Każdego dnia mierzysz ruch: jak długo idziesz do szkoły, jak szybko jedzie autobus, jak daleko jest do babci. W tym dziale poznasz jeden prosty wzór, który łączy drogę, prędkość i czas. Nauczysz się też zamieniać jednostki, liczyć średnią prędkość i czytać wykresy ruchu.
Droga, prędkość, czas
Droga ($s$) to długość trasy, którą pokonał poruszający się obiekt. Mierzymy ją w metrach (m) lub kilometrach (km).
Czas ($t$) to czas trwania ruchu. Mierzymy go w sekundach (s), minutach (min) lub godzinach (h).
Prędkość ($v$) mówi, jaką drogę obiekt pokonuje w jednostce czasu. Gdy rowerzysta jedzie z prędkością 18 km/h, w każdej godzinie pokonuje 18 km.
Ruch jednostajny to ruch, w którym prędkość się nie zmienia. W takim ruchu w równych odstępach czasu pokonujemy równe odcinki drogi.
Podstawowy wzór ruchu
Skoro w każdej godzinie pokonujemy tę samą drogę, to w kilku godzinach pokonamy ją tyle razy, ile jest godzin:
$$s = v \cdot t$$
Z tego wzoru wynikają dwa kolejne, tak jak z mnożenia wynika dzielenie:
$$v = \frac{s}{t} \qquad t = \frac{s}{v}$$
Uzasadnienie: jeśli $v=60$ km/h, to w 1 h jest 60 km, w 2 h jest 120 km, w 3 h jest 180 km. Droga rośnie proporcjonalnie do czasu. Jeśli znasz drogę i czas, prędkość znajdziesz dzieleniem. Jeśli znasz drogę i prędkość, dzielisz drogę przez prędkość i dostajesz czas.
Ważne: jednostki muszą do siebie pasować. Km i h dają km/h, a m i s dają m/s.
Przykład 1: trzy pytania, jeden wzór
Ola jedzie na rowerze ze stałą prędkością 15 km/h.
a) Jaką drogę pokona w 3 godziny?
$s = 15 \cdot 3 = 45$ km.
b) Ile czasu zajmie jej trasa 30 km?
$t = \frac{30}{15} = 2$ h.
c) Z jaką prędkością jedzie Tomek, który 36 km pokonał w 4 h?
$v = \frac{36}{4} = 9$ km/h.
Z m/s na km/h mnożymy przez 3,6. Z km/h na m/s dzielimy przez 3,6.
Czas: 1 h = 60 min, 1 min = 60 s.
Uwaga na część dziesiętną godziny: 0,5 h to 30 min, ale 0,25 h to 15 min. Zawsze mnożymy ułamek przez 60: $0{,}25\cdot 60=15$ min. Nie wolno czytać 1,25 h jako 1 h 25 min.
Chcesz porównać prędkości? Najpierw sprowadź je do jednej jednostki. Czy 20 m/s jest większe od 66 km/h? $20\cdot 3{,}6 = 72$ km/h, więc tak.
Przykład 2: zamiana przed liczeniem
Pies biegnie z prędkością 8 m/s. Jaką drogę w kilometrach pokona w 15 minut?
Krok 1. Zamieniamy prędkość: $8\cdot 3{,}6 = 28{,}8$ km/h.
Można też zostać w m/s: 15 min = 900 s, więc $s = 8\cdot 900 = 7200$ m = 7,2 km. Wynik jest ten sam.
Średnia prędkość
Prędkość zwykle się zmienia: jedziemy szybciej, wolniej, stoimy. Średnia prędkość to prędkość, z którą trzeba by jechać cały czas równo, aby pokonać tę samą drogę w tym samym czasie.
To nie jest średnia arytmetyczna prędkości z etapów. Dodajemy drogi, dodajemy czasy (razem z postojami), dopiero potem dzielimy.
Przykład 3: podróż z postojem
Rodzina jedzie samochodem do dziadków. Najpierw 2 h z prędkością 70 km/h. Potem postój 30 min. Na końcu 1 h z prędkością 100 km/h. Jaka jest średnia prędkość całej podróży?
Etap 1: $s_1 = 70\cdot 2 = 140$ km.
Etap 3: $s_3 = 100 \cdot 1 = 100$ km.
Cała droga: $140+100 = 240$ km.
Cały czas: $2 + 0{,}5 + 1 = 3{,}5$ h (postój też się liczy!).
Średnia prędkość: $\frac{240}{3{,}5}\approx 68{,}6$ km/h.
Zwróć uwagę: średnia z samych prędkości, $(70+100):2=85$, byłaby błędna.
Przykład 4: doganianie
Kasia wyjechała z domu na rowerze z prędkością 12 km/h. Po godzinie za nią wyruszył tata z prędkością 18 km/h. Po jakim czasie od swojego startu tata dogoni Kasię?
Krok 1. Gdy tata rusza, Kasia ma już 12 km przewagi.
Krok 2. Tata zbliża się do Kasi o $18-12=6$ km w każdej godzinie.
Krok 3. Czas doganiania: $t = \frac{12}{6} = 2$ h.
Tata dogoni Kasię po 2 godzinach jazdy, w odległości $18\cdot 2=36$ km od domu.
Przy spotkaniu obiektów jadących naprzeciw siebie prędkości dodajemy, bo odległość maleje szybciej.
Wykresy ruchu i bardzo duże liczby
Na wykresie drogi od czasu oś pozioma to czas, a pionowa to droga. Dla ruchu jednostajnego wykres jest linią prostą wychodzącą z zera. Im stromsza linia, tym większa prędkość. Linia pozioma oznacza postój, bo czas płynie, a droga się nie zmienia. Aby odczytać prędkość, weź punkt na wykresie, np. 90 km po 3 h, i podziel: $90:3=30$ km/h.
Prędkość światła to około 300 000 000 m/s. Takie liczby zapisujemy w notacji wykładniczej: $3\cdot 10^8$ m/s. Zapis $10^8$ oznacza 1 z ośmioma zerami. Światło ze Słońca biegnie do Ziemi około 150 000 000 km, czyli $1{,}5\cdot 10^8$ km. Czas: $t=\frac{1{,}5\cdot 10^8}{3\cdot 10^5}=500$ s, czyli około 8 minut.
Ciekawostka: energia ruchu ciała o masie $m$ i prędkości $v$ to $E=\frac{m v^2}{2}$. Im większa prędkość, tym znacznie większa energia. Dlatego szybka jazda jest tak niebezpieczna.
Typowe błędy i podsumowanie
Błędy:
- Dodawanie prędkości z etapów zamiast dróg i czasów.
- Porównywanie np. 15 m/s i 50 km/h bez zamiany jednostek.
- Pominięcie postoju w całkowitym czasie.
- Zamiana 1,2 h na 1 h 20 min. Poprawnie: $0{,}2\cdot 60=12$, czyli 1 h 12 min.
Pamiętaj:
- $s=v\cdot t$, $v=\frac{s}{t}$, $t=\frac{s}{v}$.
- m/s → km/h: razy 3,6; km/h → m/s: podziel przez 3,6.
- Średnia prędkość = cała droga : cały czas.
- Przed liczeniem sprawdź, czy jednostki do siebie pasują.
Zadania (17)
Zadanie 1 · trudność 2/3
Rowerzysta jedzie ze stałą prędkością $18\ \frac{\text{km}}{\text{h}}$. Ile metrów przejedzie w ciągu jednej sekundy?
Dzielimy: $18000 : 3600 = 5$, więc rowerzysta przejedzie 5 m w ciągu sekundy.
Odpowiedź: 5 m
Zadanie 2 · trudność 2/3
Pociąg jechał ze stałą prędkością $80\ \frac{\text{km}}{\text{h}}$ przez 45 minut. Jaką drogę pokonał? Podaj wynik w kilometrach.
Podpowiedź 1
Zamień 45 minut na godziny: 45 min = $\frac{3}{4}$ h.
Podpowiedź 2
Skorzystaj ze wzoru $s = v\cdot t$.
Rozwiązanie
45 min = $\frac{45}{60}$ h = $\frac{3}{4}$ h.
$s = 80\cdot\frac{3}{4} = 60$ km.
Odpowiedź: 60 km
Zadanie 3 · trudność 2/3
Motorówka płynie z prędkością $12\ \frac{\text{m}}{\text{s}}$. Czy w ciągu 10 minut pokona więcej niż 7 km? Odpowiedz TAK lub NIE.
Podpowiedź 1
Zamień 10 minut na sekundy: 10 min = 600 s.
Podpowiedź 2
Oblicz drogę w metrach i porównaj z 7000 m.
Rozwiązanie
10 min = 600 s.
$s = 12\cdot 600 = 7200$ m = 7,2 km.
Ponieważ 7,2 km > 7 km, odpowiedź brzmi TAK.
Odpowiedź: TAK
Zadanie 4 · trudność 2/3
Ania szła ze stałą prędkością $1{,}5\ \frac{\text{m}}{\text{s}}$. Ile minut zajęło jej przejście 5,4 km?
Podpowiedź 1
Zamień 5,4 km na metry: 5400 m.
Podpowiedź 2
Oblicz czas w sekundach ze wzoru $t = s : v$, potem zamień na minuty.
Rozwiązanie
5,4 km = 5400 m.
$t = 5400 : 1{,}5 = 3600$ s.
3600 s : 60 = 60 minut.
Odpowiedź: 60 minut
Zadanie 5 · trudność 2/3
Pociąg ze Skarżyska do Radomia przejechał pierwszy odcinek 60 km w czasie 40 minut, a drugi odcinek 30 km w czasie 20 minut. Oblicz średnią prędkość pociągu na całej trasie w km/h.
Podpowiedź 1
Dodaj drogi i dodaj czasy.
Podpowiedź 2
Zamień 60 minut na godziny.
Rozwiązanie
Cała droga: 60 + 30 = 90 km.
Cały czas: 40 + 20 = 60 min = 1 h.
Średnia prędkość: 90 : 1 = 90 km/h.
Odpowiedź: 90 km/h
Zadanie 6 · trudność 2/3
Ola szła na wycieczkę 3 godziny z prędkością 4 km/h, potem odpoczywała pół godziny, a następnie szła 1,5 godziny z prędkością 6 km/h. Oblicz średnią prędkość Oli na całej wycieczce wraz z odpoczynkiem.
Podpowiedź 1
Do całkowitego czasu wlicz też odpoczynek.
Podpowiedź 2
Droga podczas odpoczynku wynosi 0 km.
Rozwiązanie
Droga: 4 · 3 = 12 km oraz 6 · 1,5 = 9 km, razem 21 km.
Czas: 3 + 0,5 + 1,5 = 5 h.
Średnia prędkość: 21 : 5 = 4,2 km/h.
Odpowiedź: 4,2 km/h
Zadanie 7 · trudność 2/3
Samochód jechał z Gdańska do Torunia. Pierwszą połowę trasy, 90 km, przejechał z prędkością 60 km/h, a drugą połowę, też 90 km, z prędkością 90 km/h. Oblicz średnią prędkość samochodu na całej trasie. Czy jest ona równa 75 km/h?
Podpowiedź 1
Oblicz osobno czas każdej połowy trasy: t = s : v.
Podpowiedź 2
Średnia prędkość to nie średnia arytmetyczna prędkości.
Rozwiązanie
Czas pierwszej połowy: 90 : 60 = 1,5 h.
Czas drugiej połowy: 90 : 90 = 1 h.
Cała droga: 180 km, cały czas: 2,5 h.
Średnia prędkość: 180 : 2,5 = 72 km/h, a więc nie jest równa 75 km/h.
Odpowiedź: 72 km/h, więc NIE
Zadanie 8 · trudność 2/3
Rowerzysta jechał ze stałą prędkością. Wykres przedstawia drogę przebytą w zależności od czasu: po 1 h przebył 15 km, po 2 h – 30 km, po 3 h – 45 km. Ile kilometrów przebył po 4 h jazdy?
Podpowiedź 1
Odczytaj, ile kilometrów rowerzysta przebywa w ciągu 1 godziny.
Podpowiedź 2
Pomnóż tę drogę przez 4.
Rozwiązanie
Z wykresu: w ciągu 1 h rowerzysta przebywa 15 km, więc jedzie z prędkością 15 km/h.
Po 4 h przebędzie 4 · 15 km = 60 km.
Odpowiedź: 60 km
Zadanie 9 · trudność 2/3
Wykres przedstawia drogę Ani w czasie spaceru: po 10 min była 600 m od domu, po 20 min – 1200 m, po 30 min – 1200 m (zatrzymała się), po 40 min – 1800 m. Ile minut Ania stała w miejscu?
Podpowiedź 1
Szukaj poziomego odcinka wykresu.
Podpowiedź 2
Odczytaj, od której do której minuty droga się nie zmieniała.
Rozwiązanie
Droga wynosi 1200 m zarówno po 20 min, jak i po 30 min.
Ania stała więc od 20. do 30. minuty, czyli 10 minut.
Odpowiedź: 10 minut
Zadanie 10 · trudność 2/3
Wykres przedstawia drogę samochodu: po 1 h przebył 80 km, po 2 h – 160 km, po 3 h – 180 km, po 4 h – 200 km. W którym przedziale czasu (pierwsze dwie godziny czy kolejne dwie) samochód jechał szybciej i z jaką prędkością?
Podpowiedź 1
Oblicz prędkość: droga podzielona przez czas, osobno dla każdego przedziału.
Podpowiedź 2
Pierwszy przedział: 160 km w 2 h. Drugi: przyrost drogi od 2 h do 4 h.
Rozwiązanie
W pierwszych 2 h: 160 km : 2 h = 80 km/h.
W kolejnych 2 h: (200 − 160) km : 2 h = 20 km/h. Szybciej jechał w pierwszych dwóch godzinach, z prędkością 80 km/h.
Odpowiedź: w pierwszych dwóch godzinach, 80 km/h
Zadanie 11 · trudność 2/3
Wykres przedstawia prędkość pociągu w zależności od czasu: przez pierwsze 2 h pociąg jechał z prędkością 60 km/h, następnie przez 1 h z prędkością 90 km/h. Jaką drogę przebył pociąg w ciągu tych 3 godzin?
Podpowiedź 1
Droga = prędkość · czas, osobno dla każdego odcinka wykresu.
Podpowiedź 2
Dodaj obie drogi.
Rozwiązanie
Pierwszy etap: 60 km/h · 2 h = 120 km.
Drugi etap: 90 km/h · 1 h = 90 km. Razem 120 km + 90 km = 210 km.
Odpowiedź: 210 km
Zadanie 12 · trudność 3/3
Ania i Kuba mieszkają w odległości 18 km od siebie. Wyjeżdżają o tej samej godzinie naprzeciw siebie po tej samej drodze. Ania jedzie z prędkością 10 km/h, a Kuba z prędkością 8 km/h. Po ilu godzinach się spotkają?
Podpowiedź 1
Gdy jadą naprzeciw siebie, odległość między nimi maleje o sumę ich prędkości w każdej godzinie.
Podpowiedź 2
Podziel 18 km przez sumę prędkości.
Rozwiązanie
Suma prędkości: 10 + 8 = 18 km/h.
Czas spotkania: 18 km : 18 km/h = 1 h.
Odpowiedź: 1 godzina
Zadanie 13 · trudność 3/3
Pan Marek wyjechał z Kielc samochodem z prędkością 60 km/h. Po 1 godzinie z tego samego miejsca w tym samym kierunku wyjechał jego syn z prędkością 80 km/h. Po ilu godzinach od swojego wyjazdu syn dogoni ojca?
Podpowiedź 1
Policz, jaką przewagę ma ojciec w chwili wyjazdu syna.
Podpowiedź 2
Przewagę dziel przez różnicę prędkości.
Rozwiązanie
Po 1 h ojciec jest 60 km od Kielc.
Syn zmniejsza odległość o 80 − 60 = 20 km w każdej godzinie.
Czas dogonienia: 60 : 20 = 3 h.
Odpowiedź: 3 godziny
Zadanie 14 · trudność 3/3
Z miast A i B odległych o 240 km wyjechały jednocześnie naprzeciw siebie dwa pociągi. Pierwszy jedzie z prędkością 70 km/h, drugi 50 km/h. Ile kilometrów od miasta A nastąpi spotkanie pociągów?
Podpowiedź 1
Najpierw oblicz czas do spotkania z sumy prędkości.
Podpowiedź 2
Potem oblicz drogę pierwszego pociągu w tym czasie.
Rozwiązanie
Suma prędkości: 70 + 50 = 120 km/h.
Czas: 240 : 120 = 2 h.
Pierwszy pociąg przejedzie 70 · 2 = 140 km od A.
Odpowiedź: 140 km
Zadanie 15 · trudność 3/3
Rowerzysta wyjechał ze wsi o godzinie 9:00 i jedzie z prędkością 15 km/h. O godzinie 10:00 w ślad za nim wyruszył motocyklista z prędkością 45 km/h. O której godzinie motocyklista dogoni rowerzystę i ile kilometrów od wsi to nastąpi?
Podpowiedź 1
O 10:00 rowerzysta przejechał już 15 km.
Podpowiedź 2
Motocyklista zmniejsza dystans o 45 − 15 = 30 km na godzinę.
Rozwiązanie
Przewaga rowerzysty o 10:00: 15 km.
Czas dogonienia: 15 : 30 = 0,5 h, czyli o 10:30.
Motocyklista przejedzie 45 · 0,5 = 22,5 km od wsi.
Odpowiedź: o 10:30, 22,5 km od wsi
Zadanie 16 · trudność 3/3
Pan Marek jechał rowerem z Kielc do Chęcin. Pierwsze 20 minut jechał z prędkością 18 km/h, a następnie przez 40 minut z prędkością 12 km/h. Ile kilometrów przejechał w ciągu całej podróży?
Podpowiedź 1
Zamień minuty na części godziny: 20 min = 1/3 h, 40 min = 2/3 h.
Podpowiedź 2
Oblicz osobno drogę w każdym etapie i dodaj.
Rozwiązanie
Droga w pierwszym etapie: $18\cdot\frac{1}{3}=6$ km.
Droga w drugim etapie: $12\cdot\frac{2}{3}=8$ km.
Razem: $6+8=14$ km.
Odpowiedź: 14 km
Zadanie 17 · trudność 3/3
Pociąg ze stacji A do stacji B jechał ze stałą prędkością 80 km/h i pokonał trasę w 2 godziny 30 minut. Wracał inną trasą, o 20 km krótszą, z prędkością 90 km/h. Ile minut trwała jazda powrotna?
Podpowiedź 1
Najpierw oblicz długość trasy z A do B.
Podpowiedź 2
Trasa powrotna ma o 20 km mniej; czas = droga : prędkość.
Rozwiązanie
Trasa A–B: $80\cdot2,5=200$ km.
Trasa powrotna: $200-20=180$ km.
Czas: $180:90=2$ h, czyli 120 minut.
Odpowiedź: 120 minut
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.