Liczydłomatematyka · webp.pl

Wyrażenia algebraiczne i równania — klasa 6

Litery w matematyce to nic strasznego. To po prostu pudełka na liczby, które jeszcze nie znamy albo które mogą się zmieniać. Dzięki nim zapiszemy krótko wiele sytuacji z życia i nauczymy się rozwiązywać zagadki typu: „jaką liczbę myślę?”.

Wyrażenie algebraiczne i zmienna

Wyrażenie algebraiczne to zapis, w którym liczby i litery połączone są działaniami, np. $a+b$, $a-b$, $k\cdot a$, $\frac{a}{k}$, $a^2$.

Zmienna to litera, pod którą możemy wstawić różne liczby. Zapis $3x$ oznacza $3\cdot x$ (znak mnożenia pomijamy). Liczbę przed literą nazywamy współczynnikiem: w $3x$ współczynnik to 3.

Przykłady zapisu słownego: - liczba o 5 większa od $x$: $x+5$, - liczba 4 razy większa od $x$: $4x$, - połowa liczby $x$: $\frac{x}{2}$, - kwadrat liczby $x$: $x^2$, - liczba o 3 mniejsza od $x$: $x-3$.

Przykład 1: zapis wyrażenia

Zosia ma $m$ zł. Kupiła 3 zeszyty po $z$ zł każdy.

Krok 1. Za zeszyty zapłaciła $3\cdot z = 3z$ zł.

Krok 2. Zostało jej $m-3z$ zł.

Uwaga: nie $m-3+z$ ani $3+z$. Zeszyty „po $z$ zł” to mnożenie.

Wartość wyrażenia

Aby obliczyć wartość wyrażenia, wstawiamy liczbę za literę i liczymy zgodnie z kolejnością działań.

Obliczmy $2x+7$ dla $x=4$: $2\cdot4+7=8+7=15$.

Obliczmy $x^2-3x$ dla $x=-2$. Liczbę ujemną wstawiamy w nawiasie: $(-2)^2-3\cdot(-2)=4+6=10$.

Wzory geometryczne jako wyrażenia

Znane wzory to wyrażenia z literami:

$$O=4a \quad (\text{kwadrat}),\qquad O=2a+2b \quad (\text{prostokąt})$$

$$P=a\cdot h \quad (\text{równoległobok}),\qquad P=\frac{a\cdot h}{2} \quad (\text{trójkąt})$$

$$P=\frac{(a+b)\cdot h}{2} \quad (\text{trapez})$$

Wstawiając za litery liczby, obliczamy pole lub obwód.

Upraszczanie: wyrazy podobne i nawiasy

Wyrazy podobne mają tę samą część literową, np. $5x$ i $2x$. Możemy je dodać lub odjąć, działając na współczynnikach: $5x+2x=7x$. Wyrazów z różnymi literami nie łączymy: $3a+2b$ zostaje bez zmian.

Mnożenie sumy przez liczbę: mnożymy każdy składnik sumy:

$$k\cdot(a+b)=k\cdot a+k\cdot b$$

Np. $3(x+4)=3x+12$. Pomyśl: 3 paczki, w każdej $x$ cukierków i 4 cukierki dodatkowe.

Przykład 2: upraszczanie

Uprość $2(3x+1)+4x-5$.

Krok 1. Mnożymy: $6x+2+4x-5$.

Krok 2. Łączymy wyrazy z $x$: $6x+4x=10x$.

Krok 3. Łączymy liczby: $2-5=-3$.

Wynik: $10x-3$.

Równanie i jego rozwiązanie

Równanie to dwa wyrażenia połączone znakiem $=$, np. $2x+3=11$. Litera $x$ to niewiadoma. Rozwiązanie to liczba, która po wstawieniu sprawia, że obie strony są równe.

Sprawdzanie: wstaw liczbę i policz osobno lewą i prawą stronę. Dla $x=4$: $L=2\cdot4+3=11$, $P=11$. Strony są równe, więc 4 jest rozwiązaniem.

Przekształcanie równań: równanie jest jak waga w równowadze. To, co zrobisz z jedną stroną (dodasz, odejmiesz, pomnożesz, podzielisz), musisz zrobić z drugą. Używamy działań odwrotnych, by zostawić samo $x$.

Rozwiążmy $2x+3=11$:

$2x+3-3=11-3$, czyli $2x=8$.

$2x:2=8:2$, czyli $x=4$.

Przykład 3: zadanie tekstowe i geometryczne

a) Ola ma o 7 lat więcej niż jej brat, a razem mają 25 lat. Ile lat ma brat?

Brat ma $x$ lat, Ola $x+7$. Równanie: $x+(x+7)=25$, więc $2x+7=25$, $2x=18$, $x=9$. Brat ma 9 lat, Ola 16. Sprawdzenie: $9+16=25$. ✔

b) Obwód prostokąta wynosi 30 cm, jeden bok ma 9 cm. Jaki jest drugi bok?

$2\cdot9+2b=30$, więc $18+2b=30$, $2b=12$, $b=6$. Drugi bok ma 6 cm.

Zawsze wróć do treści zadania i odpowiedz zdaniem. Sprawdź, czy wynik ma sens (długość nie może być ujemna).

Typowe błędy

- Mylenie „o 5 więcej” ($x+5$) z „5 razy więcej” ($5x$). - Zapominanie o drugim składniku: $3(x+4)=3x+12$, a nie $3x+4$. - Łączenie różnych liter: $2a+3b$ nie równa się $5ab$. - Liczba ujemna bez nawiasu: dla $x=-2$ mamy $x^2=(-2)^2=4$, a nie $-4$. - Sprawdzanie tylko jednej strony równania. Policz obie i porównaj.

Podsumowanie: litera zastępuje liczbę; upraszczamy, łącząc wyrazy podobne; równanie rozwiązujemy działaniami odwrotnymi po obu stronach; wynik zawsze sprawdzamy i interpretujemy.

Zadania (29)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Ania ma $x$ naklejek. Basia ma o 7 naklejek więcej niż Ania. Zapisz za pomocą wyrażenia algebraicznego liczbę naklejek Basi. Ile naklejek ma Basia, jeśli $x=12$?

Podpowiedź 1

„O 7 więcej” oznacza dodawanie 7.

Podpowiedź 2

Podstaw 12 w miejsce x.

Rozwiązanie

Basia ma o 7 więcej niż Ania, więc zapis to $x+7$.

Dla $x=12$: $12+7=19$.

Odpowiedź: x+7; 19 naklejek

Zadanie 2 · trudność 1/3

Zeszyt kosztuje $z$ zł, a długopis jest 3 razy tańszy od zeszytu. Zapisz wyrażenie opisujące cenę długopisu. Ile kosztuje długopis, jeśli $z=15$?

Podpowiedź 1

„3 razy tańszy” oznacza dzielenie przez 3.

Podpowiedź 2

Podstaw 15 w miejsce z.

Rozwiązanie

Cena długopisu to $z:3$, czyli $\frac{z}{3}$.

Dla $z=15$: $15:3=5$ zł.

Odpowiedź: z/3; 5 zł

Zadanie 3 · trudność 1/3

Pan Marek kupił 4 bilety normalne po $a$ zł oraz 2 bilety ulgowe po $b$ zł. Zapisz wyrażenie opisujące całkowity koszt biletów. Oblicz ten koszt dla $a=20$ i $b=10$.

Podpowiedź 1

Koszt biletów normalnych to 4 razy a.

Podpowiedź 2

Dodaj koszt biletów ulgowych: 2 razy b.

Rozwiązanie

Bilety normalne kosztują $4a$, ulgowe $2b$, razem $4a+2b$.

Dla $a=20$, $b=10$: $4\cdot20+2\cdot10=80+20=100$ zł.

Odpowiedź: 4a+2b; 100 zł

Zadanie 4 · trudność 1/3

Liczba $n$ jest liczbą uczniów w klasie. Zapisz wyrażeniem: a) liczbę uczniów po tym, jak do klasy dołączyło 3 uczniów, a 5 wyszło; b) podwojoną różnicę liczby $n$ i liczby 4. Oblicz wartość wyrażenia z punktu b) dla $n=24$.

Podpowiedź 1

W punkcie b) najpierw odejmij 4 od n, potem pomnóż wynik przez 2 — potrzebny nawias.

Podpowiedź 2

Podstaw n=24 do 2(n-4).

Rozwiązanie

a) Dołączyło 3, wyszło 5: $n+3-5=n-2$.

b) Różnica to $n-4$, podwojona: $2(n-4)$.

Dla $n=24$: $2\cdot(24-4)=2\cdot20=40$.

Odpowiedź: a) n+3-5 (czyli n-2); b) 2(n-4); 40

Zadanie 5 · trudność 1/3

Oblicz wartość wyrażenia $3a+5$ dla $a=4$.

Podpowiedź 1

Podstaw 4 w miejsce a.

Podpowiedź 2

Najpierw mnożenie, potem dodawanie.

Rozwiązanie

Podstawiamy: $3\cdot 4+5$.

Mnożymy: $12+5=17$.

Odpowiedź: 17

Zadanie 6 · trudność 1/3

Oblicz wartość wyrażenia $2x+3y-7$ dla $x=6$ i $y=5$.

Podpowiedź 1

Podstaw x=6 oraz y=5.

Podpowiedź 2

Wykonaj mnożenia, potem dodawanie i odejmowanie od lewej.

Rozwiązanie

Podstawiamy: $2\cdot 6+3\cdot 5-7$.

Liczymy: $12+15-7=20$.

Odpowiedź: 20

Zadanie 7 · trudność 1/3

Oblicz wartość wyrażenia $4(m-2)+\dfrac{n}{3}$ dla $m=9$ i $n=12$.

Podpowiedź 1

Najpierw policz nawias.

Podpowiedź 2

Dzielenie $\frac{n}{3}$ to 12 : 3.

Rozwiązanie

Podstawiamy: $4\cdot(9-2)+\frac{12}{3}$.

Liczymy: $4\cdot 7+4=28+4=32$.

Odpowiedź: 32

Zadanie 8 · trudność 1/3

Oblicz wartość wyrażenia $a^2-2ab+b^2$ dla $a=8$ i $b=3$.

Podpowiedź 1

Podstaw liczby: $8^2$, $2\cdot 8\cdot 3$, $3^2$.

Podpowiedź 2

Możesz też zauważyć, że to $(a-b)^2$.

Rozwiązanie

Podstawiamy: $64-2\cdot 8\cdot 3+9$.

Liczymy: $64-48+9=25$.

Odpowiedź: 25

Zadanie 9 · trudność 1/3

Sprawdź, czy liczba $x=7$ jest rozwiązaniem równania $3x+5=26$.

Podpowiedź 1

Podstaw 7 w miejsce x po lewej stronie.

Podpowiedź 2

Porównaj otrzymaną wartość z prawą stroną równania.

Rozwiązanie

Podstawiamy: $3\cdot 7+5=21+5=26$.

Lewa strona jest równa prawej ($26=26$), więc liczba 7 jest rozwiązaniem.

Odpowiedź: TAK

Zadanie 10 · trudność 1/3

Czy liczba $y=4$ spełnia równanie $5y-8=2y+3$?

Podpowiedź 1

Oblicz osobno lewą i prawą stronę dla y = 4.

Podpowiedź 2

Sprawdź, czy wyniki są równe.

Rozwiązanie

Lewa strona: $5\cdot 4-8=20-8=12$.

Prawa strona: $2\cdot 4+3=8+3=11$.

Ponieważ $12\neq 11$, liczba 4 nie spełnia równania.

Odpowiedź: NIE

Zadanie 11 · trudność 1/3

Pani Ewa kupiła 4 zeszyty po $x$ zł i długopis za 3 zł. Zapłaciła razem 19 zł, co opisuje równanie $4x+3=19$. Czy cena zeszytu $x=5$ zł jest poprawna?

Podpowiedź 1

Podstaw x = 5 do równania 4x + 3 = 19.

Podpowiedź 2

Policz lewą stronę i porównaj z 19.

Rozwiązanie

Podstawiamy: $4\cdot 5+3=20+3=23$.

Ponieważ $23\neq 19$, cena 5 zł nie jest poprawna (poprawna to 4 zł).

Odpowiedź: NIE

Zadanie 12 · trudność 1/3

Czy liczba $a=6$ jest rozwiązaniem równania $2(a+3)-4=3a$?

Podpowiedź 1

Najpierw oblicz nawias, potem resztę działań po lewej stronie.

Podpowiedź 2

Oblicz prawą stronę 3a dla a = 6 i porównaj.

Rozwiązanie

Lewa strona: $2(6+3)-4=2\cdot 9-4=18-4=14$.

Prawa strona: $3\cdot 6=18$.

Ponieważ $14\neq 18$, liczba 6 nie jest rozwiązaniem.

Odpowiedź: NIE

Zadanie 13 · trudność 2/3

Uprość wyrażenie: $5x + 3y - 2x + 4y$. Podaj wynik w postaci $ax+by$ i wpisz wartość współczynnika $a+b$.

Podpowiedź 1

Wyrazy z literą $x$ dodawaj i odejmuj osobno od wyrazów z literą $y$.

Podpowiedź 2

$5x-2x=3x$, a $3y+4y=7y$.

Rozwiązanie

Grupujemy wyrazy podobne: $(5x-2x)+(3y+4y)$.

Otrzymujemy $3x+7y$.

Współczynniki to 3 i 7, więc $a+b=10$.

Odpowiedź: 3x + 7y, a+b = 10

Zadanie 14 · trudność 2/3

Uprość wyrażenie: $3(2x - 4) - 2(x - 5) + 6$. Podaj wynik w postaci $px+q$ i wpisz wartość $p+q$.

Podpowiedź 1

Najpierw wymnóż liczby przez nawiasy, pamiętaj o znaku minus przed drugim nawiasem.

Podpowiedź 2

$-2(x-5)=-2x+10$.

Rozwiązanie

Mnożymy: $6x-12-2x+10+6$.

Wyrazy z $x$: $6x-2x=4x$.

Liczby: $-12+10+6=4$. Wynik: $4x+4$, więc $p+q=8$.

Odpowiedź: 4x + 4, p+q = 8

Zadanie 15 · trudność 2/3

Uprość wyrażenie: $2(3a + 2b) - (a - 5b) - 3(a + b) + 4(b - a)$. Podaj wynik w postaci $ma+nb$ i wpisz wartość $m+n$.

Podpowiedź 1

Rozwiń każdy nawias osobno, uważając na znaki przy $-(\dots)$ i $-3(\dots)$.

Podpowiedź 2

Po rozwinięciu: $6a+4b-a+5b-3a-3b+4b-4a$.

Rozwiązanie

Rozwijamy: $6a+4b-a+5b-3a-3b+4b-4a$.

Wyrazy z $a$: $6-1-3-4=-2$, czyli $-2a$.

Wyrazy z $b$: $4+5-3+4=10$, czyli $10b$. Wynik: $-2a+10b$, więc $m+n=8$.

Odpowiedź: -2a + 10b, m+n = 8

Zadanie 16 · trudność 2/3

Ola kupiła 3 zeszyty w tej samej cenie oraz długopis za 4 zł. Za całość zapłaciła 19 zł. Niech $x$ oznacza cenę jednego zeszytu w złotych. Zapisz równanie i oblicz $x$.

Podpowiedź 1

Koszt zeszytów to $3x$.

Podpowiedź 2

Do kosztu zeszytów dodaj cenę długopisu i przyrównaj do 19.

Rozwiązanie

Trzy zeszyty kosztują $3x$ zł.

Cała kwota: $3x+4=19$.

Odejmujemy 4: $3x=15$.

Dzielimy przez 3: $x=5$. Zeszyt kosztuje 5 zł.

Odpowiedź: $3x+4=19$, $x=5$ zł

Zadanie 17 · trudność 2/3

W klasie 6b jest o 4 dziewczynki więcej niż chłopców. Razem w klasie jest 26 uczniów. Niech $x$ oznacza liczbę chłopców. Zapisz równanie i oblicz, ilu jest chłopców.

Podpowiedź 1

Liczbę dziewcząt zapisz jako $x+4$.

Podpowiedź 2

Suma chłopców i dziewcząt to 26.

Rozwiązanie

Chłopcy: $x$, dziewczynki: $x+4$.

Równanie: $x+(x+4)=26$, czyli $2x+4=26$.

Stąd $2x=22$, więc $x=11$.

Sprawdzenie: 11 chłopców i 15 dziewczynek, razem 26.

Odpowiedź: $x+(x+4)=26$, chłopców jest 11

Zadanie 18 · trudność 2/3

Pan Marek ma trzy razy więcej lat niż jego syn Kuba. Za 5 lat suma ich wieku będzie równa 58 lat. Niech $x$ oznacza obecny wiek Kuby. Zapisz równanie i oblicz, ile lat ma teraz Kuba.

Podpowiedź 1

Obecny wiek taty to $3x$. Za 5 lat każdy będzie starszy o 5.

Podpowiedź 2

Dodaj wiek obu osób za 5 lat.

Rozwiązanie

Kuba teraz: $x$, tata: $3x$.

Za 5 lat: $x+5$ oraz $3x+5$.

Równanie: $(x+5)+(3x+5)=58$, czyli $4x+10=58$.

Stąd $4x=48$, więc $x=12$. Kuba ma 12 lat.

Odpowiedź: $(x+5)+(3x+5)=58$, Kuba ma 12 lat

Zadanie 19 · trudność 2/3

Prostokątna działka ma szerokość o 6 m mniejszą niż długość. Obwód działki wynosi 52 m. Niech $x$ oznacza szerokość działki w metrach. Zapisz równanie i oblicz długość działki.

Podpowiedź 1

Długość to $x+6$.

Podpowiedź 2

Obwód prostokąta to $2\cdot$ szerokość $+\ 2\cdot$ długość.

Rozwiązanie

Szerokość: $x$, długość: $x+6$.

Obwód: $2x+2(x+6)=52$, czyli $4x+12=52$.

Stąd $4x=40$, więc $x=10$ m.

Długość to $10+6=16$ m.

Odpowiedź: $2x+2(x+6)=52$, szerokość 10 m, długość 16 m

Zadanie 20 · trudność 2/3

Rozwiąż równanie: $x+27=64$.

Podpowiedź 1

Odejmij 27 od obu stron równania.

Podpowiedź 2

Działaniem odwrotnym do dodawania jest odejmowanie.

Rozwiązanie

Aby zostawić samo $x$, odejmujemy 27 od obu stron: $x=64-27$.

Obliczamy: $x=37$. Sprawdzenie: $37+27=64$.

Odpowiedź: x = 37

Zadanie 21 · trudność 2/3

Rozwiąż równanie: $5x-12=38$.

Podpowiedź 1

Najpierw dodaj 12 do obu stron.

Podpowiedź 2

Potem podziel obie strony przez 5.

Rozwiązanie

Dodajemy 12 do obu stron: $5x=50$.

Dzielimy przez 5: $x=10$. Sprawdzenie: $5\cdot10-12=38$.

Odpowiedź: x = 10

Zadanie 22 · trudność 2/3

Ola kupiła 4 zeszyty po $x$ zł oraz długopis za 3 zł. Zapłaciła razem 23 zł. Zapisz równanie i oblicz cenę jednego zeszytu.

Podpowiedź 1

Koszt zeszytów to $4x$, do tego dochodzi 3 zł.

Podpowiedź 2

Odejmij 3 od obu stron, potem podziel przez 4.

Rozwiązanie

Równanie: $4x+3=23$.

Odejmujemy 3: $4x=20$.

Dzielimy przez 4: $x=5$. Zeszyt kosztuje 5 zł.

Odpowiedź: 4x + 3 = 23, x = 5 zł

Zadanie 23 · trudność 2/3

Rozwiąż równanie: $\frac{x}{3}+7=15$.

Podpowiedź 1

Odejmij 7 od obu stron.

Podpowiedź 2

Działaniem odwrotnym do dzielenia przez 3 jest mnożenie przez 3.

Rozwiązanie

Odejmujemy 7: $\frac{x}{3}=8$.

Mnożymy obie strony przez 3: $x=24$. Sprawdzenie: $24:3+7=15$.

Odpowiedź: x = 24

Zadanie 24 · trudność 3/3

Ola kupiła 3 zeszyty i długopis. Długopis kosztował 4 zł, a za całe zakupy zapłaciła 19 zł. Ile kosztował jeden zeszyt? Ułóż równanie i je rozwiąż.

Podpowiedź 1

Oznacz cenę zeszytu przez $x$.

Podpowiedź 2

Koszt zeszytów to $3x$, do tego dolicz 4 zł.

Rozwiązanie

Niech $x$ oznacza cenę jednego zeszytu w zł.

Równanie: $3x+4=19$.

Stąd $3x=15$, więc $x=5$.

Sprawdzenie: $3\cdot5+4=19$. Zeszyt kosztował 5 zł.

Odpowiedź: 5 zł

Zadanie 25 · trudność 3/3

Klasa 6a zbiera pieniądze na wycieczkę. Gdyby każdy uczeń wpłacił 15 zł, zabrakłoby 20 zł. Gdyby każdy wpłacił 18 zł, zostałoby 25 zł nadwyżki. Ilu uczniów jest w klasie?

Podpowiedź 1

Niech $x$ oznacza liczbę uczniów; potrzebna kwota jest taka sama w obu przypadkach.

Podpowiedź 2

Kwota to $15x+20$ oraz $18x-25$.

Rozwiązanie

Potrzebna kwota: $15x+20=18x-25$.

Stąd $45=3x$, więc $x=15$.

Sprawdzenie: kwota $15\cdot15+20=245$ i $18\cdot15-25=245$.

W klasie jest 15 uczniów.

Odpowiedź: 15 uczniów

Zadanie 26 · trudność 3/3

Pan Marek jechał rowerem z Kielc do Chęcin. Pierwszą część trasy przejechał w 1 godzinę ze średnią prędkością 14 km/h, a drugą część z prędkością 10 km/h. Cała trasa miała 29 km. Ile godzin trwała druga część jazdy? Ułóż równanie i zinterpretuj wynik.

Podpowiedź 1

Droga = prędkość · czas. Pierwsza część miała 14 km.

Podpowiedź 2

Niech $t$ będzie czasem drugiej części: droga to $10t$.

Rozwiązanie

Pierwsza część: $14\cdot1=14$ km.

Równanie: $14+10t=29$.

Stąd $10t=15$, więc $t=1{,}5$.

Druga część trwała 1,5 godziny (1 h 30 min), czyli przejechał na niej 15 km.

Odpowiedź: 1,5 godziny

Zadanie 27 · trudność 3/3

Prostokąt ma szerokość $x$ cm, a jego długość jest o 5 cm większa od szerokości. Obwód prostokąta wynosi 38 cm. Oblicz pole tego prostokąta.

Podpowiedź 1

Obwód to $2\cdot(x+x+5)$.

Podpowiedź 2

Rozwiąż równanie $4x+10=38$ i oblicz pole.

Rozwiązanie

Długość: $x+5$. Obwód: $2(x+x+5)=4x+10$.

$4x+10=38$, więc $4x=28$, $x=7$.

Wymiary: 7 cm i 12 cm.

Pole: $7\cdot12=84$ cm².

Odpowiedź: 84 cm²

Zadanie 28 · trudność 3/3

Bok kwadratu ma długość $x$ cm. Jeśli jeden bok kwadratu wydłużymy o 4 cm, a sąsiedni skrócimy o 2 cm, otrzymamy prostokąt o obwodzie 40 cm. Oblicz pole początkowego kwadratu.

Podpowiedź 1

Wymiary prostokąta: $x+4$ i $x-2$.

Podpowiedź 2

Obwód: $2(2x+2)=40$.

Rozwiązanie

Obwód prostokąta: $2[(x+4)+(x-2)]=4x+4$.

$4x+4=40$, więc $x=9$.

Pole kwadratu: $9^2=81$ cm².

Odpowiedź: 81 cm²

Zadanie 29 · trudność 3/3

Trapez ma podstawy długości $x$ cm i $x+6$ cm oraz wysokość 5 cm. Pole trapezu wynosi 55 cm². Oblicz długość dłuższej podstawy.

Podpowiedź 1

Pole trapezu: $\frac{(a+b)\cdot h}{2}$.

Podpowiedź 2

Rozwiąż $\frac{(2x+6)\cdot5}{2}=55$.

Rozwiązanie

$\frac{(x+x+6)\cdot5}{2}=55$.

$(2x+6)\cdot5=110$, więc $2x+6=22$.

$x=8$.

Dłuższa podstawa: $8+6=14$ cm.

Odpowiedź: 14 cm

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.