Liczydłomatematyka · webp.pl

Liczby naturalne i ułamki — klasa 6

W tym dziale uporządkujemy wszystkie liczby, które znasz: naturalne, całkowite, ułamki zwykłe i dziesiętne. Nauczysz się zamieniać jedne zapisy na inne, porównywać liczby na osi i rozpoznawać liczby pierwsze. To fundament całej dalszej matematyki.

Liczby naturalne i całkowite

Liczby naturalne służą do liczenia: $0, 1, 2, 3, \dots$ (w szkole podstawowej zero zaliczamy do naturalnych).

Liczby całkowite to liczby naturalne oraz ich przeciwieństwa: $\dots, -3, -2, -1, 0, 1, 2, 3, \dots$

Każda liczba naturalna jest całkowita, ale nie odwrotnie. Temperatura $-5^\circ$C jest liczbą całkowitą, lecz nie naturalną. Liczba $\frac{1}{2}$ nie jest ani naturalna, ani całkowita.

Ułamki zwykłe, dziesiętne i liczby mieszane

Ułamek zwykły $\frac{a}{b}$ oznacza $a$ części z $b$ równych części całości ($b\neq 0$).

Ułamek dziesiętny zapisujemy po przecinku, np. $0{,}75$.

Liczba mieszana to część całkowita i ułamek, np. $2\frac{3}{4}$. Znaczy $2+\frac{3}{4}$.

Zamiana na ułamek niewłaściwy: $2\frac{3}{4}=\frac{2\cdot 4+3}{4}=\frac{11}{4}$. W drugą stronę dzielimy z resztą: $11:4=2$ reszty $3$, czyli $2\frac{3}{4}$.

Skracanie i rozszerzanie ułamków

Ułamki są równe, gdy opisują tę samą część całości:

$$\frac{a}{b}=\frac{c}{d}$$

Rozszerzamy, mnożąc licznik i mianownik przez tę samą liczbę: $\frac{2}{3}=\frac{8}{12}$. Skracamy, dzieląc je przez wspólny dzielnik: $\frac{18}{24}=\frac{3}{4}$.

Ułamki $\frac{a}{b}$ i $\frac{c}{d}$ są równe, gdy $a\cdot d=b\cdot c$. Sprawdź: $2\cdot 12=24=3\cdot 8$.

Potęga, NWD i NWW

Potęga: $a^n$ to $n$ czynników równych $a$, np. $2^4=2\cdot2\cdot2\cdot2=16$.

$\operatorname{NWD}(a,b)$ to największy wspólny dzielnik, czyli największa liczba dzieląca obie liczby. $\operatorname{NWD}(12,18)=6$.

$\operatorname{NWW}(a,b)$ to najmniejsza wspólna wielokrotność, czyli najmniejsza liczba, którą dzielą obie. $\operatorname{NWW}(12,18)=36$.

NWD pomaga skracać ułamki, a NWW znajdować wspólny mianownik. Ułamek części liczby liczymy tak: $\frac{a}{b}\cdot x$. Np. $\frac{3}{5}$ z $40$ to $\frac{3}{5}\cdot 40=24$.

Liczby pierwsze

Liczba pierwsza ma dokładnie dwa dzielniki: $1$ i samą siebie. Są to: $2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, \dots$

Liczba 1 nie jest pierwsza, bo ma tylko jeden dzielnik. Liczba $2$ jest jedyną parzystą liczbą pierwszą.

Jak sprawdzić, czy np. $29$ jest pierwsza? Próbujemy dzielić przez kolejne liczby pierwsze, aż ich kwadrat przekroczy $29$: przez $2, 3, 5$. Żadna nie dzieli, więc $29$ jest pierwsza.

Rozwinięcie dziesiętne

Ułamek zwykły zamieniamy na dziesiętny, dzieląc licznik przez mianownik.

Rozwinięcie może być skończone: $\frac{3}{8}=0{,}375$.

Może być okresowe: $\frac{1}{3}=0{,}(3)$, $\frac{5}{6}=0{,}8(3)$. Cyfry w nawiasie powtarzają się w nieskończoność.

W odwrotną stronę: $0{,}6=\frac{6}{10}=\frac{3}{5}$.

Przykład: cyfra w rozwinięciu

Jaka cyfra stoi na 50. miejscu po przecinku w liczbie $\frac{7}{12}$?

Krok 1. Dzielimy: $\frac{7}{12}=0{,}58333\dots=0{,}58(3)$.

Krok 2. Część nieokresowa to „58” (miejsca 1 i 2). Od 3. miejsca powtarza się cyfra 3.

Krok 3. Miejsce 50 jest w części okresowej, więc stoi tam 3.

Inny przykład: $\frac{2}{11}=0{,}(18)$. Okres ma 2 cyfry. Miejsce 25 jest nieparzyste, więc to pierwsza cyfra okresu: 1.

Przykład: porządkowanie na osi

Uporządkuj rosnąco: $-1{,}5;\ \frac{3}{4};\ 2\frac{1}{2};\ 0{,}8;\ -2$.

Krok 1. Zamieniamy na dziesiętne: $\frac{3}{4}=0{,}75$, $2\frac{1}{2}=2{,}5$.

Krok 2. Liczby ujemne są na lewo od zera. Spośród $-2$ i $-1{,}5$ mniejsza jest $-2$.

Krok 3. Dodatnie: $0{,}75<0{,}8<2{,}5$.

Odpowiedź: $-2<-1{,}5<\frac{3}{4}<0{,}8<2\frac{1}{2}$.

Typowe błędy

- „1 jest liczbą pierwszą” – nie, ma tylko jeden dzielnik. - Mylenie liczb naturalnych z całkowitymi: $-3$ jest całkowita, ale nie naturalna. - Zamiana $2\frac{3}{4}$ na $\frac{6}{4}$ zamiast $\frac{11}{4}$ – nie zapomnij dodać licznika. - W $0{,}58(3)$ pomijanie części nieokresowej przy liczeniu miejsc. - Myślenie, że $-5>-2$. Na osi większa jest liczba bardziej na prawo.

Podsumowanie

Liczby naturalne zawierają się w całkowitych, a te w ułamkach. Ułamek można skracać i rozszerzać bez zmiany wartości. Zamieniamy go na dziesiętny przez dzielenie. Liczba pierwsza ma dokładnie dwa dzielniki, więc 1 nią nie jest. NWD służy do skracania, NWW do wspólnego mianownika. Przy porównywaniu liczb pomaga oś liczbowa.

Zadania (13)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Z liczb: $-3,\ 0,\ 7,\ \frac{1}{2},\ 12,\ -\frac{4}{5}$ wypisz wszystkie liczby naturalne (przyjmij, że 0 jest liczbą naturalną). Ile ich jest?

Podpowiedź 1

Liczby naturalne to 0, 1, 2, 3, ...

Podpowiedź 2

Liczby ujemne i ułamki nie są naturalne.

Rozwiązanie

Liczba $-3$ jest ujemna, więc nie jest naturalna.

Liczby $0$, $7$, $12$ są naturalne.

Liczby $\frac{1}{2}$ i $-\frac{4}{5}$ są ułamkami, więc nie są naturalne. Odpowiedź: 3 liczby.

Odpowiedź: 3 liczby: 0, 7, 12

Zadanie 2 · trudność 1/3

Z liczb: $-8,\ 5,\ 0,\ 3\frac{1}{4},\ -2,\ 9,\ 1,5$ wybierz wszystkie liczby całkowite. Ile ich jest?

Podpowiedź 1

Liczby całkowite to naturalne i ich przeciwne: ..., -2, -1, 0, 1, 2, ...

Podpowiedź 2

Liczba mieszana z ułamkiem i ułamek dziesiętny nie są całkowite.

Rozwiązanie

Liczby $-8,\ 5,\ 0,\ -2,\ 9$ są całkowite.

Liczba $3\frac{1}{4}$ jest mieszana, a $1{,}5$ ma część ułamkową – nie są całkowite.

Odpowiedź: 5 liczb.

Odpowiedź: 5 liczb: -8, 5, 0, -2, 9

Zadanie 3 · trudność 1/3

Podaj liczbę, która jest całkowita, ale nie jest naturalna, spośród: $\frac{18}{6},\ -\frac{12}{4},\ 4\frac{2}{3},\ -\frac{1}{2},\ \frac{0}{5}$. Zapisz tę liczbę w postaci całkowitej.

Podpowiedź 1

Najpierw uprość każdy ułamek.

Podpowiedź 2

Szukasz liczby całkowitej ujemnej.

Rozwiązanie

$\frac{18}{6}=3$ i $\frac{0}{5}=0$ – to liczby naturalne.

$4\frac{2}{3}$ i $-\frac{1}{2}$ nie są całkowite.

$-\frac{12}{4}=-3$ jest całkowita, ale nie naturalna.

Odpowiedź: -3

Zadanie 4 · trudność 2/3

Zamień liczbę mieszaną $3\frac{3}{8}$ na ułamek niewłaściwy, a następnie na ułamek dziesiętny. Podaj ułamek dziesiętny.

Podpowiedź 1

Ułamek niewłaściwy: $3\frac{3}{8}=\frac{3\cdot 8+3}{8}$.

Podpowiedź 2

Podziel 27 przez 8 lub rozszerz $\frac{3}{8}$ do mianownika 1000.

Rozwiązanie

$3\frac{3}{8}=\frac{24+3}{8}=\frac{27}{8}$.

Dla części ułamkowej: $\frac{3}{8}=\frac{375}{1000}=0,375$.

Zatem $3\frac{3}{8}=3,375$.

Odpowiedź: 3,375

Zadanie 5 · trudność 2/3

Zamień ułamek dziesiętny $2,64$ na liczbę mieszaną w postaci nieskracalnej. Podaj wynik jako ułamek niewłaściwy nieskracalny.

Podpowiedź 1

$2,64=2\frac{64}{100}$

Podpowiedź 2

Skróć $\frac{64}{100}$ przez 4.

Rozwiązanie

$2,64=2\frac{64}{100}$.

Skracamy przez 4: $\frac{64}{100}=\frac{16}{25}$, więc $2,64=2\frac{16}{25}$.

Ułamek niewłaściwy: $\frac{2\cdot 25+16}{25}=\frac{66}{25}$.

Odpowiedź: 66/25

Zadanie 6 · trudność 2/3

Na osi liczbowej zaznaczono punkty A, B, C, D. Oś ma podziałkę co 1, punkty leżą w miejscach: A = −3, B = 2, C = −1, D = 0. Ustaw liczby odpowiadające punktom A, B, C, D od najmniejszej do największej. Podaj kolejność liter.

Podpowiedź 1

Im bardziej w lewo na osi, tym liczba mniejsza.

Podpowiedź 2

Odczytaj wartości: A=−3, B=2, C=−1, D=0.

Rozwiązanie

Odczytujemy liczby: A=−3, B=2, C=−1, D=0.

Od lewej do prawej: −3, −1, 0, 2.

Kolejność: A, C, D, B.

Odpowiedź: A, C, D, B

Zadanie 7 · trudność 2/3

Uporządkuj liczby od najmniejszej do największej: $0{,}6;\ \frac{1}{2};\ 0{,}45;\ \frac{3}{5};\ 0{,}05$. Na rysunku oś od 0 do 1 jest podzielona na 10 równych części. Podaj, która liczba jest trzecia w kolejności.

Podpowiedź 1

Zamień ułamki zwykłe na dziesiętne.

Podpowiedź 2

$\frac12=0{,}5$, $\frac35=0{,}6$.

Rozwiązanie

Zamieniamy: 1/2=0,5; 3/5=0,6.

Kolejność: 0,05; 0,45; 0,5; 0,6; 0,6.

Uwaga: 0,6 i 3/5 są równe, więc trzecia liczba to 1/2.

Odpowiedź: 1/2

Zadanie 8 · trudność 2/3

Na osi liczbowej jednostka (od 0 do 1) jest podzielona na 4 równe części. Punkty: P leży w $-\frac{3}{4}$, Q w $\frac{1}{4}$, R w $-\frac{1}{4}$, S w $\frac{3}{4}$. Uporządkuj liczby $P, Q, R, S$ oraz $-1$ od największej do najmniejszej. Podaj kolejność.

Podpowiedź 1

Największa jest ta, która leży najbardziej na prawo.

Podpowiedź 2

Dla liczb ujemnych większa jest ta bliższa zera.

Rozwiązanie

Wartości: S=3/4, Q=1/4, R=−1/4, P=−3/4.

Liczba −1 jest najbardziej na lewo.

Od największej: S, Q, R, P, −1.

Odpowiedź: S, Q, R, P, -1

Zadanie 9 · trudność 2/3

Wypisz wszystkie liczby pierwsze większe od 20 i mniejsze od 50. Ile ich jest?

Podpowiedź 1

Pomiń liczby parzyste oraz liczby podzielne przez 3 i przez 5.

Podpowiedź 2

Sprawdzaj dzielenie przez 2, 3, 5 i 7 (bo 7·7=49).

Rozwiązanie

Kandydaci nieparzyste niepodzielne przez 5: 21, 23, 27, 29, 31, 33, 37, 39, 41, 43, 47, 49.

Odrzucamy podzielne przez 3: 21, 27, 33, 39. Odrzucamy 49=7·7.

Zostają: 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47. Jest ich 7.

Odpowiedź: 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47 — razem 7 liczb

Zadanie 10 · trudność 2/3

Wypisz wszystkie liczby pierwsze z przedziału od 60 do 100 (włącznie z końcami). Jaka jest największa z nich?

Podpowiedź 1

Wystarczy sprawdzić podzielność przez 2, 3, 5 i 7.

Podpowiedź 2

Liczby kończące się na 1, 3, 7, 9 są kandydatami.

Rozwiązanie

Kandydaci: 61, 63, 67, 69, 71, 73, 77, 79, 81, 83, 87, 89, 91, 93, 97, 99.

Odrzucamy: 63, 69, 81, 87, 93, 99 (przez 3) oraz 77 i 91 (przez 7).

Zostają: 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97. Największa to 97.

Odpowiedź: 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97; największa to 97

Zadanie 11 · trudność 2/3

Wśród liczb od 90 do 120 wypisz wszystkie liczby pierwsze. Oblicz ich sumę.

Podpowiedź 1

Do sprawdzenia wystarczą dzielniki 2, 3, 5, 7 (bo 11·11=121).

Podpowiedź 2

Liczby pierwsze to nieparzyste, niepodzielne przez 3, 5, 7.

Rozwiązanie

Kandydaci: 91, 93, 97, 99, 101, 103, 107, 109, 111, 113, 117, 119.

Odrzucamy: 91=7·13, 93, 99, 111, 117 (przez 3), 119=7·17.

Zostają: 97, 101, 103, 107, 109, 113.

Suma: 97+101+103+107+109+113=630.

Odpowiedź: 97, 101, 103, 107, 109, 113; suma 630

Zadanie 12 · trudność 2/3

Znajdź wszystkie pary liczb pierwszych bliźniaczych (różniących się o 2) w przedziale od 1 do 50. Podaj, ile jest takich par.

Podpowiedź 1

Najpierw wypisz wszystkie liczby pierwsze do 50.

Podpowiedź 2

Szukaj sąsiednich liczb pierwszych z różnicą 2.

Rozwiązanie

Liczby pierwsze do 50: 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47.

Różnica 2: (3,5), (5,7), (11,13), (17,19), (29,31), (41,43).

Par jest 6.

Odpowiedź: (3,5), (5,7), (11,13), (17,19), (29,31), (41,43) — 6 par

Zadanie 13 · trudność 3/3

Rozwinięcie dziesiętne ułamka $\frac{3}{11}$ jest okresowe: $0{,}272727\ldots$ Jaka cyfra stoi na 25. miejscu po przecinku?

Podpowiedź 1

Okres to „27”, ma 2 cyfry.

Podpowiedź 2

Cyfry na miejscach nieparzystych to 2, na parzystych to 7.

Rozwiązanie

Zapisujemy $\frac{3}{11}=0{,}(27)$, okres ma długość 2.

Miejsce 25 jest nieparzyste, więc odpowiada pierwszej cyfrze okresu.

Odpowiedź: 2.

Odpowiedź: 2

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.