Liczydłomatematyka · webp.pl

Graniastosłupy — klasa 7

Graniastosłupy widzisz codziennie: w pudełku po zapałkach, w kartonie na mleko, w pryzmacie świecy. W tym dziale nauczysz się je nazywać i liczyć ich elementy. Policzysz też pole powierzchni i objętość oraz sprawdzisz, co się dzieje, gdy zmienimy wymiary.

Czym jest graniastosłup?

Graniastosłup to bryła, która ma dwie takie same (przystające) podstawy leżące w równoległych płaszczyznach. Podstawy są wielokątami. Ich odpowiadające sobie wierzchołki łączą krawędzie boczne. Ściany boczne są równoległobokami.

Nazwa zależy od podstawy: podstawa trójkątna to graniastosłup trójkątny, sześciokątna to sześciokątny, i tak dalej.

Elementy: podstawy (dwie), ściany boczne, krawędzie podstawy, krawędzie boczne, wierzchołki oraz wysokość $H$, czyli odległość między płaszczyznami podstaw.

Graniastosłup prosty i prawidłowy

Graniastosłup prosty ma krawędzie boczne prostopadłe do podstaw. Wtedy wszystkie ściany boczne są prostokątami, a krawędź boczna jest równa wysokości $H$.

Graniastosłup prawidłowy jest prosty i ma w podstawie wielokąt foremny (np. trójkąt równoboczny, kwadrat). Każdy prawidłowy jest prosty, ale nie każdy prosty jest prawidłowy.

W graniastosłupie pochyłym ściany boczne to zwykłe równoległoboki, a krawędź boczna jest dłuższa od wysokości.

Liczba wierzchołków, krawędzi i ścian

Niech w podstawie będzie $n$-kąt.

- wierzchołków: $2n$ (po $n$ na każdej podstawie), - krawędzi: $3n$ ($n$ w dolnej podstawie, $n$ w górnej, $n$ bocznych), - ścian: $n+2$ ($n$ bocznych i 2 podstawy).

Sprawdź na sześcianie ($n=4$): 8 wierzchołków, 12 krawędzi, 6 ścian. Zgadza się.

Suma długości krawędzi prostego graniastosłupa: $2\cdot O_p + n\cdot H$, gdzie $O_p$ to obwód podstawy.

Siatka i pole powierzchni

Siatka to bryła rozcięta wzdłuż krawędzi i rozłożona na płasko. Graniastosłup prosty ma siatkę złożoną z $n$ prostokątów w jednym rzędzie (ściany boczne) oraz dwóch podstaw dołączonych do nich z góry i z dołu.

Pole boczne: prostokąty mają wspólną wysokość $H$, a ich podstawy dają razem obwód podstawy, więc

$$P_b = O_p\cdot H$$

Pole całkowite:

$$P_c = 2P_p + P_b$$

Gdy wszystkie ściany boczne mają tę samą szerokość $b$ (graniastosłup prawidłowy), pole boczne to $n\cdot b\cdot H$.

Objętość

Wyobraź sobie warstwę kostek o polu $P_p$ i grubości 1. Gdy bryła ma wysokość $H$, układamy $H$ takich warstw. Stąd

$$V = P_p\cdot H$$

Dla prostopadłościanu: $V=a\cdot b\cdot c$. Dla sześcianu: $V=a^3$.

Jednostki: $1\ \text{dm}^3 = 1000\ \text{cm}^3$, $1\ \text{m}^3=1000\ \text{dm}^3$, $1\ \text{l}=1\ \text{dm}^3$, $1\ \text{ml}=1\ \text{cm}^3$, $1\ \text{hl}=100\ \text{l}$.

Przykład 1: pole i objętość graniastosłupa trójkątnego

Podstawą graniastosłupa prostego jest trójkąt prostokątny o przyprostokątnych 6 cm i 8 cm oraz przeciwprostokątnej 10 cm. Wysokość bryły to 12 cm.

1. Pole podstawy: $P_p=\frac12\cdot6\cdot8=24\ \text{cm}^2$. 2. Obwód: $O_p=6+8+10=24$ cm. 3. Pole boczne: $P_b=24\cdot12=288\ \text{cm}^2$. 4. Pole całkowite: $P_c=2\cdot24+288=336\ \text{cm}^2$. 5. Objętość: $V=24\cdot12=288\ \text{cm}^3$.

Przykład 2: wysokość z objętości i litry

Akwarium ma kształt prostopadłościanu o podstawie 50 cm na 30 cm. Mieści 45 litrów wody. Jak wysoko sięga woda, gdy jest pełne?

1. Zamieniamy: $45\ \text{l}=45\ \text{dm}^3=45000\ \text{cm}^3$. 2. Pole podstawy: $50\cdot30=1500\ \text{cm}^2$. 3. Z $V=P_p\cdot H$ mamy $H=45000:1500=30$ cm.

Odpowiedź: 30 cm.

Przykład 3: skalowanie

Sześcian ma krawędź 4 cm, więc $V=4^3=64\ \text{cm}^3$. Co się stanie z objętością, gdy krawędź zwiększymy 3 razy?

1. Nowa krawędź: 12 cm. 2. Nowa objętość: $12^3=1728\ \text{cm}^3$. 3. Porównanie: $1728:64=27=3^3$.

Gdy wszystkie wymiary rosną $k$ razy, objętość rośnie $k^3$ razy. Gdy zwiększysz tylko wysokość 3 razy, objętość wzrośnie tylko 3 razy.

Typowe błędy

- Krawędź boczna to nie zawsze wysokość. Tak jest tylko w graniastosłupie prostym. - Nie każda ściana boczna jest prostokątem. W pochyłym są to równoległoboki. - Prosty to nie prawidłowy. Prawidłowy wymaga jeszcze foremnej podstawy. - Przelicznik objętości to 1000, nie 100 ani 10. - Wysokość podstawy (np. trójkąta) to co innego niż wysokość graniastosłupa. Pierwszej używasz do $P_p$, drugiej do $V$.

Podsumowanie

Graniastosłup $n$-kątny ma $2n$ wierzchołków, $3n$ krawędzi i $n+2$ ściany. Pole boczne to $O_p\cdot H$, pole całkowite to $2P_p+P_b$, a objętość to $P_p\cdot H$. Zwiększenie wszystkich wymiarów $k$ razy powiększa objętość $k^3$ razy.

Zadania (22)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Podstawą graniastosłupa jest sześciokąt. Ile wierzchołków ma ten graniastosłup?

Podpowiedź 1

Każda podstawa sześciokątna ma 6 wierzchołków.

Podpowiedź 2

Graniastosłup ma dwie podstawy.

Rozwiązanie

Jedna podstawa ma 6 wierzchołków.

Graniastosłup ma dwie podstawy, więc ma $2\cdot 6=12$ wierzchołków.

Odpowiedź: 12

Zadanie 2 · trudność 1/3

Ile krawędzi ma graniastosłup, którego podstawą jest ośmiokąt?

Podpowiedź 1

Policz krawędzie obu podstaw oraz krawędzie boczne.

Podpowiedź 2

Krawędzi bocznych jest tyle, ile wierzchołków w jednej podstawie.

Rozwiązanie

Obie podstawy mają razem $2\cdot 8=16$ krawędzi.

Krawędzi bocznych jest 8, więc razem jest $16+8=24$ krawędzie.

Odpowiedź: 24

Zadanie 3 · trudność 1/3

Graniastosłup ma łącznie 30 krawędzi. Jaki wielokąt jest jego podstawą? Ile ten graniastosłup ma wierzchołków?

Podpowiedź 1

Graniastosłup n-kątny ma $3n$ krawędzi.

Podpowiedź 2

Wierzchołków jest $2n$.

Rozwiązanie

Z równania $3n=30$ otrzymujemy $n=10$, więc podstawą jest dziesięciokąt.

Liczba wierzchołków to $2\cdot 10=20$.

Odpowiedź: dziesięciokąt; 20 wierzchołków

Zadanie 4 · trudność 2/3

Oblicz pole powierzchni całkowitej prostopadłościanu o wymiarach podstawy $3$ cm i $4$ cm oraz wysokości $5$ cm (rysunek).

Podpowiedź 1

Prostopadłościan ma 3 pary prostokątów: 3·4, 3·5, 4·5.

Podpowiedź 2

Pole całkowite to $2(ab+ah+bh)$.

Rozwiązanie

Pole podstaw: $2\cdot 3\cdot 4=24$ cm².

Pole boczne: $2\cdot 3\cdot 5+2\cdot 4\cdot 5=30+40=70$ cm².

Pole całkowite: $24+70=94$ cm².

Odpowiedź: 94 cm²

Zadanie 5 · trudność 2/3

Podstawą graniastosłupa prostego jest trójkąt prostokątny o przyprostokątnych $6$ cm i $8$ cm. Wysokość graniastosłupa wynosi $10$ cm. Oblicz pole powierzchni bocznej tego graniastosłupa.

Podpowiedź 1

Najpierw oblicz przeciwprostokątną podstawy.

Podpowiedź 2

Pole boczne to obwód podstawy razy wysokość.

Rozwiązanie

Przeciwprostokątna: $\sqrt{36+64}=10$ cm.

Obwód podstawy: $6+8+10=24$ cm.

Pole boczne: $24\cdot 10=240$ cm².

Odpowiedź: 240 cm²

Zadanie 6 · trudność 2/3

Podstawą graniastosłupa prostego jest romb o boku $5$ cm i przekątnych $6$ cm i $8$ cm. Wysokość graniastosłupa jest równa $12$ cm. Oblicz pole powierzchni całkowitej.

Podpowiedź 1

Pole rombu to połowa iloczynu przekątnych.

Podpowiedź 2

Romb ma 4 równe boki, więc obwód to $4\cdot5$.

Rozwiązanie

Pole podstawy: $\frac{6\cdot 8}{2}=24$ cm², dwie podstawy: $48$ cm².

Pole boczne: $4\cdot 5\cdot 12=240$ cm².

Pole całkowite: $48+240=288$ cm².

Odpowiedź: 288 cm²

Zadanie 7 · trudność 2/3

Podstawą graniastosłupa prostego jest prostokąt o bokach 6 cm i 4 cm. Wysokość graniastosłupa wynosi 10 cm. Oblicz objętość tego graniastosłupa.

Podpowiedź 1

Objętość graniastosłupa: V = P_p · H.

Podpowiedź 2

Pole prostokąta: 6 · 4.

Rozwiązanie

Pole podstawy: P_p = 6 · 4 = 24 cm².

Objętość: V = 24 · 10 = 240 cm³.

Odpowiedź: 240 cm^3

Zadanie 8 · trudność 2/3

Podstawą graniastosłupa prostego jest trójkąt prostokątny o przyprostokątnych 6 cm i 8 cm. Wysokość graniastosłupa jest równa 12 cm. Oblicz objętość tego graniastosłupa.

Podpowiedź 1

Pole trójkąta prostokątnego to połowa iloczynu przyprostokątnych.

Podpowiedź 2

V = P_p · H.

Rozwiązanie

Pole podstawy: P_p = 1/2 · 6 · 8 = 24 cm².

Objętość: V = 24 · 12 = 288 cm³.

Odpowiedź: 288 cm^3

Zadanie 9 · trudność 2/3

Podstawą graniastosłupa prostego jest trapez o podstawach 9 cm i 5 cm oraz wysokości 4 cm. Wysokość graniastosłupa wynosi 15 cm. Oblicz objętość tego graniastosłupa.

Podpowiedź 1

Pole trapezu: (a + b) · h / 2.

Podpowiedź 2

Pomnóż pole podstawy przez wysokość graniastosłupa.

Rozwiązanie

Pole trapezu: P_p = (9 + 5) · 4 / 2 = 28 cm².

Objętość: V = 28 · 15 = 420 cm³.

Odpowiedź: 420 cm^3

Zadanie 10 · trudność 2/3

Podstawą graniastosłupa prostego jest romb o przekątnych 10 cm i 6 cm. Objętość graniastosłupa wynosi 360 cm³. Oblicz wysokość tego graniastosłupa.

Podpowiedź 1

Pole rombu: e · f / 2.

Podpowiedź 2

Z wzoru V = P_p · H wyznacz H = V : P_p.

Rozwiązanie

Pole podstawy: P_p = 10 · 6 / 2 = 30 cm².

Wysokość: H = 360 : 30 = 12 cm.

Odpowiedź: 12 cm

Zadanie 11 · trudność 2/3

Akwarium ma kształt prostopadłościanu o wymiarach 50 cm, 30 cm i 40 cm. Ile litrów wody zmieści się w tym akwarium po brzegi? (1 l = 1 dm³)

Podpowiedź 1

Oblicz objętość w cm³: 50·30·40.

Podpowiedź 2

1 dm³ = 1000 cm³, a 1 l = 1 dm³.

Rozwiązanie

Objętość: V = 50·30·40 = 60 000 cm³.

Zamieniamy: 60 000 cm³ = 60 dm³.

Ponieważ 1 dm³ = 1 l, akwarium zmieści 60 l.

Odpowiedź: 60 l

Zadanie 12 · trudność 2/3

Basen dla dzieci ma kształt graniastosłupa prostego o podstawie prostokątnej 4 m na 3 m i głębokości 50 cm. Ile hektolitrów wody potrzeba do napełnienia go w całości? (1 hl = 100 l)

Podpowiedź 1

Zamień 50 cm na 0,5 m i oblicz objętość w m³.

Podpowiedź 2

1 m³ = 1000 l.

Rozwiązanie

V = 4·3·0,5 = 6 m³.

6 m³ = 6000 dm³ = 6000 l.

6000 l : 100 = 60 hl.

Odpowiedź: 60 hl

Zadanie 13 · trudność 2/3

Kanister ma pojemność 20 l. Ile pełnych szklanek o pojemności 250 ml można napełnić wodą z tego kanistra? Ile to cm³ wody w jednej szklance?

Podpowiedź 1

1 ml = 1 cm³.

Podpowiedź 2

20 l = 20 000 ml.

Rozwiązanie

250 ml = 250 cm³.

20 l = 20 000 ml.

20 000 : 250 = 80 szklanek.

Odpowiedź: 80 szklanek; 250 cm³

Zadanie 14 · trudność 2/3

Zbiornik w kształcie prostopadłościanu ma wymiary 2 m, 1,5 m i 80 cm. Czy zmieści się w nim 2500 l oleju? Odpowiedz TAK lub NIE.

Podpowiedź 1

Wszystkie wymiary zapisz w metrach: 80 cm = 0,8 m.

Podpowiedź 2

1 m³ = 1000 l.

Rozwiązanie

V = 2·1,5·0,8 = 2,4 m³.

2,4 m³ = 2400 l.

2400 l < 2500 l, więc olej się nie zmieści.

Odpowiedź: NIE

Zadanie 15 · trudność 3/3

Akwarium ma kształt prostopadłościanu o objętości $120\ \text{dm}^3$. Jego dno jest prostokątem o wymiarach $6\ \text{dm}$ i $5\ \text{dm}$. Oblicz wysokość akwarium w decymetrach.

Podpowiedź 1

Oblicz pole dna: $P_p = 6\cdot 5$.

Podpowiedź 2

Skorzystaj ze wzoru $V = P_p\cdot H$, czyli $H = V : P_p$.

Rozwiązanie

Pole dna: $P_p = 6\cdot 5 = 30\ \text{dm}^2$.

Wysokość: $H = 120 : 30 = 4\ \text{dm}$.

Odpowiedź: 4 dm

Zadanie 16 · trudność 3/3

Podstawą graniastosłupa prostego jest trójkąt prostokątny o przyprostokątnych $6\ \text{cm}$ i $8\ \text{cm}$. Objętość graniastosłupa wynosi $216\ \text{cm}^3$. Oblicz wysokość tego graniastosłupa.

Podpowiedź 1

Pole trójkąta prostokątnego to połowa iloczynu przyprostokątnych.

Podpowiedź 2

Wysokość to $H = V : P_p$.

Rozwiązanie

Pole podstawy: $P_p = \frac12\cdot 6\cdot 8 = 24\ \text{cm}^2$.

Wysokość: $H = 216 : 24 = 9\ \text{cm}$.

Odpowiedź: 9 cm

Zadanie 17 · trudność 3/3

Basen w kształcie graniastosłupa prostego ma w podstawie trapez o podstawach $8\ \text{m}$ i $12\ \text{m}$ oraz wysokości $5\ \text{m}$. Basen mieści $350\ \text{m}^3$ wody. Oblicz głębokość basenu (wysokość graniastosłupa).

Podpowiedź 1

Pole trapezu: $\frac{(a+b)\cdot h}{2}$.

Podpowiedź 2

Podziel objętość przez pole podstawy.

Rozwiązanie

Pole trapezu: $P_p = \frac{(8+12)\cdot 5}{2} = 50\ \text{m}^2$.

Głębokość: $H = 350 : 50 = 7\ \text{m}$.

Odpowiedź: 7 m

Zadanie 18 · trudność 3/3

Graniastosłup prosty ma w podstawie romb o przekątnych $10\ \text{cm}$ i $6\ \text{cm}$. Jego wysokość to $12\ \text{cm}$. Drugi graniastosłup prosty ma tę samą objętość, a jego podstawą jest kwadrat o boku $6\ \text{cm}$. Oblicz wysokość drugiego graniastosłupa.

Podpowiedź 1

Pole rombu: $\frac{e\cdot f}{2}$. Najpierw policz objętość pierwszego graniastosłupa.

Podpowiedź 2

Drugą wysokość znajdź z $H = V : P_p$, gdzie $P_p = 6^2$.

Rozwiązanie

Pole rombu: $\frac{10\cdot 6}{2}=30\ \text{cm}^2$, więc $V = 30\cdot 12 = 360\ \text{cm}^3$.

Pole kwadratu: $6^2=36\ \text{cm}^2$.

Wysokość: $H = 360 : 36 = 10\ \text{cm}$.

Odpowiedź: 10 cm

Zadanie 19 · trudność 3/3

Pewien prostopadłościenny akwarium ma wymiary 40 cm × 30 cm × 20 cm. Jego wysokość zwiększono dwukrotnie, a pozostałe wymiary zostały bez zmian. Ile razy zwiększyła się objętość akwarium?

Podpowiedź 1

Objętość prostopadłościanu to iloczyn trzech wymiarów.

Podpowiedź 2

Jeśli jeden czynnik iloczynu zwiększymy 2 razy, to cały iloczyn też zwiększy się 2 razy.

Rozwiązanie

Początkowa objętość: $V_1=40\cdot30\cdot20=24000\ \text{cm}^3$.

Nowa objętość: $V_2=40\cdot30\cdot40=48000\ \text{cm}^3$.

$V_2:V_1=2$, więc objętość wzrosła 2 razy.

Odpowiedź: 2 razy

Zadanie 20 · trudność 3/3

Graniastosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy 6 cm i wysokość 10 cm. Krawędź podstawy zwiększono do 12 cm, a wysokość pozostała bez zmian. Ile razy zwiększyła się objętość tego graniastosłupa?

Podpowiedź 1

Pole kwadratu zależy od kwadratu długości boku.

Podpowiedź 2

Krawędź podstawy zwiększono 2 razy, więc pole podstawy zwiększa się $2^2$ razy.

Rozwiązanie

$V_1=6^2\cdot10=360\ \text{cm}^3$.

$V_2=12^2\cdot10=1440\ \text{cm}^3$.

$1440:360=4$, więc objętość wzrosła 4 razy.

Odpowiedź: 4 razy

Zadanie 21 · trudność 3/3

Sześcian ma krawędź długości 5 cm. Każdą krawędź tego sześcianu zwiększono 3 razy. O ile centymetrów sześciennych zwiększyła się objętość sześcianu?

Podpowiedź 1

Nowa krawędź ma 15 cm.

Podpowiedź 2

Objętość sześcianu to $a^3$.

Rozwiązanie

$V_1=5^3=125\ \text{cm}^3$.

Nowa krawędź: $3\cdot5=15$ cm, więc $V_2=15^3=3375\ \text{cm}^3$.

Przyrost: $3375-125=3250\ \text{cm}^3$.

Odpowiedź: 3375 - 125 = 3250 cm³

Zadanie 22 · trudność 3/3

Prostopadłościan ma wymiary $a$, $b$, $c$. Długość $a$ zwiększono o 50%, długość $b$ zmniejszono o połowę, a długość $c$ zwiększono dwukrotnie. Ile procent objętości początkowej stanowi objętość nowego prostopadłościanu?

Podpowiedź 1

Zapisz nowe wymiary: $1{,}5a$, $0{,}5b$, $2c$.

Podpowiedź 2

Pomnóż współczynniki: $1{,}5\cdot0{,}5\cdot2$.

Rozwiązanie

Nowa objętość: $V_2=1{,}5a\cdot0{,}5b\cdot2c$.

$V_2=1{,}5\cdot0{,}5\cdot2\cdot abc=1{,}5\,abc$.

Zatem nowa objętość to 150% objętości początkowej (wzrost o 50%).

Odpowiedź: 150%

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.