Geometria to nauka o kształtach wokół nas: od kartki papieru po dach domu. W tym dziale poznasz proste, kąty, trójkąty i czworokąty. Nauczysz się je rozpoznawać, mierzyć i uzasadniać ich własności.
Punkt, prosta, półprosta, odcinek
Punkt to miejsce na płaszczyźnie, oznaczamy go wielką literą, np. $A$. Prosta jest nieograniczona w obie strony, np. prosta $AB$. Półprosta ma początek i biegnie w jedną stronę bez końca. Odcinek $AB$ ma dwa końce i długość $|AB|$.
Uwaga na zapis: półprosta $AB$ ma początek w $A$ i przechodzi przez $B$. Półprosta $BA$ ma początek w $B$ i biegnie przez $A$. To dwie różne półproste! Podobnie jak wyruszenie z domu do szkoły to nie to samo, co wyruszenie ze szkoły do domu.
Położenie prostych, odległość i współliniowość
Dwie proste na płaszczyźnie mogą być równoległe (nie mają punktów wspólnych), przecinające się (jeden punkt wspólny) albo pokrywające się. Jeśli przecinają się pod kątem $90^\circ$, są prostopadłe.
Odległość punktu od prostej to długość odcinka prostopadłego poprowadzonego z punktu do prostej. To najkrótsza droga od punktu do prostej. Odległość między prostymi równoległymi to odległość dowolnego punktu jednej z nich od drugiej.
Punkty współliniowe leżą na jednej prostej. Punkt $B$ leży między $A$ i $C$ dokładnie wtedy, gdy
$$AB + BC = AC.$$
Jeśli suma dwóch krótszych odległości nie daje najdłuższej, punkty nie są współliniowe.
Przykład: czy punkty leżą na jednej prostej?
Dane: $|PQ| = 7{,}5$ cm, $|QR| = 4{,}5$ cm, $|PR| = 12$ cm. Czy $P, Q, R$ są współliniowe?
1. Najdłuższy odcinek to $PR = 12$.
2. Sprawdzamy: $PQ + QR = 7{,}5 + 4{,}5 = 12$.
3. Suma równa się $PR$, więc $Q$ leży między $P$ i $R$. Punkty są współliniowe.
Dla $|PQ| = 7$, $|QR| = 4$, $|PR| = 12$ mamy $7 + 4 = 11 \neq 12$, więc punkty nie leżą na jednej prostej.
Kąty, ich rodzaje i miary
Kąt tworzą dwie półproste o wspólnym początku (wierzchołku). Rodzaje kątów:
- ostry: od $0^\circ$ do $90^\circ$,
- prosty: $90^\circ$,
- rozwarty: od $90^\circ$ do $180^\circ$,
- półpełny: $180^\circ$,
- pełny: $360^\circ$.
Stopień dzielimy na minuty: $$1^\circ = 60'.$$ Minuty to NIE części dziesiętne! Np. $30'$ to pół stopnia, czyli $0{,}5^\circ$, a nie $0{,}3^\circ$.
Gdy dwie proste się przecinają lub proste przecina trzecia prosta, powstają pary kątów:
- przyległe: mają wspólne ramię, a pozostałe tworzą prostą; suma $180^\circ$,
- wierzchołkowe: leżą naprzeciw siebie; są równe,
- odpowiadające: leżą po tej samej stronie siecznej, w tych samych miejscach; przy prostych równoległych są równe,
- naprzemianległe: po różnych stronach siecznej, między prostymi; przy równoległych są równe.
Uzasadnienie równości wierzchołkowych: jeśli $\alpha$ ma kąt przyległy $\beta$, to $\alpha = 180^\circ - \beta$. Kąt wierzchołkowy do $\alpha$ też jest przyległy do $\beta$, więc też wynosi $180^\circ-\beta$.
Przykład: kąty przy prostych równoległych
Proste $k \parallel l$ przecięto sieczną. Jeden z kątów ma $64^\circ$. Jakie są pozostałe?
1. Kąt przyległy: $180^\circ - 64^\circ = 116^\circ$.
2. Kąt wierzchołkowy do $64^\circ$ ma $64^\circ$.
3. Kąt naprzemianległy do $64^\circ$ ma $64^\circ$ (bo $k\parallel l$).
4. Kąt odpowiadający ma $64^\circ$.
W sumie powstaje osiem kątów: cztery po $64^\circ$ i cztery po $116^\circ$.
Trójkąt: suma kątów, warunek istnienia, rodzaje
Suma kątów w trójkącie:
$$\alpha + \beta + \gamma = 180^\circ.$$
*Dlaczego?* Przez wierzchołek poprowadź prostą równoległą do przeciwległego boku. Powstają kąty naprzemianległe równe dwóm kątom trójkąta. Razem z trzecim kątem tworzą kąt półpełny.
Warunek trójkąta: trójkąt o bokach $a, b, c$ istnieje, gdy najdłuższy bok jest krótszy od sumy pozostałych dwóch: $$a < b + c.$$ Sprawdzamy dla najdłuższego boku.
Rodzaje: ze względu na boki: różnoboczny, równoramienny (dwa boki równe, kąty przy podstawie równe), równoboczny (wszystkie boki równe, kąty po $60^\circ$). Ze względu na kąty: ostrokątny, prostokątny, rozwartokątny.
Przykłady: trójkąt
a) Czy z odcinków $5, 6, 12$ zbudujesz trójkąt? Najdłuższy to $12$, a $5+6=11<12$. Nie.
b) Czy z odcinków $6, 7, 12$? $6+7=13>12$. Tak.
c) Trójkąt ma kąty $\alpha = 48^\circ$ i $\beta = 75^\circ$. Wtedy $\gamma = 180^\circ - 48^\circ - 75^\circ = 57^\circ$. Trójkąt jest ostrokątny.
d) Trójkąt równoramienny z kątem przy wierzchołku $40^\circ$: kąty przy podstawie $(180^\circ-40^\circ):2 = 70^\circ$.
Wysokość trójkąta i przystawanie
Wysokość trójkąta to odcinek poprowadzony z wierzchołka prostopadle do prostej zawierającej przeciwległy bok. W trójkącie rozwartokątnym dwie wysokości leżą poza trójkątem. W prostokątnym dwie wysokości pokrywają się z przyprostokątnymi.
Figury przystające mają ten sam kształt i rozmiar; można je nałożyć na siebie. Cechy przystawania trójkątów:
- bbb: trzy pary boków równe,
- bkb: dwa boki i kąt MIĘDZY nimi,
- kbk: bok i dwa kąty do niego przyległe.
Uwaga: kkk nie jest cechą przystawania, bo trójkąty mogą mieć te same kąty, ale różną wielkość.
Przykład: dowód przystawania
W czworokącie $ABCD$ mamy $|AB| = |CD|$ i $|BC| = |DA|$. Wykaż, że trójkąty $ABC$ i $CDA$ są przystające.
1. $|AB| = |CD|$ (z założenia).
2. $|BC| = |DA|$ (z założenia).
3. Bok $AC$ jest wspólny dla obu trójkątów, więc $|AC| = |CA|$.
Trzy pary boków są równe, więc z cechy bbb trójkąty są przystające. Łatwo zapomnieć o wspólnym boku, a to często klucz do dowodu.
Czworokąty
Suma kątów w czworokącie:
$$\alpha + \beta + \gamma + \delta = 360^\circ.$$
Uzasadnienie: przekątna dzieli czworokąt na dwa trójkąty, każdy ma $180^\circ$.
Klasyfikacja:
- trapez: co najmniej jedna para boków równoległych,
- równoległobok: dwie pary boków równoległych; przekątne dzielą się na połowy,
- romb: równoległobok o równych bokach; przekątne są prostopadłe,
- prostokąt: równoległobok z kątami prostymi; przekątne są równe,
- kwadrat: prostokąt i romb jednocześnie; przekątne równe, prostopadłe i dzielą się na połowy,
- deltoid: dwie pary sąsiednich boków równych; przekątne są prostopadłe.
Przykład: kąty czworokąta to $85^\circ$, $110^\circ$, $70^\circ$ i $\delta$. Wtedy $\delta = 360^\circ - 265^\circ = 95^\circ$.
Typowe błędy i podsumowanie
Uważaj na:
- półprosta $AB$ to nie półprosta $BA$,
- kąty przyległe mają sumę $180^\circ$, a wierzchołkowe są równe,
- kąty odpowiadające i naprzemianległe są równe tylko przy prostych równoległych,
- w warunku trójkąta sprawdzaj najdłuższy bok, nie dowolną parę,
- $1^\circ = 60'$, nie $100'$,
- kkk nie dowodzi przystawania,
- w dowodach nie pomijaj wspólnych boków i kątów.
Podsumowanie: trójkąt ma kąty o sumie $180^\circ$, czworokąt $360^\circ$. Trójkąt istnieje, gdy $a<b+c$ dla najdłuższego boku. Do przystawania służą cechy bbb, bkb, kbk. Przekątne pomagają rozpoznać rodzaj czworokąta.
Zadania (23)
Zadanie 1 · trudność 1/3
W trójkącie $ABC$ kąt $A$ ma miarę $50^\circ$, a kąt $B$ ma miarę $60^\circ$. Oblicz miarę kąta $C$.
Podpowiedź 1
Suma kątów w trójkącie wynosi $180^\circ$.
Podpowiedź 2
Odejmij od $180^\circ$ sumę znanych kątów.
Rozwiązanie
Suma kątów: $\alpha+\beta+\gamma=180^\circ$.
$\gamma=180^\circ-50^\circ-60^\circ=70^\circ$.
Odpowiedź: 70°
Zadanie 2 · trudność 1/3
W trójkącie prostokątnym jeden z kątów ostrych ma miarę $37^\circ$. Oblicz miarę drugiego kąta ostrego.
W czworokącie $ABCD$ kąty mają miary w stosunku $\angle A:\angle B:\angle C:\angle D = 2:3:4:3$. Oblicz miarę największego kąta tego czworokąta.
Podpowiedź 1
Suma części stosunku to $2+3+4+3=12$.
Podpowiedź 2
Podziel $360^\circ$ przez 12, aby znaleźć jedną część.
Rozwiązanie
Suma części: $2+3+4+3=12$.
Jedna część: $360^\circ:12=30^\circ$.
Największy kąt to $C=4\cdot30^\circ=120^\circ$ (pozostałe: $60^\circ,90^\circ,90^\circ$).
Odpowiedź: 120°
Zadanie 10 · trudność 2/3
Dane są punkty A, B, C. Wiadomo, że $|AB| = 7$ cm, $|BC| = 5$ cm, $|AC| = 12$ cm. Czy punkty A, B, C są współliniowe?
Podpowiedź 1
Sprawdź, czy suma dwóch krótszych odcinków jest równa najdłuższemu.
Podpowiedź 2
Oblicz $7+5$ i porównaj z 12.
Rozwiązanie
Najdłuższy odcinek ma długość 12 cm.
Suma pozostałych: $7+5=12$, czyli $|AB|+|BC|=|AC|$.
Zatem punkt B leży na odcinku AC, więc punkty są współliniowe.
Odpowiedź: TAK
Zadanie 11 · trudność 2/3
Dane są punkty K, L, M, dla których $|KL| = 9$ cm, $|LM| = 8$ cm, $|KM| = 15$ cm. Czy punkty K, L, M leżą na jednej prostej? Odpowiedź uzasadnij.
Podpowiedź 1
Dodaj dwa krótsze odcinki.
Podpowiedź 2
Jeśli suma nie jest równa najdłuższemu odcinkowi, punkty nie są współliniowe.
Rozwiązanie
Najdłuższy odcinek: $|KM|=15$ cm.
Suma pozostałych: $9+8=17$.
Ponieważ $17\neq 15$, punkty nie są współliniowe (tworzą trójkąt).
Odpowiedź: NIE
Zadanie 12 · trudność 2/3
Punkty P, Q, R spełniają: $|PQ| = 3{,}5$ cm, $|PR| = 10$ cm, $|QR| = 6{,}5$ cm. Czy są współliniowe? Jeśli tak, który punkt leży między dwoma pozostałymi?
Podpowiedź 1
Znajdź najdłuższy odcinek.
Podpowiedź 2
Sprawdź, czy $3{,}5+6{,}5=10$.
Rozwiązanie
Najdłuższy odcinek to $|PR|=10$ cm.
Mamy $|PQ|+|QR|=3{,}5+6{,}5=10=|PR|$.
Zatem punkty są współliniowe, a Q leży między P i R.
Odpowiedź: TAK, punkt Q leży między P i R
Zadanie 13 · trudność 2/3
Czworokąt ABCD narysowano na rysunku: wierzchołki A(0,0), B(4,0), C(6,3), D(2,3). Boki AB i DC są równoległe oraz boki AD i BC są równoległe, ale boki nie są równej długości, a kąty nie są proste. Jaką nazwę nosi ten czworokąt?
Podpowiedź 1
Sprawdź, czy przeciwległe boki są równoległe.
Podpowiedź 2
Porównaj długości sąsiednich boków: AB i AD.
Rozwiązanie
AB = 4 (od (0,0) do (4,0)), DC = 4 (od (2,3) do (6,3)); oba poziome, więc równoległe.
AD: wektor (2,3), BC: wektor (2,3), więc AD ∥ BC i AD = BC = √13.
Sąsiednie boki mają długości 4 i √13, różne, a kąty nie są proste.
Zatem ABCD jest równoległobokiem (nie rombem ani prostokątem).
Odpowiedź: równoległobok
Zadanie 14 · trudność 2/3
Czworokąt ma wszystkie boki długości 5 cm, a jego przekątne mają długości 6 cm i 8 cm. Czy ten czworokąt jest kwadratem? Odpowiedz TAK albo NIE.
Podpowiedź 1
Czworokąt o równych bokach to romb.
Podpowiedź 2
W kwadracie przekątne są równe.
Rozwiązanie
Wszystkie boki są równe, więc czworokąt jest rombem.
Przekątne mają różne długości (6 cm i 8 cm).
W kwadracie przekątne są równe, więc to nie kwadrat.
Sprawdzenie: połówki przekątnych 3 i 4 dają bok 5 – zgadza się.
Odpowiedź: NIE
Zadanie 15 · trudność 2/3
Czworokąt ABCD ma wierzchołki A(0,0), B(6,0), C(6,3), D(0,3). Który z podanych typów najdokładniej opisuje ten czworokąt: równoległobok, prostokąt, romb, kwadrat? Podaj najbardziej szczegółową nazwę.
Podpowiedź 1
Oblicz długości boków AB i BC.
Podpowiedź 2
Sprawdź, czy kąty są proste.
Rozwiązanie
AB = 6, BC = 3, CD = 6, DA = 3.
Boki AB i CD są poziome, BC i DA pionowe, więc kąty są proste.
Sąsiednie boki mają różne długości, więc to nie kwadrat ani romb.
Najdokładniejsza nazwa: prostokąt.
Odpowiedź: prostokąt
Zadanie 16 · trudność 2/3
Proste $k$ i $l$ są równoległe. Punkt $P$ leży na prostej $k$, a punkt $Q$ na prostej $l$. Odcinek $PQ$ ma długość 10 cm i tworzy z prostą $l$ kąt $90^\circ$. Punkt $R$ leży na prostej $l$ w odległości 24 cm od punktu $Q$. Oblicz odległość między prostymi $k$ i $l$ oraz długość odcinka $PR$.
Podpowiedź 1
Odcinek prostopadły do obu prostych równoległych wyznacza odległość między nimi.
Podpowiedź 2
Trójkąt PQR jest prostokątny, przeciwprostokątna to PR.
Rozwiązanie
Odcinek PQ jest prostopadły do prostych, więc odległość między nimi wynosi 10 cm.
Boisko ma kształt prostokąta $ABCD$. Dwie równoległe linie boczne $AB$ i $CD$ są oddalone od siebie o 40 m. Przekątna $AC$ ma długość 50 m. Punkt $E$ leży na boku $AB$ tak, że $|AE| = 9$ m. Oblicz długość boku $AB$ oraz odległość punktu $E$ od prostej $CD$ i od prostej $BC$.
Podpowiedź 1
Odległość między AB i CD to długość boku BC.
Podpowiedź 2
Odległość E od BC to |EB| = |AB| − |AE|.
Rozwiązanie
|BC| = 40 m, więc z Pitagorasa $|AB|^2 = 50^2 - 40^2 = 2500-1600 = 900$, czyli $|AB|=30$ m.
Odległość E od prostej CD to odległość między prostymi AB i CD, czyli 40 m.
Odległość E od prostej BC to $|EB| = 30-9 = 21$ m.
Odpowiedź: |AB| = 30 m, odległość od CD 40 m, od BC 21 m
Zadanie 18 · trudność 2/3
Dwie proste przecinają się w punkcie O. Jeden z utworzonych kątów ma miarę $48^\circ$ (kąt $\alpha$). Oblicz miarę kąta $\beta$, który jest przyległy do kąta $\alpha$, oraz miarę kąta $\gamma$, który jest wierzchołkowy do kąta $\alpha$. Podaj $\beta$.
Podpowiedź 1
Kąty przyległe dają razem $180^\circ$.
Podpowiedź 2
Kąty wierzchołkowe mają równe miary.
Rozwiązanie
Kąt $\beta$ jest przyległy do $\alpha$, więc $\beta = 180^\circ - 48^\circ = 132^\circ$.
Kąt $\gamma$ jest wierzchołkowy do $\alpha$, więc $\gamma = 48^\circ$.
Odpowiedź: β = 132°, γ = 48°
Zadanie 19 · trudność 2/3
Proste $k$ i $l$ są równoległe i przecięte trzecią prostą. Kąt $\alpha$ przy prostej $k$ ma miarę $65^\circ$. Kąt $\beta$ leży przy prostej $l$ i jest odpowiadający do kąta $\alpha$. Kąt $\gamma$ jest przyległy do $\beta$. Oblicz miarę kąta $\gamma$.
Podpowiedź 1
Kąty odpowiadające przy prostych równoległych są równe.
Podpowiedź 2
Kąt przyległy uzupełnia do $180^\circ$.
Rozwiązanie
Kąty odpowiadające są równe, więc $\beta = 65^\circ$.
Kąt $\gamma$ jest przyległy do $\beta$, więc $\gamma = 180^\circ - 65^\circ = 115^\circ$.
Odpowiedź: 115°
Zadanie 20 · trudność 2/3
Proste $a \parallel b$ przecięto sieczną. Kąt $\alpha$ przy prostej $a$ ma miarę $(2x+10)^\circ$, a kąt $\beta$ przy prostej $b$, naprzemianległy do $\alpha$, ma miarę $(3x-20)^\circ$. Oblicz $x$ oraz miarę kąta $\alpha$. Podaj miarę $\alpha$ w stopniach.
Podpowiedź 1
Kąty naprzemianległe przy prostych równoległych są równe.
Podpowiedź 2
Rozwiąż równanie $2x+10=3x-20$.
Rozwiązanie
Z równości kątów naprzemianległych: $2x+10=3x-20$, więc $x=30$.
Proste $m \parallel n$ przecina sieczna $s$. Jeden z kątów utworzonych przy prostej $m$ ma miarę $\alpha = 72^\circ$. Kąt $\beta$ jest wierzchołkowy do kąta odpowiadającego do $\alpha$ przy prostej $n$. Kąt $\gamma$ jest przyległy do $\beta$. Oblicz $\beta$ i $\gamma$. Podaj $\gamma$.
Podpowiedź 1
Najpierw wyznacz kąt odpowiadający do $\alpha$ przy prostej $n$.
Podpowiedź 2
Kąt wierzchołkowy ma taką samą miarę, a przyległy uzupełnia do $180^\circ$.
Rozwiązanie
Kąt odpowiadający do $\alpha$ przy $n$ ma $72^\circ$.
Kąt wierzchołkowy do niego ma też $72^\circ$, więc $\beta=72^\circ$.
Kąt $\gamma$ jest przyległy do $\beta$: $\gamma = 180^\circ-72^\circ = 108^\circ$.
Odpowiedź: β = 72°, γ = 108°
Zadanie 22 · trudność 3/3
W czworokącie $ABCD$ przekątna $AC$ spełnia warunki: $|AB|=|CD|=5$ cm, $|BC|=|DA|=7$ cm. Czy trójkąty $ABC$ i $CDA$ są przystające? Odpowiedz TAK lub NIE.
Podpowiedź 1
Zauważ, że przekątna $AC$ jest wspólnym bokiem obu trójkątów.
Podpowiedź 2
Zastosuj cechę bok-bok-bok.
Rozwiązanie
W trójkącie $ABC$ boki to $AB=5$, $BC=7$, $AC$.
W trójkącie $CDA$ boki to $CD=5$, $DA=7$, $AC$ (wspólny bok).
Wszystkie trzy pary boków są równe, więc trójkąty są przystające (cecha bok-bok-bok).
Odpowiedź: TAK
Zadanie 23 · trudność 3/3
Trójkąt $ABC$ jest równoramienny, $|AC|=|BC|$. Punkt $M$ jest środkiem podstawy $AB$. Odcinek $CM$ dzieli trójkąt na dwa trójkąty. Jeśli $|AB|=10$ cm i $|AC|=13$ cm, to jaką długość ma odcinek $CM$, jeśli wiadomo, że trójkąty $AMC$ i $BMC$ są przystające, a więc $CM\perp AB$? Podaj długość w cm.
Podpowiedź 1
Trójkąty $AMC$ i $BMC$ są przystające z cechy BBB, więc kąty przy $M$ są równe i razem dają $180^\circ$.
Podpowiedź 2
Użyj twierdzenia Pitagorasa w trójkącie $AMC$.
Rozwiązanie
Mamy $|AC|=|BC|$, $|AM|=|MB|=5$ cm i wspólny bok $CM$, więc trójkąty są przystające (BBB).
Kąty $AMC$ i $BMC$ są równe i dają razem $180^\circ$, więc każdy ma $90^\circ$.
Z twierdzenia Pitagorasa: $|CM|^2=13^2-5^2=169-25=144$, czyli $|CM|=12$ cm.
Odpowiedź: 12 cm
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.