Procenty spotykasz na co dzień: w sklepie na wywieszkach z obniżkami, w grach przy paskach postępu i w ankietach. W tym dziale nauczysz się je rozumieć, zamieniać na ułamki, liczyć ich wartości i czytać diagramy.
Czym jest procent?
Procent to jedna setna całości. Słowo „procent” pochodzi od łacińskiego *pro centum* – „na sto”. Zapisujemy go znakiem %.
$$p\% = \frac{p}{100}$$
Cała całość to $100\%$. Połowa to $50\%$, ćwierć to $25\%$.
Wyobraź sobie czekoladę podzieloną na 100 małych kosteczek. Jedna kosteczka to $1\%$ czekolady. 30 kosteczek to $30\%$.
Zamiana między zapisami
Procent, ułamek zwykły i ułamek dziesiętny to trzy zapisy tej samej wartości.
Procent → ułamek zwykły: wpisz $p$ nad kreskę, 100 pod kreską i skróć.
$$35\% = \frac{35}{100} = \frac{7}{20}$$
Procent → ułamek dziesiętny: podziel przez 100, czyli przesuń przecinek o dwa miejsca w lewo.
Najpierw znajdź $1\%$ (wartość podzielona przez $p$), potem pomnóż przez 100.
Gdy chcesz wiedzieć, jaki procent całości stanowi część:
$$\frac{\text{część}}{\text{całość}}\cdot 100\%$$
Przykład: 6 z 24 to $\frac{6}{24}\cdot100\% = 25\%$.
Przykład 3: obniżka i szukanie całości
a) Rower kosztował 800 zł. Cenę obniżono o $15\%$. Ile kosztuje teraz?
$15\%$ z 800 zł to $0{,}15\cdot 800 = 120$ zł.
Nowa cena: $800 - 120 = 680$ zł.
Skrót: po obniżce o $15\%$ płacimy $85\%$ ceny, czyli $0{,}85\cdot800=680$ zł.
b) $12\%$ pewnej liczby to 36. Jaka to liczba?
$1\% = 36:12 = 3$.
Cała liczba: $3\cdot100 = 300$.
Odpowiedź: a) 680 zł, b) 300.
Podwyżka działa podobnie: po podwyżce o $20\%$ cena to $120\%$ starej, czyli mnożymy przez $1{,}2$.
Diagramy procentowe
Diagram kołowy lub słupkowy pokazuje, jak całość dzieli się na części. Wszystkie części razem dają 100%.
Jeśli na diagramie są trzy części: $50\%$, $30\%$ i nieznana, to nieznana ma $100\%-50\%-30\%=20\%$. Gdy znasz liczbę wszystkich osób, możesz policzyć, ile osób odpowiada każdej części.
Poniżej: ulubione zajęcia 40 uczniów. Sport to $50\%$, czyli 20 osób. Muzyka to $30\%$, czyli 12 osób. Plastyka to $20\%$, czyli 8 osób.
Typowe błędy
1. $6\% \neq 0{,}6$. Poprawnie: $6\% = 0{,}06$. Dzielimy przez 100, więc przecinek idzie o dwa miejsca.
2. Dwie zmiany procentowe to nie jedna. Podwyżka o $10\%$, potem obniżka o $10\%$ nie wraca do ceny początkowej. Druga zmiana liczy się od nowej ceny. Dla 100 zł: $110$ zł, potem $110-11=99$ zł.
3. W ankiecie, w której można wybrać kilka odpowiedzi, procenty mogą dawać więcej niż $100\%$. Nie wszystkie diagramy sumują się do 100%.
4. Nie porównuj samych procentów bez liczności grup. $50\%$ z 10 osób to 5 osób, a $20\%$ z 100 osób to 20 osób.
Podsumowanie: procent to setna część. Zamieniaj: $p\%=\frac{p}{100}$. Procent z liczby: mnóż przez $\frac{p}{100}$. Całość: dziel przez $p$ i mnóż przez 100. Część z całości: $\frac{\text{część}}{\text{całość}}\cdot100\%$.
Zadania (30)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Zapisz $25\%$ w postaci ułamka zwykłego nieskracalnego.
Podpowiedź 1
Procent to jedna setna: $25\% = \frac{25}{100}$.
Podpowiedź 2
Skróć ułamek przez 25.
Rozwiązanie
Zapisujemy $25\% = \frac{25}{100}$.
Dzielimy licznik i mianownik przez 25: $\frac{25}{100}=\frac{1}{4}$.
Odpowiedź: 1/4
Zadanie 2 · trudność 1/3
Zapisz $35\%$ w postaci ułamka dziesiętnego.
Podpowiedź 1
$35\% = \frac{35}{100}$.
Podpowiedź 2
Dzielenie przez 100 przesuwa przecinek o dwa miejsca w lewo.
Rozwiązanie
Zapisujemy $35\% = \frac{35}{100}$.
Stąd $\frac{35}{100}=0{,}35$.
Odpowiedź: 0,35
Zadanie 3 · trudność 1/3
W klasie 6b $60\%$ uczniów jeździ do szkoły autobusem. Zapisz $60\%$ jako ułamek zwykły nieskracalny oraz jako ułamek dziesiętny. Podaj ułamek zwykły.
Podpowiedź 1
Zapisz $60\% = \frac{60}{100}$.
Podpowiedź 2
Skróć przez 20.
Rozwiązanie
$60\%=\frac{60}{100}$.
Po skróceniu przez 20 otrzymujemy $\frac{3}{5}$.
Jako ułamek dziesiętny: $\frac{60}{100}=0{,}6$.
Odpowiedź: 3/5, czyli 0,6
Zadanie 4 · trudność 1/3
Cena roweru w sklepie wzrosła o $12{,}5\%$. Zapisz $12{,}5\%$ jako ułamek zwykły nieskracalny.
Podpowiedź 1
$12{,}5\% = \frac{12{,}5}{100}$; pomnóż licznik i mianownik przez 10.
Ponieważ $0{,}6>0{,}58>0{,}55$, najwięcej wypiła Ania.
Odpowiedź: Ania
Zadanie 14 · trudność 2/3
W trzech klasach zebrano makulaturę. Klasa 6a zebrała $\frac{3}{8}$ celu, klasa 6b $0{,}36$ celu, a klasa 6c $37{,}5\%$ celu. Czy dwie klasy zebrały dokładnie tyle samo? Odpowiedz TAK albo NIE.
Podpowiedź 1
Zamień $\frac{3}{8}$ na procenty: $3:8=0{,}375$.
Podpowiedź 2
Porównaj z $0{,}36=36\%$ i $37{,}5\%$.
Rozwiązanie
$\frac{3}{8}=0{,}375=37{,}5\%$.
$0{,}36=36\%$.
Klasy 6a i 6c mają po $37{,}5\%$, więc zebrały tyle samo.
Odpowiedź: TAK
Zadanie 15 · trudność 2/3
Ustaw rosnąco liczby: $\frac{9}{20}$, $0{,}4$, $43\%$, $\frac{11}{25}$. Podaj, która liczba jest druga w kolejności, w procentach.
Podpowiedź 1
Zamień wszystko na procenty, mnożąc ułamki do mianownika 100.
W klasie 6a uczy się 25 uczniów. Wycieczkę rowerową wybrało 40% uczniów. Ilu uczniów wybrało wycieczkę rowerową?
Podpowiedź 1
40% = 40/100 = 2/5.
Podpowiedź 2
Oblicz 2/5 z 25.
Rozwiązanie
Zapisujemy 40% jako ułamek: 40% = 2/5.
Obliczamy: 25 · 2/5 = 10.
Wycieczkę wybrało 10 uczniów.
Odpowiedź: 10 uczniów
Zadanie 17 · trudność 2/3
Książka kosztuje 48 zł. W księgarni jest promocja: rabat 15%. Ile złotych wynosi rabat?
Podpowiedź 1
Oblicz 10% ceny, potem 5% ceny.
Podpowiedź 2
15% = 10% + 5%.
Rozwiązanie
10% z 48 zł to 4,80 zł.
5% z 48 zł to połowa z 4,80 zł, czyli 2,40 zł.
Rabat: 4,80 + 2,40 = 7,20 zł.
Odpowiedź: 7,20 zł
Zadanie 18 · trudność 2/3
Pan Marek przejechał trasę o długości 340 km. Pierwszego dnia pokonał 35% trasy. Ile kilometrów przejechał pierwszego dnia, a ile mu zostało do przejechania?
Podpowiedź 1
Oblicz 10% i 5% z 340 km.
Podpowiedź 2
35% = 3·10% + 5%.
Rozwiązanie
10% z 340 km to 34 km, więc 30% to 102 km.
5% z 340 km to 17 km, więc 35% to 102 + 17 = 119 km.
Zostało: 340 − 119 = 221 km.
Odpowiedź: 119 km przejechał, zostało 221 km
Zadanie 19 · trudność 2/3
W sklepie sportowym buty kosztowały 240 zł. Najpierw cenę obniżono o 25%, a potem nowa cena wzrosła o 10% tej nowej ceny. Ile złotych kosztują buty po obu zmianach?
Podpowiedź 1
25% z 240 zł to jedna czwarta ceny.
Podpowiedź 2
Drugi procent liczysz od ceny po obniżce, a nie od 240 zł.
Rozwiązanie
25% z 240 zł to 60 zł, więc cena po obniżce: 240 − 60 = 180 zł.
10% ze 180 zł to 18 zł.
Cena końcowa: 180 + 18 = 198 zł.
Odpowiedź: 198 zł
Zadanie 20 · trudność 2/3
W klasie 6a 40% uczniów to chłopcy. Chłopców jest 10. Ilu uczniów jest w klasie 6a?
Podpowiedź 1
10 uczniów to 40% wszystkich uczniów.
Podpowiedź 2
Oblicz, ile to 10%, a potem pomnóż przez 10.
Rozwiązanie
40% liczby uczniów to 10.
10% liczby uczniów to 10 : 4 = 2,5.
Wszystkich uczniów jest 2,5 · 10 = 25.
Odpowiedź: 25 uczniów
Zadanie 21 · trudność 2/3
Ania przeczytała 35% książki, czyli 84 strony. Ile stron ma ta książka?
Podpowiedź 1
Zapisz równanie: 35% · x = 84.
Podpowiedź 2
Możesz najpierw obliczyć 5% liczby x.
Rozwiązanie
35% książki to 84 strony, więc 5% to 84 : 7 = 12 stron.
100% to 20 razy więcej: 12 · 20 = 240.
Książka ma 240 stron.
Odpowiedź: 240 stron
Zadanie 22 · trudność 2/3
W sadzie rosną jabłonie, grusze i śliwy. Jabłonie stanowią 45% wszystkich drzew, grusze 30%, a śliw jest 50. Ile drzew rośnie w sadzie?
Podpowiedź 1
Najpierw oblicz, jaki procent drzew stanowią śliwy.
Podpowiedź 2
50 drzew to tyle procent, ile zostaje po odjęciu 45% i 30% od 100%.
Rozwiązanie
Śliwy stanowią 100% − 45% − 30% = 25% drzew.
25% to 50 drzew, więc 1% to 2 drzewa.
Wszystkich drzew jest 100 · 2 = 200.
Odpowiedź: 200 drzew
Zadanie 23 · trudność 2/3
Diagram słupkowy przedstawia, jaki procent z 200 uczniów klasy szóstej wybrało dany sposób dojazdu do szkoły: pieszo – 40%, autobus – 30%, rower – 20%, samochód – 10%. Ilu uczniów dojeżdża do szkoły rowerem?
Podpowiedź 1
Odczytaj z diagramu, ile procent stanowi rower.
Podpowiedź 2
Oblicz 20% z 200.
Rozwiązanie
Z diagramu: rower to 20%.
20% z 200 = 0,2 · 200 = 40.
Rowerem dojeżdża 40 uczniów.
Odpowiedź: 40 uczniów
Zadanie 24 · trudność 2/3
Diagram kołowy pokazuje, na co Ola wydała swoje kieszonkowe w wysokości 60 zł: książki – 35%, słodycze – 15%, kino – 30%, reszta – oszczędności. Ile złotych Ola odłożyła do oszczędności?
Podpowiedź 1
Oszczędności to 100% minus pozostałe części.
Podpowiedź 2
Oblicz otrzymany procent z 60 zł.
Rozwiązanie
Suma części: 35% + 15% + 30% = 80%.
Oszczędności to 100% − 80% = 20%.
20% z 60 zł = 12 zł.
Odpowiedź: 12 zł
Zadanie 25 · trudność 2/3
Diagram słupkowy przedstawia wyniki sprawdzianu klasy 6b (25 uczniów): ocena celująca lub bardzo dobra – 24%, dobra – 36%, dostateczna – 28%, niedostateczna – 12%. Ilu uczniów dostało ocenę co najmniej dobrą (celującą, bardzo dobrą lub dobrą)?
Podpowiedź 1
Dodaj procenty dla oceny celującej/bardzo dobrej i dobrej.
Podpowiedź 2
Oblicz otrzymany procent z 25.
Rozwiązanie
24% + 36% = 60%.
60% z 25 = 0,6 · 25 = 15.
Co najmniej dobrą ocenę dostało 15 uczniów.
Odpowiedź: 15 uczniów
Zadanie 26 · trudność 2/3
Diagram kołowy przedstawia owoce w koszu (80 sztuk): jabłka – 45%, gruszki – 25%, śliwki – 20%, pozostałe to brzoskwinie. O ile więcej jest jabłek niż brzoskwiń?
Podpowiedź 1
Brzoskwinie to 100% − (45% + 25% + 20%).
Podpowiedź 2
Różnica procentów to część z 80.
Rozwiązanie
Brzoskwinie: 100% − 90% = 10%.
Różnica: 45% − 10% = 35%.
35% z 80 = 28. Jabłek jest o 28 więcej.
Odpowiedź: 28 sztuk
Zadanie 27 · trudność 3/3
Rower kosztował 800 zł. W sklepie obniżono jego cenę o 15%. Ile złotych kosztuje rower po obniżce?
Podpowiedź 1
Oblicz, ile złotych stanowi 15% z 800 zł.
Podpowiedź 2
Odejmij obniżkę od ceny początkowej.
Rozwiązanie
15% z 800 zł to 0,15 · 800 = 120 zł.
Cena po obniżce: 800 − 120 = 680 zł.
Odpowiedź: 680 zł
Zadanie 28 · trudność 3/3
Bilet miesięczny na autobus kosztował 120 zł. Od stycznia jego cena wzrosła o 20%. Ile kosztuje bilet po podwyżce?
Podpowiedź 1
Oblicz 20% z 120 zł, czyli piątą część.
Podpowiedź 2
Dodaj podwyżkę do dawnej ceny.
Rozwiązanie
20% z 120 zł to 120 : 5 = 24 zł.
Nowa cena: 120 + 24 = 144 zł.
Odpowiedź: 144 zł
Zadanie 29 · trudność 3/3
Kurtka kosztowała 250 zł. Najpierw jej cenę obniżono o 40%, a potem w ramach kuponu obniżono cenę o dalsze 10% od ceny już obniżonej. Ile złotych zapłacimy za kurtkę?
Podpowiedź 1
Po obniżce o 40% cena stanowi 60% ceny początkowej.
Podpowiedź 2
Drugą obniżkę liczysz od nowej ceny, nie od 250 zł.
Rozwiązanie
Po pierwszej obniżce: 60% z 250 zł = 150 zł.
10% ze 150 zł to 15 zł, więc cena końcowa: 150 − 15 = 135 zł.
Odpowiedź: 135 zł
Zadanie 30 · trudność 3/3
Cena laptopa wynosiła 2000 zł. Sklep podniósł ją o 10%, a po tygodniu obniżył nową cenę o 10%. Czy laptop kosztuje teraz tyle samo co na początku? Podaj cenę końcową w złotych.
Podpowiedź 1
Po podwyżce o 10% cena to 110% z 2000 zł.
Podpowiedź 2
Obniżkę o 10% liczysz od ceny po podwyżce.
Rozwiązanie
Po podwyżce: 2000 + 200 = 2200 zł.
10% z 2200 zł to 220 zł, więc cena końcowa: 2200 − 220 = 1980 zł. Cena jest niższa niż początkowa o 20 zł.
Odpowiedź: 1980 zł (nie, jest taniej o 20 zł)
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.