Litery w matematyce to nic strasznego. To po prostu pudełka na liczby, które jeszcze nie znamy albo które mogą się zmieniać. Dzięki nim zapiszemy krótko wiele sytuacji z życia i nauczymy się rozwiązywać zagadki typu: „jaką liczbę myślę?”.
Wyrażenie algebraiczne i zmienna
Wyrażenie algebraiczne to zapis, w którym liczby i litery połączone są działaniami, np. $a+b$, $a-b$, $k\cdot a$, $\frac{a}{k}$, $a^2$.
Zmienna to litera, pod którą możemy wstawić różne liczby. Zapis $3x$ oznacza $3\cdot x$ (znak mnożenia pomijamy). Liczbę przed literą nazywamy współczynnikiem: w $3x$ współczynnik to 3.
Przykłady zapisu słownego:
- liczba o 5 większa od $x$: $x+5$,
- liczba 4 razy większa od $x$: $4x$,
- połowa liczby $x$: $\frac{x}{2}$,
- kwadrat liczby $x$: $x^2$,
- liczba o 3 mniejsza od $x$: $x-3$.
Przykład 1: zapis wyrażenia
Zosia ma $m$ zł. Kupiła 3 zeszyty po $z$ zł każdy.
Krok 1. Za zeszyty zapłaciła $3\cdot z = 3z$ zł.
Krok 2. Zostało jej $m-3z$ zł.
Uwaga: nie $m-3+z$ ani $3+z$. Zeszyty „po $z$ zł” to mnożenie.
Wartość wyrażenia
Aby obliczyć wartość wyrażenia, wstawiamy liczbę za literę i liczymy zgodnie z kolejnością działań.
Obliczmy $2x+7$ dla $x=4$: $2\cdot4+7=8+7=15$.
Obliczmy $x^2-3x$ dla $x=-2$. Liczbę ujemną wstawiamy w nawiasie: $(-2)^2-3\cdot(-2)=4+6=10$.
Wstawiając za litery liczby, obliczamy pole lub obwód.
Upraszczanie: wyrazy podobne i nawiasy
Wyrazy podobne mają tę samą część literową, np. $5x$ i $2x$. Możemy je dodać lub odjąć, działając na współczynnikach: $5x+2x=7x$. Wyrazów z różnymi literami nie łączymy: $3a+2b$ zostaje bez zmian.
Mnożenie sumy przez liczbę: mnożymy każdy składnik sumy:
$$k\cdot(a+b)=k\cdot a+k\cdot b$$
Np. $3(x+4)=3x+12$. Pomyśl: 3 paczki, w każdej $x$ cukierków i 4 cukierki dodatkowe.
Przykład 2: upraszczanie
Uprość $2(3x+1)+4x-5$.
Krok 1. Mnożymy: $6x+2+4x-5$.
Krok 2. Łączymy wyrazy z $x$: $6x+4x=10x$.
Krok 3. Łączymy liczby: $2-5=-3$.
Wynik: $10x-3$.
Równanie i jego rozwiązanie
Równanie to dwa wyrażenia połączone znakiem $=$, np. $2x+3=11$. Litera $x$ to niewiadoma. Rozwiązanie to liczba, która po wstawieniu sprawia, że obie strony są równe.
Sprawdzanie: wstaw liczbę i policz osobno lewą i prawą stronę. Dla $x=4$: $L=2\cdot4+3=11$, $P=11$. Strony są równe, więc 4 jest rozwiązaniem.
Przekształcanie równań: równanie jest jak waga w równowadze. To, co zrobisz z jedną stroną (dodasz, odejmiesz, pomnożesz, podzielisz), musisz zrobić z drugą. Używamy działań odwrotnych, by zostawić samo $x$.
Rozwiążmy $2x+3=11$:
$2x+3-3=11-3$, czyli $2x=8$.
$2x:2=8:2$, czyli $x=4$.
Przykład 3: zadanie tekstowe i geometryczne
a) Ola ma o 7 lat więcej niż jej brat, a razem mają 25 lat. Ile lat ma brat?
Brat ma $x$ lat, Ola $x+7$. Równanie: $x+(x+7)=25$, więc $2x+7=25$, $2x=18$, $x=9$. Brat ma 9 lat, Ola 16. Sprawdzenie: $9+16=25$. ✔
b) Obwód prostokąta wynosi 30 cm, jeden bok ma 9 cm. Jaki jest drugi bok?
$2\cdot9+2b=30$, więc $18+2b=30$, $2b=12$, $b=6$. Drugi bok ma 6 cm.
Zawsze wróć do treści zadania i odpowiedz zdaniem. Sprawdź, czy wynik ma sens (długość nie może być ujemna).
Typowe błędy
- Mylenie „o 5 więcej” ($x+5$) z „5 razy więcej” ($5x$).
- Zapominanie o drugim składniku: $3(x+4)=3x+12$, a nie $3x+4$.
- Łączenie różnych liter: $2a+3b$ nie równa się $5ab$.
- Liczba ujemna bez nawiasu: dla $x=-2$ mamy $x^2=(-2)^2=4$, a nie $-4$.
- Sprawdzanie tylko jednej strony równania. Policz obie i porównaj.
Podsumowanie: litera zastępuje liczbę; upraszczamy, łącząc wyrazy podobne; równanie rozwiązujemy działaniami odwrotnymi po obu stronach; wynik zawsze sprawdzamy i interpretujemy.
Zadania (29)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Ania ma $x$ naklejek. Basia ma o 7 naklejek więcej niż Ania. Zapisz za pomocą wyrażenia algebraicznego liczbę naklejek Basi. Ile naklejek ma Basia, jeśli $x=12$?
Podpowiedź 1
„O 7 więcej” oznacza dodawanie 7.
Podpowiedź 2
Podstaw 12 w miejsce x.
Rozwiązanie
Basia ma o 7 więcej niż Ania, więc zapis to $x+7$.
Dla $x=12$: $12+7=19$.
Odpowiedź: x+7; 19 naklejek
Zadanie 2 · trudność 1/3
Zeszyt kosztuje $z$ zł, a długopis jest 3 razy tańszy od zeszytu. Zapisz wyrażenie opisujące cenę długopisu. Ile kosztuje długopis, jeśli $z=15$?
Podpowiedź 1
„3 razy tańszy” oznacza dzielenie przez 3.
Podpowiedź 2
Podstaw 15 w miejsce z.
Rozwiązanie
Cena długopisu to $z:3$, czyli $\frac{z}{3}$.
Dla $z=15$: $15:3=5$ zł.
Odpowiedź: z/3; 5 zł
Zadanie 3 · trudność 1/3
Pan Marek kupił 4 bilety normalne po $a$ zł oraz 2 bilety ulgowe po $b$ zł. Zapisz wyrażenie opisujące całkowity koszt biletów. Oblicz ten koszt dla $a=20$ i $b=10$.
Podpowiedź 1
Koszt biletów normalnych to 4 razy a.
Podpowiedź 2
Dodaj koszt biletów ulgowych: 2 razy b.
Rozwiązanie
Bilety normalne kosztują $4a$, ulgowe $2b$, razem $4a+2b$.
Dla $a=20$, $b=10$: $4\cdot20+2\cdot10=80+20=100$ zł.
Odpowiedź: 4a+2b; 100 zł
Zadanie 4 · trudność 1/3
Liczba $n$ jest liczbą uczniów w klasie. Zapisz wyrażeniem: a) liczbę uczniów po tym, jak do klasy dołączyło 3 uczniów, a 5 wyszło; b) podwojoną różnicę liczby $n$ i liczby 4. Oblicz wartość wyrażenia z punktu b) dla $n=24$.
Podpowiedź 1
W punkcie b) najpierw odejmij 4 od n, potem pomnóż wynik przez 2 — potrzebny nawias.
Podpowiedź 2
Podstaw n=24 do 2(n-4).
Rozwiązanie
a) Dołączyło 3, wyszło 5: $n+3-5=n-2$.
b) Różnica to $n-4$, podwojona: $2(n-4)$.
Dla $n=24$: $2\cdot(24-4)=2\cdot20=40$.
Odpowiedź: a) n+3-5 (czyli n-2); b) 2(n-4); 40
Zadanie 5 · trudność 1/3
Oblicz wartość wyrażenia $3a+5$ dla $a=4$.
Podpowiedź 1
Podstaw 4 w miejsce a.
Podpowiedź 2
Najpierw mnożenie, potem dodawanie.
Rozwiązanie
Podstawiamy: $3\cdot 4+5$.
Mnożymy: $12+5=17$.
Odpowiedź: 17
Zadanie 6 · trudność 1/3
Oblicz wartość wyrażenia $2x+3y-7$ dla $x=6$ i $y=5$.
Podpowiedź 1
Podstaw x=6 oraz y=5.
Podpowiedź 2
Wykonaj mnożenia, potem dodawanie i odejmowanie od lewej.
Rozwiązanie
Podstawiamy: $2\cdot 6+3\cdot 5-7$.
Liczymy: $12+15-7=20$.
Odpowiedź: 20
Zadanie 7 · trudność 1/3
Oblicz wartość wyrażenia $4(m-2)+\dfrac{n}{3}$ dla $m=9$ i $n=12$.
Podpowiedź 1
Najpierw policz nawias.
Podpowiedź 2
Dzielenie $\frac{n}{3}$ to 12 : 3.
Rozwiązanie
Podstawiamy: $4\cdot(9-2)+\frac{12}{3}$.
Liczymy: $4\cdot 7+4=28+4=32$.
Odpowiedź: 32
Zadanie 8 · trudność 1/3
Oblicz wartość wyrażenia $a^2-2ab+b^2$ dla $a=8$ i $b=3$.
Podpowiedź 1
Podstaw liczby: $8^2$, $2\cdot 8\cdot 3$, $3^2$.
Podpowiedź 2
Możesz też zauważyć, że to $(a-b)^2$.
Rozwiązanie
Podstawiamy: $64-2\cdot 8\cdot 3+9$.
Liczymy: $64-48+9=25$.
Odpowiedź: 25
Zadanie 9 · trudność 1/3
Sprawdź, czy liczba $x=7$ jest rozwiązaniem równania $3x+5=26$.
Podpowiedź 1
Podstaw 7 w miejsce x po lewej stronie.
Podpowiedź 2
Porównaj otrzymaną wartość z prawą stroną równania.
Rozwiązanie
Podstawiamy: $3\cdot 7+5=21+5=26$.
Lewa strona jest równa prawej ($26=26$), więc liczba 7 jest rozwiązaniem.
Odpowiedź: TAK
Zadanie 10 · trudność 1/3
Czy liczba $y=4$ spełnia równanie $5y-8=2y+3$?
Podpowiedź 1
Oblicz osobno lewą i prawą stronę dla y = 4.
Podpowiedź 2
Sprawdź, czy wyniki są równe.
Rozwiązanie
Lewa strona: $5\cdot 4-8=20-8=12$.
Prawa strona: $2\cdot 4+3=8+3=11$.
Ponieważ $12\neq 11$, liczba 4 nie spełnia równania.
Odpowiedź: NIE
Zadanie 11 · trudność 1/3
Pani Ewa kupiła 4 zeszyty po $x$ zł i długopis za 3 zł. Zapłaciła razem 19 zł, co opisuje równanie $4x+3=19$. Czy cena zeszytu $x=5$ zł jest poprawna?
Podpowiedź 1
Podstaw x = 5 do równania 4x + 3 = 19.
Podpowiedź 2
Policz lewą stronę i porównaj z 19.
Rozwiązanie
Podstawiamy: $4\cdot 5+3=20+3=23$.
Ponieważ $23\neq 19$, cena 5 zł nie jest poprawna (poprawna to 4 zł).
Odpowiedź: NIE
Zadanie 12 · trudność 1/3
Czy liczba $a=6$ jest rozwiązaniem równania $2(a+3)-4=3a$?
Podpowiedź 1
Najpierw oblicz nawias, potem resztę działań po lewej stronie.
Podpowiedź 2
Oblicz prawą stronę 3a dla a = 6 i porównaj.
Rozwiązanie
Lewa strona: $2(6+3)-4=2\cdot 9-4=18-4=14$.
Prawa strona: $3\cdot 6=18$.
Ponieważ $14\neq 18$, liczba 6 nie jest rozwiązaniem.
Odpowiedź: NIE
Zadanie 13 · trudność 2/3
Uprość wyrażenie: $5x + 3y - 2x + 4y$. Podaj wynik w postaci $ax+by$ i wpisz wartość współczynnika $a+b$.
Podpowiedź 1
Wyrazy z literą $x$ dodawaj i odejmuj osobno od wyrazów z literą $y$.
Podpowiedź 2
$5x-2x=3x$, a $3y+4y=7y$.
Rozwiązanie
Grupujemy wyrazy podobne: $(5x-2x)+(3y+4y)$.
Otrzymujemy $3x+7y$.
Współczynniki to 3 i 7, więc $a+b=10$.
Odpowiedź: 3x + 7y, a+b = 10
Zadanie 14 · trudność 2/3
Uprość wyrażenie: $3(2x - 4) - 2(x - 5) + 6$. Podaj wynik w postaci $px+q$ i wpisz wartość $p+q$.
Podpowiedź 1
Najpierw wymnóż liczby przez nawiasy, pamiętaj o znaku minus przed drugim nawiasem.
Podpowiedź 2
$-2(x-5)=-2x+10$.
Rozwiązanie
Mnożymy: $6x-12-2x+10+6$.
Wyrazy z $x$: $6x-2x=4x$.
Liczby: $-12+10+6=4$. Wynik: $4x+4$, więc $p+q=8$.
Odpowiedź: 4x + 4, p+q = 8
Zadanie 15 · trudność 2/3
Uprość wyrażenie: $2(3a + 2b) - (a - 5b) - 3(a + b) + 4(b - a)$. Podaj wynik w postaci $ma+nb$ i wpisz wartość $m+n$.
Podpowiedź 1
Rozwiń każdy nawias osobno, uważając na znaki przy $-(\dots)$ i $-3(\dots)$.
Podpowiedź 2
Po rozwinięciu: $6a+4b-a+5b-3a-3b+4b-4a$.
Rozwiązanie
Rozwijamy: $6a+4b-a+5b-3a-3b+4b-4a$.
Wyrazy z $a$: $6-1-3-4=-2$, czyli $-2a$.
Wyrazy z $b$: $4+5-3+4=10$, czyli $10b$. Wynik: $-2a+10b$, więc $m+n=8$.
Odpowiedź: -2a + 10b, m+n = 8
Zadanie 16 · trudność 2/3
Ola kupiła 3 zeszyty w tej samej cenie oraz długopis za 4 zł. Za całość zapłaciła 19 zł. Niech $x$ oznacza cenę jednego zeszytu w złotych. Zapisz równanie i oblicz $x$.
Podpowiedź 1
Koszt zeszytów to $3x$.
Podpowiedź 2
Do kosztu zeszytów dodaj cenę długopisu i przyrównaj do 19.
Rozwiązanie
Trzy zeszyty kosztują $3x$ zł.
Cała kwota: $3x+4=19$.
Odejmujemy 4: $3x=15$.
Dzielimy przez 3: $x=5$. Zeszyt kosztuje 5 zł.
Odpowiedź: $3x+4=19$, $x=5$ zł
Zadanie 17 · trudność 2/3
W klasie 6b jest o 4 dziewczynki więcej niż chłopców. Razem w klasie jest 26 uczniów. Niech $x$ oznacza liczbę chłopców. Zapisz równanie i oblicz, ilu jest chłopców.
Podpowiedź 1
Liczbę dziewcząt zapisz jako $x+4$.
Podpowiedź 2
Suma chłopców i dziewcząt to 26.
Rozwiązanie
Chłopcy: $x$, dziewczynki: $x+4$.
Równanie: $x+(x+4)=26$, czyli $2x+4=26$.
Stąd $2x=22$, więc $x=11$.
Sprawdzenie: 11 chłopców i 15 dziewczynek, razem 26.
Odpowiedź: $x+(x+4)=26$, chłopców jest 11
Zadanie 18 · trudność 2/3
Pan Marek ma trzy razy więcej lat niż jego syn Kuba. Za 5 lat suma ich wieku będzie równa 58 lat. Niech $x$ oznacza obecny wiek Kuby. Zapisz równanie i oblicz, ile lat ma teraz Kuba.
Podpowiedź 1
Obecny wiek taty to $3x$. Za 5 lat każdy będzie starszy o 5.
Podpowiedź 2
Dodaj wiek obu osób za 5 lat.
Rozwiązanie
Kuba teraz: $x$, tata: $3x$.
Za 5 lat: $x+5$ oraz $3x+5$.
Równanie: $(x+5)+(3x+5)=58$, czyli $4x+10=58$.
Stąd $4x=48$, więc $x=12$. Kuba ma 12 lat.
Odpowiedź: $(x+5)+(3x+5)=58$, Kuba ma 12 lat
Zadanie 19 · trudność 2/3
Prostokątna działka ma szerokość o 6 m mniejszą niż długość. Obwód działki wynosi 52 m. Niech $x$ oznacza szerokość działki w metrach. Zapisz równanie i oblicz długość działki.
Podpowiedź 1
Długość to $x+6$.
Podpowiedź 2
Obwód prostokąta to $2\cdot$ szerokość $+\ 2\cdot$ długość.
Rozwiązanie
Szerokość: $x$, długość: $x+6$.
Obwód: $2x+2(x+6)=52$, czyli $4x+12=52$.
Stąd $4x=40$, więc $x=10$ m.
Długość to $10+6=16$ m.
Odpowiedź: $2x+2(x+6)=52$, szerokość 10 m, długość 16 m
Zadanie 20 · trudność 2/3
Rozwiąż równanie: $x+27=64$.
Podpowiedź 1
Odejmij 27 od obu stron równania.
Podpowiedź 2
Działaniem odwrotnym do dodawania jest odejmowanie.
Rozwiązanie
Aby zostawić samo $x$, odejmujemy 27 od obu stron: $x=64-27$.
Obliczamy: $x=37$. Sprawdzenie: $37+27=64$.
Odpowiedź: x = 37
Zadanie 21 · trudność 2/3
Rozwiąż równanie: $5x-12=38$.
Podpowiedź 1
Najpierw dodaj 12 do obu stron.
Podpowiedź 2
Potem podziel obie strony przez 5.
Rozwiązanie
Dodajemy 12 do obu stron: $5x=50$.
Dzielimy przez 5: $x=10$. Sprawdzenie: $5\cdot10-12=38$.
Odpowiedź: x = 10
Zadanie 22 · trudność 2/3
Ola kupiła 4 zeszyty po $x$ zł oraz długopis za 3 zł. Zapłaciła razem 23 zł. Zapisz równanie i oblicz cenę jednego zeszytu.
Podpowiedź 1
Koszt zeszytów to $4x$, do tego dochodzi 3 zł.
Podpowiedź 2
Odejmij 3 od obu stron, potem podziel przez 4.
Rozwiązanie
Równanie: $4x+3=23$.
Odejmujemy 3: $4x=20$.
Dzielimy przez 4: $x=5$. Zeszyt kosztuje 5 zł.
Odpowiedź: 4x + 3 = 23, x = 5 zł
Zadanie 23 · trudność 2/3
Rozwiąż równanie: $\frac{x}{3}+7=15$.
Podpowiedź 1
Odejmij 7 od obu stron.
Podpowiedź 2
Działaniem odwrotnym do dzielenia przez 3 jest mnożenie przez 3.
Rozwiązanie
Odejmujemy 7: $\frac{x}{3}=8$.
Mnożymy obie strony przez 3: $x=24$. Sprawdzenie: $24:3+7=15$.
Odpowiedź: x = 24
Zadanie 24 · trudność 3/3
Ola kupiła 3 zeszyty i długopis. Długopis kosztował 4 zł, a za całe zakupy zapłaciła 19 zł. Ile kosztował jeden zeszyt? Ułóż równanie i je rozwiąż.
Podpowiedź 1
Oznacz cenę zeszytu przez $x$.
Podpowiedź 2
Koszt zeszytów to $3x$, do tego dolicz 4 zł.
Rozwiązanie
Niech $x$ oznacza cenę jednego zeszytu w zł.
Równanie: $3x+4=19$.
Stąd $3x=15$, więc $x=5$.
Sprawdzenie: $3\cdot5+4=19$. Zeszyt kosztował 5 zł.
Odpowiedź: 5 zł
Zadanie 25 · trudność 3/3
Klasa 6a zbiera pieniądze na wycieczkę. Gdyby każdy uczeń wpłacił 15 zł, zabrakłoby 20 zł. Gdyby każdy wpłacił 18 zł, zostałoby 25 zł nadwyżki. Ilu uczniów jest w klasie?
Podpowiedź 1
Niech $x$ oznacza liczbę uczniów; potrzebna kwota jest taka sama w obu przypadkach.
Podpowiedź 2
Kwota to $15x+20$ oraz $18x-25$.
Rozwiązanie
Potrzebna kwota: $15x+20=18x-25$.
Stąd $45=3x$, więc $x=15$.
Sprawdzenie: kwota $15\cdot15+20=245$ i $18\cdot15-25=245$.
W klasie jest 15 uczniów.
Odpowiedź: 15 uczniów
Zadanie 26 · trudność 3/3
Pan Marek jechał rowerem z Kielc do Chęcin. Pierwszą część trasy przejechał w 1 godzinę ze średnią prędkością 14 km/h, a drugą część z prędkością 10 km/h. Cała trasa miała 29 km. Ile godzin trwała druga część jazdy? Ułóż równanie i zinterpretuj wynik.
Podpowiedź 1
Droga = prędkość · czas. Pierwsza część miała 14 km.
Podpowiedź 2
Niech $t$ będzie czasem drugiej części: droga to $10t$.
Rozwiązanie
Pierwsza część: $14\cdot1=14$ km.
Równanie: $14+10t=29$.
Stąd $10t=15$, więc $t=1{,}5$.
Druga część trwała 1,5 godziny (1 h 30 min), czyli przejechał na niej 15 km.
Odpowiedź: 1,5 godziny
Zadanie 27 · trudność 3/3
Prostokąt ma szerokość $x$ cm, a jego długość jest o 5 cm większa od szerokości. Obwód prostokąta wynosi 38 cm. Oblicz pole tego prostokąta.
Podpowiedź 1
Obwód to $2\cdot(x+x+5)$.
Podpowiedź 2
Rozwiąż równanie $4x+10=38$ i oblicz pole.
Rozwiązanie
Długość: $x+5$. Obwód: $2(x+x+5)=4x+10$.
$4x+10=38$, więc $4x=28$, $x=7$.
Wymiary: 7 cm i 12 cm.
Pole: $7\cdot12=84$ cm².
Odpowiedź: 84 cm²
Zadanie 28 · trudność 3/3
Bok kwadratu ma długość $x$ cm. Jeśli jeden bok kwadratu wydłużymy o 4 cm, a sąsiedni skrócimy o 2 cm, otrzymamy prostokąt o obwodzie 40 cm. Oblicz pole początkowego kwadratu.
Podpowiedź 1
Wymiary prostokąta: $x+4$ i $x-2$.
Podpowiedź 2
Obwód: $2(2x+2)=40$.
Rozwiązanie
Obwód prostokąta: $2[(x+4)+(x-2)]=4x+4$.
$4x+4=40$, więc $x=9$.
Pole kwadratu: $9^2=81$ cm².
Odpowiedź: 81 cm²
Zadanie 29 · trudność 3/3
Trapez ma podstawy długości $x$ cm i $x+6$ cm oraz wysokość 5 cm. Pole trapezu wynosi 55 cm². Oblicz długość dłuższej podstawy.
Podpowiedź 1
Pole trapezu: $\frac{(a+b)\cdot h}{2}$.
Podpowiedź 2
Rozwiąż $\frac{(2x+6)\cdot5}{2}=55$.
Rozwiązanie
$\frac{(x+x+6)\cdot5}{2}=55$.
$(2x+6)\cdot5=110$, więc $2x+6=22$.
$x=8$.
Dłuższa podstawa: $8+6=14$ cm.
Odpowiedź: 14 cm
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.