Pole mówi nam, ile miejsca zajmuje figura na płaszczyźnie – tyle, ile potrzeba kafelków, by ją wypełnić. W tym dziale poznasz wzory na pola prostokąta, równoległoboku, trójkąta, trapezu i rombu. Nauczysz się też liczyć pola figur złożonych, zamieniać jednostki oraz poznasz wielokąty foremne, ich przekątne i figury podobne.
Czym jest pole i jak je mierzymy
Pole figury to liczba kwadratów jednostkowych, które dokładnie ją pokrywają. Kwadrat o boku 1 cm ma pole 1 cm² (jeden centymetr kwadratowy).
Podstawowe jednostki pola: mm², cm², dm², m², a (ar), ha (hektar), km².
Pamiętaj: długość mierzymy w cm, a pole w cm². To dwie różne rzeczy.
Prostokąt i kwadrat
Prostokąt o bokach $a$ i $b$ pokrywamy rzędami kwadracików: w rzędzie jest $a$ kwadracików, a rzędów jest $b$. Razem:
$$P=a\cdot b$$
Kwadrat to prostokąt o równych bokach:
$$P=a^2$$
Boki muszą być w tych samych jednostkach. Gdy jeden bok ma 2 m, a drugi 50 cm, zamień: $2\ \text{m}=200\ \text{cm}$, wtedy $P=200\cdot50=10\,000\ \text{cm}^2$.
Równoległobok i romb
Wysokość równoległoboku to odcinek prostopadły do podstawy, łączący ją z przeciwległym bokiem. Ramię (skośny bok) wysokością nie jest!
Uzasadnienie wzoru: odetnij trójkąt z jednego końca równoległoboku i przyłóż go z drugiej strony. Powstaje prostokąt o bokach $a$ i $h_a$. Zatem:
$$P=a\cdot h_a$$
Romb to równoległobok o równych bokach, więc też działa $P=a\cdot h_a$. Gdy znamy przekątne $d_1$ i $d_2$ rombu, pole wynosi połowę prostokąta, w który romb jest wpisany:
$$P=\frac{d_1\cdot d_2}{2}$$
Trójkąt i trapez
Dwa takie same trójkąty złożone razem dają równoległobok o podstawie $a$ i wysokości $h_a$. Dlatego jeden trójkąt ma połowę tego pola:
$$P=\frac{a\cdot h_a}{2}$$
Trapez ma dwie podstawy $a$ i $b$ (boki równoległe) oraz wysokość $h$. Dwa jednakowe trapezy złożone razem tworzą równoległobok o podstawie $a+b$ i wysokości $h$. Jeden trapez to połowa:
$$P=\frac{(a+b)\cdot h}{2}$$
Przykład: pola figur
Trapez o podstawach 9 cm i 5 cm oraz wysokości 4 cm:
Brakujący wymiar: trójkąt ma pole 36 cm² i podstawę 12 cm. Z $36=\frac{12\cdot h}{2}=6h$ dostajemy $h=6$ cm.
Romb o przekątnych 10 dm i 7 dm: $P=\frac{10\cdot7}{2}=35\ \text{dm}^2=3500\ \text{cm}^2$.
Przykład: figura złożona
Pokój ma kształt litery L. Składa się z prostokąta 6 m × 4 m oraz dołączonego prostokąta 3 m × 2 m. Ile m² wykładziny potrzeba?
1. Pole pierwszej części: $6\cdot4=24\ \text{m}^2$.
2. Pole drugiej części: $3\cdot2=6\ \text{m}^2$.
3. Razem: $24+6=30\ \text{m}^2$.
Inny sposób: od dużego prostokąta odejmujemy brakujący kawałek. Gdy duży prostokąt 6 m × 6 m ma wycięty narożnik 3 m × 2 m, to $36-6=30\ \text{m}^2$.
Wielokąty foremne i przekątne
Wielokąt foremny ma wszystkie boki równe i wszystkie kąty równe. Przykłady: trójkąt równoboczny, kwadrat, pięciokąt foremny, sześciokąt foremny. Romb nie jest foremny (kąty różne), prostokąt też nie (boki różne).
Przekątna łączy dwa wierzchołki, które nie sąsiadują. W $n$-kącie liczba przekątnych to:
$$\frac{n(n-3)}{2}$$
Uzasadnienie: z każdego wierzchołka wychodzi $n-3$ przekątnych (nie liczymy jego samego i dwóch sąsiadów). Wierzchołków jest $n$, ale każdą przekątną policzyliśmy dwa razy, stąd dzielenie przez 2.
Dla sześciokąta: $\frac{6\cdot3}{2}=9$.
Kąty: suma kątów $n$-kąta to $(n-2)\cdot180^\circ$. W foremnym każdy kąt wewnętrzny wynosi $\frac{(n-2)\cdot180^\circ}{n}$, np. w sześciokącie $\frac{4\cdot180^\circ}{6}=120^\circ$. Kąt środkowy (między promieniami do sąsiednich wierzchołków) to $\frac{360^\circ}{n}$, w sześciokącie $60^\circ$.
Figury podobne
Figury podobne mają ten sam kształt, ale mogą różnić się wielkością. Jeśli boki jednej są $k$ razy dłuższe od odpowiednich boków drugiej, to $k$ jest skalą podobieństwa. Kąty są takie same.
Obwody rosną $k$ razy, a pola rosną $k^2$ razy. Uzasadnienie: gdy powiększysz prostokąt $k$ razy w obu kierunkach, mamy $(ka)(kb)=k^2ab$.
Przykład: pola dwóch podobnych trójkątów to 8 cm² i 72 cm². Stosunek pól: $72:8=9$, więc $k^2=9$, czyli $k=3$. Boki większego są 3 razy dłuższe.
Typowe błędy
- W trapezie dodajesz wszystkie boki zamiast tylko podstaw.
- Zapominasz o dzieleniu przez 2 w trójkącie, trapezie i rombie (wzór z przekątnymi).
- Mnożysz długości w różnych jednostkach (np. m i cm) bez wcześniejszej zamiany.
- Za wysokość bierzesz ramię trapezu lub bok równoległoboku. Wysokość jest prostopadła do podstawy.
- Mylisz cm z cm². Pole zawsze podajemy w jednostkach kwadratowych.
- Każdy odcinek wewnątrz figury uznajesz za wysokość. Musi być prostopadły do podstawy.
- Przy skali podobieństwa porównujesz pola bez pierwiastka: stosunek pól 9 daje skalę 3, nie 9.
Podsumowanie
Prostokąt: $a\cdot b$. Kwadrat: $a^2$. Równoległobok: $a\cdot h$. Trójkąt: $\frac{a\cdot h}{2}$. Trapez: $\frac{(a+b)h}{2}$. Romb: $\frac{d_1d_2}{2}$. Figurę złożoną dziel na proste części albo odejmuj wycięte. Przed liczeniem sprawdź jednostki. Liczba przekątnych $n$-kąta to $\frac{n(n-3)}{2}$, a w figurach podobnych o skali $k$ pola różnią się $k^2$ razy.
Zadania (28)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Boisko szkolne do siatkówki ma kształt prostokąta o wymiarach $18\text{ m}$ i $9\text{ m}$. Oblicz pole tego boiska w metrach kwadratowych.
Podpowiedź 1
Pole prostokąta to iloczyn długości jego boków.
Podpowiedź 2
Pomnóż 18 przez 9.
Rozwiązanie
Stosujemy wzór $P=a\cdot b$.
$P=18\cdot 9=162$.
Pole boiska wynosi $162\text{ m}^2$.
Odpowiedź: 162 m²
Zadanie 2 · trudność 1/3
Działka ma kształt równoległoboku. Jeden z jej boków ma długość $24\text{ m}$, a wysokość opuszczona na ten bok wynosi $15\text{ m}$. Oblicz pole działki w metrach kwadratowych.
Podpowiedź 1
Pole równoległoboku to $P=a\cdot h$.
Podpowiedź 2
Wysokość musi być opuszczona na ten sam bok.
Rozwiązanie
Stosujemy wzór $P=a\cdot h$.
$P=24\cdot 15=360$.
Pole działki wynosi $360\text{ m}^2$.
Odpowiedź: 360 m²
Zadanie 3 · trudność 1/3
Żagiel łódki ma kształt trójkąta o podstawie $4{,}5\text{ m}$ i wysokości $6\text{ m}$. Ile metrów kwadratowych materiału zużyto na ten żagiel (pomiń zakładki)?
Rama okienna ma kształt trapezu o podstawach $1{,}2\text{ m}$ i $0{,}8\text{ m}$ oraz wysokości $0{,}5\text{ m}$. Oblicz pole szyby wypełniającej całą ramę w metrach kwadratowych.
Podpowiedź 1
Pole trapezu to $P=\frac{(a+b)\cdot h}{2}$.
Podpowiedź 2
Najpierw dodaj długości podstaw.
Rozwiązanie
Dodajemy podstawy: $1{,}2+0{,}8=2$.
$P=\frac{2\cdot 0{,}5}{2}=0{,}5$.
Pole szyby wynosi $0{,}5\text{ m}^2$.
Odpowiedź: 0,5 m²
Zadanie 5 · trudność 1/3
Czworokąt na rysunku ma wszystkie boki równej długości (po 5 cm), ale jego kąty nie są równe. Czy jest to wielokąt foremny? Odpowiedz TAK albo NIE.
Podpowiedź 1
Wielokąt foremny ma równe boki i równe kąty.
Podpowiedź 2
Sprawdź, czy kąty rombu są równe.
Rozwiązanie
Wielokąt foremny musi mieć jednocześnie wszystkie boki i wszystkie kąty równe.
Tutaj boki są równe, ale kąty nie (romb nie jest kwadratem).
Odpowiedź: NIE.
Odpowiedź: NIE
Zadanie 6 · trudność 1/3
Ośmiokąt foremny ma bok długości 3 cm. Oblicz jego obwód.
Podpowiedź 1
Wszystkie boki wielokąta foremnego są równe.
Podpowiedź 2
Obwód = liczba boków · długość boku.
Rozwiązanie
Ośmiokąt foremny ma 8 równych boków.
Obwód: $8\cdot 3 = 24$ cm.
Odpowiedź: 24 cm
Zadanie 7 · trudność 1/3
Obwód pięciokąta foremnego wynosi 45 cm. Oblicz długość jego boku oraz podaj, ile osi symetrii ma ten pięciokąt. Jako wynik podaj długość boku w cm.
Podpowiedź 1
Pięciokąt foremny ma 5 równych boków.
Podpowiedź 2
Długość boku = obwód : 5.
Rozwiązanie
Bok: $45 : 5 = 9$ cm.
Pięciokąt foremny ma 5 osi symetrii, tyle co boków.
Odpowiedź: 9 cm; 5 osi symetrii
Zadanie 8 · trudność 2/3
Działka ma kształt prostokąta o wymiarach 20 m × 12 m, do którego z jednej dłuższej strony dobudowano trójkąt prostokątny o przyprostokątnych 12 m i 9 m (przyprostokątna 12 m przylega do boku prostokąta o długości 12 m). Oblicz pole całej figury.
Podpowiedź 1
Oblicz pole prostokąta i pole trójkąta osobno.
Podpowiedź 2
Pole trójkąta to połowa iloczynu przyprostokątnych.
Rozwiązanie
Pole prostokąta: 20·12 = 240 m².
Pole trójkąta: 12·9/2 = 54 m².
Pole figury: 240 + 54 = 294 m².
Odpowiedź: 294 m²
Zadanie 9 · trudność 2/3
Figura składa się z prostokąta o wymiarach 10 cm × 6 cm oraz trapezu przylegającego do jego krótszego boku (6 cm). Podstawy trapezu mają długości 6 cm i 2 cm, a jego wysokość wynosi 4 cm. Oblicz pole figury.
Podpowiedź 1
Wzór na pole trapezu: (a + b)·h/2.
Podpowiedź 2
Dodaj pole prostokąta i trapezu.
Rozwiązanie
Pole prostokąta: 10·6 = 60 cm².
Pole trapezu: (6 + 2)·4/2 = 16 cm².
Pole figury: 60 + 16 = 76 cm².
Odpowiedź: 76 cm²
Zadanie 10 · trudność 2/3
Z prostokąta o wymiarach 15 cm × 10 cm wycięto w rogu kwadrat o boku 4 cm, a z przeciwległej strony dołączono trójkąt o podstawie 10 cm i wysokości 6 cm (podstawa trójkąta pokrywa się z bokiem 10 cm). Oblicz pole powstałej figury.
Podpowiedź 1
Od pola prostokąta odejmij pole wyciętego kwadratu.
Podpowiedź 2
Do wyniku dodaj pole trójkąta.
Rozwiązanie
Pole prostokąta: 15·10 = 150 cm².
Po wycięciu kwadratu: 150 − 16 = 134 cm².
Pole trójkąta: 10·6/2 = 30 cm².
Pole figury: 134 + 30 = 164 cm².
Odpowiedź: 164 cm²
Zadanie 11 · trudność 2/3
Pole prostokątnej działki wynosi $96\ \text{m}^2$, a jeden z jej boków ma długość $12$ m. Oblicz długość drugiego boku tej działki.
Podpowiedź 1
Pole prostokąta: $P=a\cdot b$.
Podpowiedź 2
Podziel pole przez znany bok.
Rozwiązanie
Zapisujemy wzór: $96=12\cdot b$.
Stąd $b=96:12=8$ m.
Odpowiedź: 8 m
Zadanie 12 · trudność 2/3
Pole równoległoboku wynosi $84\ \text{cm}^2$. Podstawa ma długość $14$ cm. Oblicz wysokość opuszczoną na tę podstawę.
Podpowiedź 1
Pole równoległoboku: $P=a\cdot h$.
Podpowiedź 2
Podziel pole przez długość podstawy.
Rozwiązanie
Zapisujemy: $84=14\cdot h$.
Stąd $h=84:14=6$ cm.
Odpowiedź: 6 cm
Zadanie 13 · trudność 2/3
Pole trapezu wynosi $70\ \text{cm}^2$. Podstawy mają długości $8$ cm i $12$ cm. Oblicz wysokość tego trapezu.
Podpowiedź 1
Pole trapezu: $P=\frac{(a+b)\cdot h}{2}$.
Podpowiedź 2
Pomnóż pole przez 2 i podziel przez sumę podstaw.
Rozwiązanie
Zapisujemy: $70=\frac{(8+12)\cdot h}{2}=10h$.
Stąd $h=70:10=7$ cm.
Odpowiedź: 7 cm
Zadanie 14 · trudność 2/3
Prostokątna działka ma wymiary $40\text{ m}$ i $25\text{ m}$. Oblicz jej pole w arach. (1 ar = $100\text{ m}^2$)
Podpowiedź 1
Najpierw oblicz pole w metrach kwadratowych.
Podpowiedź 2
Podziel wynik przez 100, bo 1 a = 100 m².
Rozwiązanie
Pole: $40\cdot 25=1000\text{ m}^2$.
Zamiana: $1000:100=10$ a.
Odpowiedź: 10 a
Zadanie 15 · trudność 2/3
Podłoga w pokoju ma kształt prostokąta o bokach $4{,}5\text{ m}$ i $300\text{ cm}$. Oblicz pole podłogi w $\text{m}^2$.
Podpowiedź 1
Zamień 300 cm na metry.
Podpowiedź 2
Pomnóż długości boków w metrach.
Rozwiązanie
$300\text{ cm}=3\text{ m}$.
Pole: $4{,}5\cdot 3=13{,}5\text{ m}^2$.
Odpowiedź: 13,5 m²
Zadanie 16 · trudność 2/3
Trójkąt ma podstawę $60\text{ cm}$ i wysokość $0{,}5\text{ m}$. Oblicz jego pole w $\text{cm}^2$.
Podpowiedź 1
Wyraź obie długości w centymetrach: 0,5 m = 50 cm.
Podpowiedź 2
Pole trójkąta to $\frac{1}{2}ah$.
Rozwiązanie
$0{,}5\text{ m}=50\text{ cm}$.
Pole: $\frac12\cdot 60\cdot 50=1500\text{ cm}^2$.
Odpowiedź: 1500 cm²
Zadanie 17 · trudność 2/3
Ile przekątnych ma sześciokąt wypukły?
Podpowiedź 1
Z jednego wierzchołka nie poprowadzisz przekątnej do niego samego ani do dwóch sąsiednich wierzchołków.
Podpowiedź 2
Liczbę przekątnych z jednego wierzchołka pomnóż przez liczbę wierzchołków i podziel przez 2.
Rozwiązanie
Z jednego wierzchołka sześciokąta wychodzi $6-3=3$ przekątne.
Mnożymy przez 6 wierzchołków: $6\cdot 3=18$.
Każdą przekątną policzyliśmy dwa razy, więc $18:2=9$.
Odpowiedź: 9
Zadanie 18 · trudność 2/3
Ogrodnik ogrodził działkę w kształcie dziesięciokąta wypukłego. Zaplanował proste ścieżki łączące każde dwa wierzchołki, które nie sąsiadują ze sobą. Ile będzie takich ścieżek?
Podpowiedź 1
Z jednego wierzchołka wychodzi o 3 przekątne mniej niż wynosi liczba wierzchołków.
Podpowiedź 2
Pamiętaj o podzieleniu wyniku przez 2.
Rozwiązanie
Z jednego wierzchołka wychodzi $10-3=7$ przekątnych.
Dla wszystkich wierzchołków: $10\cdot 7=70$.
Każda przekątna została policzona dwukrotnie, więc $70:2=35$.
Odpowiedź: 35
Zadanie 19 · trudność 2/3
Wielokąt wypukły ma 20 przekątnych. Ile ma wierzchołków?
Podpowiedź 1
Wypróbuj kolejne liczby wierzchołków: 5, 6, 7, 8, ...
Podpowiedź 2
Liczba przekątnych to $n\cdot(n-3):2$.
Rozwiązanie
Dla $n=6$: $6\cdot3:2=9$. Dla $n=7$: $7\cdot4:2=14$.
Dla $n=8$: $8\cdot5:2=20$.
Wielokąt ma 8 wierzchołków (ośmiokąt).
Odpowiedź: 8
Zadanie 20 · trudność 2/3
Ile przekątnych więcej ma dwunastokąt wypukły niż ośmiokąt wypukły?
Podpowiedź 1
Policz osobno przekątne dwunastokąta i ośmiokąta wzorem $n\cdot(n-3):2$.
Podpowiedź 2
Odejmij otrzymane liczby.
Rozwiązanie
Dwunastokąt: $12\cdot9:2=54$ przekątne.
Ośmiokąt: $8\cdot5:2=20$ przekątnych.
Różnica: $54-20=34$.
Odpowiedź: 34
Zadanie 21 · trudność 3/3
Na rysunku przedstawiono sześciokąt foremny ABCDEF o środku O. Oblicz miarę kąta środkowego AOB.
Podpowiedź 1
Kąt pełny ma 360°.
Podpowiedź 2
Sześciokąt foremny dzieli się na 6 przystających trójkątów o wierzchołku w środku O.
Rozwiązanie
Kąty środkowe sześciokąta foremnego są równe i razem dają 360°.
Obliczamy: 360° : 6 = 60°.
Odpowiedź: 60°
Zadanie 22 · trudność 3/3
Na rysunku przedstawiono ośmiokąt foremny o środku O. Oblicz miarę kąta środkowego α oraz miarę kąta wewnętrznego β tego ośmiokąta. Podaj β.
Podpowiedź 1
Kąt środkowy: 360° : 8.
Podpowiedź 2
Kąt wewnętrzny = 180° − kąt środkowy.
Rozwiązanie
Kąt środkowy: α = 360° : 8 = 45°.
Trójkąt utworzony przez środek i bok jest równoramienny, więc kąt wewnętrzny to 180° − 45° = 135°.
Odpowiedź: 135°
Zadanie 23 · trudność 3/3
Kąt środkowy pewnego wielokąta foremnego ma miarę 40°. Ile boków ma ten wielokąt i ile wynosi jego kąt wewnętrzny? Podaj miarę kąta wewnętrznego.
Podpowiedź 1
Liczba boków = 360° : kąt środkowy.
Podpowiedź 2
Kąt wewnętrzny = 180° − 40°.
Rozwiązanie
Liczba boków: 360° : 40° = 9, to dziewięciokąt foremny.
Kąt wewnętrzny: 180° − 40° = 140°.
Odpowiedź: 140°
Zadanie 24 · trudność 3/3
Kąt wewnętrzny wielokąta foremnego ma miarę 156°. Ile boków ma ten wielokąt? Na rysunku zaznaczono kąt środkowy α.
Podpowiedź 1
Kąt środkowy α = 180° − 156°.
Podpowiedź 2
Liczba boków = 360° : α.
Rozwiązanie
Kąt środkowy: α = 180° − 156° = 24°.
Liczba boków: 360° : 24 = 15.
Odpowiedź: 15 boków
Zadanie 25 · trudność 3/3
Dwa kwadraty są podobne. Pole mniejszego kwadratu wynosi $9\ \text{cm}^2$, a pole większego $81\ \text{cm}^2$. Oblicz skalę podobieństwa większego kwadratu do mniejszego.
Podpowiedź 1
Stosunek pól figur podobnych jest równy kwadratowi skali.
Podpowiedź 2
Oblicz stosunek pól, a potem pierwiastek z niego.
Rozwiązanie
Stosunek pól: $81:9=9$.
Skala k spełnia $k^2=9$, więc $k=3$.
Większy kwadrat jest 3 razy większy (w skali 3:1).
Odpowiedź: 3
Zadanie 26 · trudność 3/3
Prostokąt A ma pole $50\ \text{cm}^2$, a prostokąt B, podobny do niego, ma pole $18\ \text{cm}^2$. Oblicz skalę podobieństwa prostokąta B do prostokąta A.
Podpowiedź 1
Skala podobieństwa B do A to $k$, gdzie $k^2$ to stosunek pola B do pola A.
Podpowiedź 2
Skróć ułamek $18/50$ i oblicz pierwiastek.
Rozwiązanie
Stosunek pól: $18:50=9:25$.
$k^2=\frac{9}{25}$.
$k=\frac{3}{5}$.
Odpowiedź: 3/5
Zadanie 27 · trudność 3/3
Trójkąt $ABC$ ma pole $12\ \text{cm}^2$. Trójkąt $DEF$ jest do niego podobny i ma pole $300\ \text{cm}^2$. Najkrótszy bok trójkąta $ABC$ ma 4 cm. Oblicz skalę podobieństwa trójkąta $DEF$ do $ABC$ oraz długość najkrótszego boku trójkąta $DEF$.
Podpowiedź 1
Najpierw oblicz stosunek pól: $300:12$.
Podpowiedź 2
Długości odpowiednich boków mnożymy przez skalę.
Rozwiązanie
Stosunek pól: $300:12=25$.
$k^2=25$, więc $k=5$.
Najkrótszy bok trójkąta $DEF$ ma $4\cdot5=20$ cm.
Odpowiedź: k=5, bok 20 cm
Zadanie 28 · trudność 3/3
Działka na planie w skali $1:500$ ma kształt trapezu o polu $72\ \text{cm}^2$. Pole działki w rzeczywistości jest równe $72\cdot k^2\ \text{cm}^2$, gdzie $k$ jest skalą podobieństwa rzeczywistej działki do planu. Oblicz $k$ oraz rzeczywiste pole działki w metrach kwadratowych.
Podpowiedź 1
Skala 1:500 oznacza, że rzeczywista działka jest 500 razy większa w długościach, więc pola różnią się $500^2$ razy.
Podpowiedź 2
$1\ \text{m}^2=10\,000\ \text{cm}^2$.
Rozwiązanie
Skala podobieństwa działki do planu to $k=500$.
Pole: $72\cdot250000=18\,000\,000\ \text{cm}^2$.
$18\,000\,000:10\,000=1800\ \text{m}^2$.
Odpowiedź: k=500, pole 1800 m²
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.