Graniastosłupy widzisz codziennie: w pudełku po zapałkach, w kartonie na mleko, w pryzmacie świecy. W tym dziale nauczysz się je nazywać i liczyć ich elementy. Policzysz też pole powierzchni i objętość oraz sprawdzisz, co się dzieje, gdy zmienimy wymiary.
Czym jest graniastosłup?
Graniastosłup to bryła, która ma dwie takie same (przystające) podstawy leżące w równoległych płaszczyznach. Podstawy są wielokątami. Ich odpowiadające sobie wierzchołki łączą krawędzie boczne. Ściany boczne są równoległobokami.
Nazwa zależy od podstawy: podstawa trójkątna to graniastosłup trójkątny, sześciokątna to sześciokątny, i tak dalej.
Elementy: podstawy (dwie), ściany boczne, krawędzie podstawy, krawędzie boczne, wierzchołki oraz wysokość $H$, czyli odległość między płaszczyznami podstaw.
Graniastosłup prosty i prawidłowy
Graniastosłup prosty ma krawędzie boczne prostopadłe do podstaw. Wtedy wszystkie ściany boczne są prostokątami, a krawędź boczna jest równa wysokości $H$.
Graniastosłup prawidłowy jest prosty i ma w podstawie wielokąt foremny (np. trójkąt równoboczny, kwadrat). Każdy prawidłowy jest prosty, ale nie każdy prosty jest prawidłowy.
W graniastosłupie pochyłym ściany boczne to zwykłe równoległoboki, a krawędź boczna jest dłuższa od wysokości.
Liczba wierzchołków, krawędzi i ścian
Niech w podstawie będzie $n$-kąt.
- wierzchołków: $2n$ (po $n$ na każdej podstawie),
- krawędzi: $3n$ ($n$ w dolnej podstawie, $n$ w górnej, $n$ bocznych),
- ścian: $n+2$ ($n$ bocznych i 2 podstawy).
Sprawdź na sześcianie ($n=4$): 8 wierzchołków, 12 krawędzi, 6 ścian. Zgadza się.
Suma długości krawędzi prostego graniastosłupa: $2\cdot O_p + n\cdot H$, gdzie $O_p$ to obwód podstawy.
Siatka i pole powierzchni
Siatka to bryła rozcięta wzdłuż krawędzi i rozłożona na płasko. Graniastosłup prosty ma siatkę złożoną z $n$ prostokątów w jednym rzędzie (ściany boczne) oraz dwóch podstaw dołączonych do nich z góry i z dołu.
Pole boczne: prostokąty mają wspólną wysokość $H$, a ich podstawy dają razem obwód podstawy, więc
$$P_b = O_p\cdot H$$
Pole całkowite:
$$P_c = 2P_p + P_b$$
Gdy wszystkie ściany boczne mają tę samą szerokość $b$ (graniastosłup prawidłowy), pole boczne to $n\cdot b\cdot H$.
Objętość
Wyobraź sobie warstwę kostek o polu $P_p$ i grubości 1. Gdy bryła ma wysokość $H$, układamy $H$ takich warstw. Stąd
$$V = P_p\cdot H$$
Dla prostopadłościanu: $V=a\cdot b\cdot c$. Dla sześcianu: $V=a^3$.
Przykład 1: pole i objętość graniastosłupa trójkątnego
Podstawą graniastosłupa prostego jest trójkąt prostokątny o przyprostokątnych 6 cm i 8 cm oraz przeciwprostokątnej 10 cm. Wysokość bryły to 12 cm.
1. Pole podstawy: $P_p=\frac12\cdot6\cdot8=24\ \text{cm}^2$.
2. Obwód: $O_p=6+8+10=24$ cm.
3. Pole boczne: $P_b=24\cdot12=288\ \text{cm}^2$.
4. Pole całkowite: $P_c=2\cdot24+288=336\ \text{cm}^2$.
5. Objętość: $V=24\cdot12=288\ \text{cm}^3$.
Przykład 2: wysokość z objętości i litry
Akwarium ma kształt prostopadłościanu o podstawie 50 cm na 30 cm. Mieści 45 litrów wody. Jak wysoko sięga woda, gdy jest pełne?
1. Zamieniamy: $45\ \text{l}=45\ \text{dm}^3=45000\ \text{cm}^3$.
2. Pole podstawy: $50\cdot30=1500\ \text{cm}^2$.
3. Z $V=P_p\cdot H$ mamy $H=45000:1500=30$ cm.
Odpowiedź: 30 cm.
Przykład 3: skalowanie
Sześcian ma krawędź 4 cm, więc $V=4^3=64\ \text{cm}^3$. Co się stanie z objętością, gdy krawędź zwiększymy 3 razy?
1. Nowa krawędź: 12 cm.
2. Nowa objętość: $12^3=1728\ \text{cm}^3$.
3. Porównanie: $1728:64=27=3^3$.
Gdy wszystkie wymiary rosną $k$ razy, objętość rośnie $k^3$ razy. Gdy zwiększysz tylko wysokość 3 razy, objętość wzrośnie tylko 3 razy.
Typowe błędy
- Krawędź boczna to nie zawsze wysokość. Tak jest tylko w graniastosłupie prostym.
- Nie każda ściana boczna jest prostokątem. W pochyłym są to równoległoboki.
- Prosty to nie prawidłowy. Prawidłowy wymaga jeszcze foremnej podstawy.
- Przelicznik objętości to 1000, nie 100 ani 10.
- Wysokość podstawy (np. trójkąta) to co innego niż wysokość graniastosłupa. Pierwszej używasz do $P_p$, drugiej do $V$.
Podsumowanie
Graniastosłup $n$-kątny ma $2n$ wierzchołków, $3n$ krawędzi i $n+2$ ściany. Pole boczne to $O_p\cdot H$, pole całkowite to $2P_p+P_b$, a objętość to $P_p\cdot H$. Zwiększenie wszystkich wymiarów $k$ razy powiększa objętość $k^3$ razy.
Zadania (22)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Podstawą graniastosłupa jest sześciokąt. Ile wierzchołków ma ten graniastosłup?
Podpowiedź 1
Każda podstawa sześciokątna ma 6 wierzchołków.
Podpowiedź 2
Graniastosłup ma dwie podstawy.
Rozwiązanie
Jedna podstawa ma 6 wierzchołków.
Graniastosłup ma dwie podstawy, więc ma $2\cdot 6=12$ wierzchołków.
Odpowiedź: 12
Zadanie 2 · trudność 1/3
Ile krawędzi ma graniastosłup, którego podstawą jest ośmiokąt?
Podpowiedź 1
Policz krawędzie obu podstaw oraz krawędzie boczne.
Podpowiedź 2
Krawędzi bocznych jest tyle, ile wierzchołków w jednej podstawie.
Rozwiązanie
Obie podstawy mają razem $2\cdot 8=16$ krawędzi.
Krawędzi bocznych jest 8, więc razem jest $16+8=24$ krawędzie.
Odpowiedź: 24
Zadanie 3 · trudność 1/3
Graniastosłup ma łącznie 30 krawędzi. Jaki wielokąt jest jego podstawą? Ile ten graniastosłup ma wierzchołków?
Podpowiedź 1
Graniastosłup n-kątny ma $3n$ krawędzi.
Podpowiedź 2
Wierzchołków jest $2n$.
Rozwiązanie
Z równania $3n=30$ otrzymujemy $n=10$, więc podstawą jest dziesięciokąt.
Liczba wierzchołków to $2\cdot 10=20$.
Odpowiedź: dziesięciokąt; 20 wierzchołków
Zadanie 4 · trudność 2/3
Oblicz pole powierzchni całkowitej prostopadłościanu o wymiarach podstawy $3$ cm i $4$ cm oraz wysokości $5$ cm (rysunek).
Podpowiedź 1
Prostopadłościan ma 3 pary prostokątów: 3·4, 3·5, 4·5.
Podpowiedź 2
Pole całkowite to $2(ab+ah+bh)$.
Rozwiązanie
Pole podstaw: $2\cdot 3\cdot 4=24$ cm².
Pole boczne: $2\cdot 3\cdot 5+2\cdot 4\cdot 5=30+40=70$ cm².
Pole całkowite: $24+70=94$ cm².
Odpowiedź: 94 cm²
Zadanie 5 · trudność 2/3
Podstawą graniastosłupa prostego jest trójkąt prostokątny o przyprostokątnych $6$ cm i $8$ cm. Wysokość graniastosłupa wynosi $10$ cm. Oblicz pole powierzchni bocznej tego graniastosłupa.
Podpowiedź 1
Najpierw oblicz przeciwprostokątną podstawy.
Podpowiedź 2
Pole boczne to obwód podstawy razy wysokość.
Rozwiązanie
Przeciwprostokątna: $\sqrt{36+64}=10$ cm.
Obwód podstawy: $6+8+10=24$ cm.
Pole boczne: $24\cdot 10=240$ cm².
Odpowiedź: 240 cm²
Zadanie 6 · trudność 2/3
Podstawą graniastosłupa prostego jest romb o boku $5$ cm i przekątnych $6$ cm i $8$ cm. Wysokość graniastosłupa jest równa $12$ cm. Oblicz pole powierzchni całkowitej.
Podpowiedź 1
Pole rombu to połowa iloczynu przekątnych.
Podpowiedź 2
Romb ma 4 równe boki, więc obwód to $4\cdot5$.
Rozwiązanie
Pole podstawy: $\frac{6\cdot 8}{2}=24$ cm², dwie podstawy: $48$ cm².
Pole boczne: $4\cdot 5\cdot 12=240$ cm².
Pole całkowite: $48+240=288$ cm².
Odpowiedź: 288 cm²
Zadanie 7 · trudność 2/3
Podstawą graniastosłupa prostego jest prostokąt o bokach 6 cm i 4 cm. Wysokość graniastosłupa wynosi 10 cm. Oblicz objętość tego graniastosłupa.
Podpowiedź 1
Objętość graniastosłupa: V = P_p · H.
Podpowiedź 2
Pole prostokąta: 6 · 4.
Rozwiązanie
Pole podstawy: P_p = 6 · 4 = 24 cm².
Objętość: V = 24 · 10 = 240 cm³.
Odpowiedź: 240 cm^3
Zadanie 8 · trudność 2/3
Podstawą graniastosłupa prostego jest trójkąt prostokątny o przyprostokątnych 6 cm i 8 cm. Wysokość graniastosłupa jest równa 12 cm. Oblicz objętość tego graniastosłupa.
Podpowiedź 1
Pole trójkąta prostokątnego to połowa iloczynu przyprostokątnych.
Podpowiedź 2
V = P_p · H.
Rozwiązanie
Pole podstawy: P_p = 1/2 · 6 · 8 = 24 cm².
Objętość: V = 24 · 12 = 288 cm³.
Odpowiedź: 288 cm^3
Zadanie 9 · trudność 2/3
Podstawą graniastosłupa prostego jest trapez o podstawach 9 cm i 5 cm oraz wysokości 4 cm. Wysokość graniastosłupa wynosi 15 cm. Oblicz objętość tego graniastosłupa.
Podpowiedź 1
Pole trapezu: (a + b) · h / 2.
Podpowiedź 2
Pomnóż pole podstawy przez wysokość graniastosłupa.
Rozwiązanie
Pole trapezu: P_p = (9 + 5) · 4 / 2 = 28 cm².
Objętość: V = 28 · 15 = 420 cm³.
Odpowiedź: 420 cm^3
Zadanie 10 · trudność 2/3
Podstawą graniastosłupa prostego jest romb o przekątnych 10 cm i 6 cm. Objętość graniastosłupa wynosi 360 cm³. Oblicz wysokość tego graniastosłupa.
Podpowiedź 1
Pole rombu: e · f / 2.
Podpowiedź 2
Z wzoru V = P_p · H wyznacz H = V : P_p.
Rozwiązanie
Pole podstawy: P_p = 10 · 6 / 2 = 30 cm².
Wysokość: H = 360 : 30 = 12 cm.
Odpowiedź: 12 cm
Zadanie 11 · trudność 2/3
Akwarium ma kształt prostopadłościanu o wymiarach 50 cm, 30 cm i 40 cm. Ile litrów wody zmieści się w tym akwarium po brzegi? (1 l = 1 dm³)
Podpowiedź 1
Oblicz objętość w cm³: 50·30·40.
Podpowiedź 2
1 dm³ = 1000 cm³, a 1 l = 1 dm³.
Rozwiązanie
Objętość: V = 50·30·40 = 60 000 cm³.
Zamieniamy: 60 000 cm³ = 60 dm³.
Ponieważ 1 dm³ = 1 l, akwarium zmieści 60 l.
Odpowiedź: 60 l
Zadanie 12 · trudność 2/3
Basen dla dzieci ma kształt graniastosłupa prostego o podstawie prostokątnej 4 m na 3 m i głębokości 50 cm. Ile hektolitrów wody potrzeba do napełnienia go w całości? (1 hl = 100 l)
Podpowiedź 1
Zamień 50 cm na 0,5 m i oblicz objętość w m³.
Podpowiedź 2
1 m³ = 1000 l.
Rozwiązanie
V = 4·3·0,5 = 6 m³.
6 m³ = 6000 dm³ = 6000 l.
6000 l : 100 = 60 hl.
Odpowiedź: 60 hl
Zadanie 13 · trudność 2/3
Kanister ma pojemność 20 l. Ile pełnych szklanek o pojemności 250 ml można napełnić wodą z tego kanistra? Ile to cm³ wody w jednej szklance?
Podpowiedź 1
1 ml = 1 cm³.
Podpowiedź 2
20 l = 20 000 ml.
Rozwiązanie
250 ml = 250 cm³.
20 l = 20 000 ml.
20 000 : 250 = 80 szklanek.
Odpowiedź: 80 szklanek; 250 cm³
Zadanie 14 · trudność 2/3
Zbiornik w kształcie prostopadłościanu ma wymiary 2 m, 1,5 m i 80 cm. Czy zmieści się w nim 2500 l oleju? Odpowiedz TAK lub NIE.
Podpowiedź 1
Wszystkie wymiary zapisz w metrach: 80 cm = 0,8 m.
Podpowiedź 2
1 m³ = 1000 l.
Rozwiązanie
V = 2·1,5·0,8 = 2,4 m³.
2,4 m³ = 2400 l.
2400 l < 2500 l, więc olej się nie zmieści.
Odpowiedź: NIE
Zadanie 15 · trudność 3/3
Akwarium ma kształt prostopadłościanu o objętości $120\ \text{dm}^3$. Jego dno jest prostokątem o wymiarach $6\ \text{dm}$ i $5\ \text{dm}$. Oblicz wysokość akwarium w decymetrach.
Podpowiedź 1
Oblicz pole dna: $P_p = 6\cdot 5$.
Podpowiedź 2
Skorzystaj ze wzoru $V = P_p\cdot H$, czyli $H = V : P_p$.
Rozwiązanie
Pole dna: $P_p = 6\cdot 5 = 30\ \text{dm}^2$.
Wysokość: $H = 120 : 30 = 4\ \text{dm}$.
Odpowiedź: 4 dm
Zadanie 16 · trudność 3/3
Podstawą graniastosłupa prostego jest trójkąt prostokątny o przyprostokątnych $6\ \text{cm}$ i $8\ \text{cm}$. Objętość graniastosłupa wynosi $216\ \text{cm}^3$. Oblicz wysokość tego graniastosłupa.
Podpowiedź 1
Pole trójkąta prostokątnego to połowa iloczynu przyprostokątnych.
Podpowiedź 2
Wysokość to $H = V : P_p$.
Rozwiązanie
Pole podstawy: $P_p = \frac12\cdot 6\cdot 8 = 24\ \text{cm}^2$.
Wysokość: $H = 216 : 24 = 9\ \text{cm}$.
Odpowiedź: 9 cm
Zadanie 17 · trudność 3/3
Basen w kształcie graniastosłupa prostego ma w podstawie trapez o podstawach $8\ \text{m}$ i $12\ \text{m}$ oraz wysokości $5\ \text{m}$. Basen mieści $350\ \text{m}^3$ wody. Oblicz głębokość basenu (wysokość graniastosłupa).
Podpowiedź 1
Pole trapezu: $\frac{(a+b)\cdot h}{2}$.
Podpowiedź 2
Podziel objętość przez pole podstawy.
Rozwiązanie
Pole trapezu: $P_p = \frac{(8+12)\cdot 5}{2} = 50\ \text{m}^2$.
Głębokość: $H = 350 : 50 = 7\ \text{m}$.
Odpowiedź: 7 m
Zadanie 18 · trudność 3/3
Graniastosłup prosty ma w podstawie romb o przekątnych $10\ \text{cm}$ i $6\ \text{cm}$. Jego wysokość to $12\ \text{cm}$. Drugi graniastosłup prosty ma tę samą objętość, a jego podstawą jest kwadrat o boku $6\ \text{cm}$. Oblicz wysokość drugiego graniastosłupa.
Podpowiedź 1
Pole rombu: $\frac{e\cdot f}{2}$. Najpierw policz objętość pierwszego graniastosłupa.
Podpowiedź 2
Drugą wysokość znajdź z $H = V : P_p$, gdzie $P_p = 6^2$.
Rozwiązanie
Pole rombu: $\frac{10\cdot 6}{2}=30\ \text{cm}^2$, więc $V = 30\cdot 12 = 360\ \text{cm}^3$.
Pole kwadratu: $6^2=36\ \text{cm}^2$.
Wysokość: $H = 360 : 36 = 10\ \text{cm}$.
Odpowiedź: 10 cm
Zadanie 19 · trudność 3/3
Pewien prostopadłościenny akwarium ma wymiary 40 cm × 30 cm × 20 cm. Jego wysokość zwiększono dwukrotnie, a pozostałe wymiary zostały bez zmian. Ile razy zwiększyła się objętość akwarium?
Podpowiedź 1
Objętość prostopadłościanu to iloczyn trzech wymiarów.
Podpowiedź 2
Jeśli jeden czynnik iloczynu zwiększymy 2 razy, to cały iloczyn też zwiększy się 2 razy.
Nowa objętość: $V_2=40\cdot30\cdot40=48000\ \text{cm}^3$.
$V_2:V_1=2$, więc objętość wzrosła 2 razy.
Odpowiedź: 2 razy
Zadanie 20 · trudność 3/3
Graniastosłup prawidłowy czworokątny ma krawędź podstawy 6 cm i wysokość 10 cm. Krawędź podstawy zwiększono do 12 cm, a wysokość pozostała bez zmian. Ile razy zwiększyła się objętość tego graniastosłupa?
Podpowiedź 1
Pole kwadratu zależy od kwadratu długości boku.
Podpowiedź 2
Krawędź podstawy zwiększono 2 razy, więc pole podstawy zwiększa się $2^2$ razy.
Rozwiązanie
$V_1=6^2\cdot10=360\ \text{cm}^3$.
$V_2=12^2\cdot10=1440\ \text{cm}^3$.
$1440:360=4$, więc objętość wzrosła 4 razy.
Odpowiedź: 4 razy
Zadanie 21 · trudność 3/3
Sześcian ma krawędź długości 5 cm. Każdą krawędź tego sześcianu zwiększono 3 razy. O ile centymetrów sześciennych zwiększyła się objętość sześcianu?
Podpowiedź 1
Nowa krawędź ma 15 cm.
Podpowiedź 2
Objętość sześcianu to $a^3$.
Rozwiązanie
$V_1=5^3=125\ \text{cm}^3$.
Nowa krawędź: $3\cdot5=15$ cm, więc $V_2=15^3=3375\ \text{cm}^3$.
Przyrost: $3375-125=3250\ \text{cm}^3$.
Odpowiedź: 3375 - 125 = 3250 cm³
Zadanie 22 · trudność 3/3
Prostopadłościan ma wymiary $a$, $b$, $c$. Długość $a$ zwiększono o 50%, długość $b$ zmniejszono o połowę, a długość $c$ zwiększono dwukrotnie. Ile procent objętości początkowej stanowi objętość nowego prostopadłościanu?
Podpowiedź 1
Zapisz nowe wymiary: $1{,}5a$, $0{,}5b$, $2c$.
Podpowiedź 2
Pomnóż współczynniki: $1{,}5\cdot0{,}5\cdot2$.
Rozwiązanie
Nowa objętość: $V_2=1{,}5a\cdot0{,}5b\cdot2c$.
$V_2=1{,}5\cdot0{,}5\cdot2\cdot abc=1{,}5\,abc$.
Zatem nowa objętość to 150% objętości początkowej (wzrost o 50%).
Odpowiedź: 150%
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.