieokresowe – niewymierna.
Wymierne są 2 liczby.
Odpowiedź: 2
Zadanie 5 · trudność 1/3
Na osi liczbowej zaznaczono punkty $0$ i $1$ (patrz rysunek). Punkt $A$ leży w połowie odcinka między $0$ a $1$. Jaką liczbę przedstawia punkt $A$?
Podpowiedź 1
Połowa odcinka od 0 do 1 to połowa jego długości.
Podpowiedź 2
Zapisz liczbę jako ułamek zwykły.
Rozwiązanie
Odcinek od 0 do 1 ma długość 1.
Punkt A jest w połowie tego odcinka, więc A = 1/2.
Odpowiedź: $\frac{1}{2}$
Zadanie 6 · trudność 1/3
Na osi liczbowej odcinek jednostkowy od $0$ do $1$ podzielono na 5 równych części (patrz rysunek). Punkt $B$ jest trzecim punktem podziału licząc od zera. Jaką liczbę przedstawia punkt $B$?
Podpowiedź 1
Jedna część to 1/5.
Podpowiedź 2
Punkt B jest oddalony od zera o 3 takie części.
Rozwiązanie
Jedna część ma długość 1/5.
Trzeci punkt podziału to 3 · 1/5 = 3/5.
Odpowiedź: $\frac{3}{5}$
Zadanie 7 · trudność 1/3
Na osi liczbowej zaznaczono liczby $-1$ i $0$ (patrz rysunek). Odcinek między nimi podzielono na 4 równe części. Punkt $C$ leży w odległości $\frac{3}{4}$ jednostki na lewo od zera. Jaką liczbę przedstawia punkt $C$?
Podpowiedź 1
Na lewo od zera liczby są ujemne.
Podpowiedź 2
Policz 3 części w lewo od zera.
Rozwiązanie
Jedna część ma długość 1/4.
Trzy części na lewo od zera dają liczbę -3/4.
Odpowiedź: $-\frac{3}{4}$
Zadanie 8 · trudność 1/3
Na osi liczbowej zaznaczono $0$ i $1$ (patrz rysunek). Odcinek jednostkowy podzielono na 4 równe części. Punkt $D$ leży o dwie takie części na prawo od liczby $1$. Jaką liczbę przedstawia punkt $D$? Podaj ją jako liczbę mieszaną lub ułamek niewłaściwy.
Podpowiedź 1
Jedna część to 1/4.
Podpowiedź 2
Dodaj 2 · 1/4 do liczby 1.
Rozwiązanie
Dwie części mają długość 2/4 = 1/2.
D = 1 + 1/2 = 3/2.
Odpowiedź: $1\frac{1}{2}=\frac{3}{2}$
Zadanie 9 · trudność 2/3
Zamień ułamek zwykły $\frac{7}{20}$ na ułamek dziesiętny.
Podpowiedź 1
Rozszerz ułamek tak, aby w mianowniku otrzymać 100.
Oblicz wartość wyrażenia $\frac{3}{8}+0{,}45-\frac{1}{4}$ i podaj wynik jako ułamek dziesiętny.
Podpowiedź 1
Zamień ułamki zwykłe na dziesiętne: $\frac{3}{8}=0{,}375$, $\frac{1}{4}=0{,}25$.
Podpowiedź 2
Wykonaj dodawanie i odejmowanie na ułamkach dziesiętnych.
Rozwiązanie
$\frac{3}{8}=3:8=0{,}375$ oraz $\frac{1}{4}=0{,}25$.
$0{,}375+0{,}45=0{,}825$.
$0{,}825-0{,}25=0{,}575$.
Odpowiedź: 0,575
Zadanie 13 · trudność 2/3
Czy ułamek $\frac{7}{20}$ ma skończone rozwinięcie dziesiętne? Jeśli tak, zapisz je.
Podpowiedź 1
Rozłóż mianownik na czynniki pierwsze.
Podpowiedź 2
Jeśli występują tylko 2 i 5, rozwinięcie jest skończone.
Rozwiązanie
$20=2^2\cdot5$, więc w mianowniku są tylko czynniki 2 i 5.
Rozwinięcie jest skończone.
$\frac{7}{20}=\frac{35}{100}=0,35$.
Odpowiedź: TAK, 0,35
Zadanie 14 · trudność 2/3
Czy ułamek $\frac{5}{12}$ ma skończone, czy nieskończone okresowe rozwinięcie dziesiętne? Podaj rozwinięcie.
Podpowiedź 1
Skróć ułamek, jeśli się da, i rozłóż mianownik na czynniki pierwsze.
Podpowiedź 2
W mianowniku jest czynnik 3.
Rozwiązanie
Ułamek $\frac{5}{12}$ jest nieskracalny, a $12=2^2\cdot3$.
Występuje czynnik 3, więc rozwinięcie jest nieskończone okresowe.
Dzielenie daje $5:12=0,41666\ldots=0,41(6)$.
Odpowiedź: nieskończone okresowe, 0,41(6)
Zadanie 15 · trudność 2/3
Czy ułamek $\frac{21}{60}$ ma skończone rozwinięcie dziesiętne? Odpowiedz TAK lub NIE i uzasadnij.
Podpowiedź 1
Najpierw skróć ułamek.
Podpowiedź 2
Sprawdź czynniki pierwsze mianownika po skróceniu.
Rozwiązanie
$\frac{21}{60}=\frac{7}{20}$ po skróceniu przez 3.
$20=2^2\cdot5$, więc rozwinięcie jest skończone.
$\frac{7}{20}=0,35$.
Odpowiedź: TAK, 0,35
Zadanie 16 · trudność 2/3
Który z ułamków ma skończone rozwinięcie dziesiętne: $\frac{9}{14}$, $\frac{18}{45}$, $\frac{11}{30}$? Podaj ten ułamek jako odpowiedź (przepisz go w postaci $\frac{a}{b}$).
Ujemne według wartości bezwzględnej: $0{,}45<0{,}5<0{,}6$, więc $-0{,}45>-0{,}5>-0{,}6$.
Malejąco: $\frac{1}{3};\ 0;\ -0{,}45;\ -\frac{1}{2};\ -0{,}6=-\frac{3}{5}$. Druga jest $0$.
Odpowiedź: Kolejność: 1/3, 0, -0,45, -1/2, -0,6 = -3/5; druga jest 0
Zadanie 19 · trudność 2/3
Uporządkuj rosnąco liczby: $1\frac{1}{4}$, $\frac{9}{8}$, $1{,}2$, $\frac{7}{6}$, $1\frac{1}{5}$. Podaj, która liczba jest największa, a która najmniejsza.
Podpowiedź 1
Zapisz liczby jako $1+$ część ułamkowa: $\frac{9}{8}=1\frac{1}{8}$, $\frac{7}{6}=1\frac{1}{6}$.
Podpowiedź 2
Porównaj ułamki $\frac{1}{8},\frac{1}{6},\frac{1}{5},\frac{1}{4}$ oraz $0{,}2$.
Wartości bezwzględne w dziewięćdziesiątych: $\frac{75}{90},\ \frac{72}{90},\ \frac{70}{90},\ \frac{72}{90},\ \frac{78}{90}$.
Rosnąco wartości bezwzględne: $70<72=72<75<78$.
Dla liczb ujemnych kolejność się odwraca; malejąco: $-\frac{7}{9};\ -0{,}8=-\frac{4}{5};\ -\frac{5}{6};\ -\frac{13}{15}$.
Odpowiedź: -7/9, -0,8 = -4/5, -5/6, -13/15
Zadanie 21 · trudność 2/3
Na osi liczbowej zaznaczono punkty $A=-3$ i $B=5$. Oblicz odległość między punktami $A$ i $B$.
Podpowiedź 1
Odległość liczb $a$ i $b$ to $|a-b|$.
Podpowiedź 2
Policz $|5-(-3)|$.
Rozwiązanie
Odległość to $|5-(-3)|$.
$|5+3|=8$.
Odpowiedź: 8
Zadanie 22 · trudność 2/3
Na osi liczbowej zaznaczono punkty $K=-2\frac{1}{2}$ i $L=3\frac{1}{4}$. Oblicz długość odcinka $KL$.
Podpowiedź 1
Odległość to $|L-K|$.
Podpowiedź 2
Dodaj $3\frac14$ i $2\frac12$.
Rozwiązanie
$|3\frac14-(-2\frac12)|=3\frac14+2\frac12$.
$=3\frac14+2\frac24=5\frac34$.
Odpowiedź: 5 3/4
Zadanie 23 · trudność 2/3
Punkt $M=-1,7$ leży na osi liczbowej. Punkt $N$ leży po prawej stronie punktu $M$ w odległości $4,5$ od niego. Jaką liczbę przedstawia punkt $N$? Jaka jest odległość punktu $N$ od zera?
Podpowiedź 1
Przesunięcie w prawo oznacza dodawanie.
Podpowiedź 2
Odległość od zera to wartość bezwzględna.
Rozwiązanie
$N=-1,7+4,5=2,8$.
Odległość od zera: $|2,8|=2,8$.
Odpowiedź: N=2,8; odległość od zera 2,8
Zadanie 24 · trudność 2/3
Na osi liczbowej punkt $P=-\frac{3}{4}$, a punkt $Q$ jest od niego oddalony o $2,5$. Punkt $Q$ leży na lewo od zera. Jaką liczbę przedstawia $Q$ i jaka jest odległość punktu $Q$ od punktu $R=1,25$?
Podpowiedź 1
Są dwie możliwości: $-0,75\pm2,5$. Wybierz tę ujemną.
Podpowiedź 2
Odległość to $|1,25-Q|$.
Rozwiązanie
$Q=-0,75-2,5=-3,25$ (druga możliwość, $1,75$, jest na prawo od zera).
Zbiór liczb zaznaczonych na osi liczbowej to przedział domknięty od -4 do 6. Zapisz ten zbiór w postaci nierówności $|x-a|\le r$. Podaj wartość $a+r$.
Podpowiedź 1
Środek przedziału to średnia jego końców.
Podpowiedź 2
r to odległość środka od końca przedziału.
Rozwiązanie
Środek: a=(-4+6)/2=1.
Promień: r=6-1=5, więc |x-1|≤5.
a+r=1+5=6.
Odpowiedź: |x-1|≤5; a+r=6
Zadanie 33 · trudność 3/3
Na osi zaznaczono zbiór liczb x, których odległość od liczby -1 jest większa lub równa 4. Zapisz ten zbiór za pomocą wartości bezwzględnej i podaj najmniejszą nieujemną liczbę całkowitą należącą do tego zbioru.
Podpowiedź 1
Odległość od -1 to |x-(-1)|=|x+1|.
Podpowiedź 2
Zbiór to x≤-5 lub x≥3.
Rozwiązanie
Warunek: |x+1|≥4.
Stąd x+1≤-4 lub x+1≥4, czyli x≤-5 lub x≥3.
Najmniejsza nieujemna liczba całkowita to 3.
Odpowiedź: |x+1|≥4; liczba 3
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.