Liczydłomatematyka · webp.pl

Liczby na co dzień — klasa 6

Liczby spotykasz codziennie: w planie lekcji, na mapie, w sklepie i na wykresach. W tym dziale nauczysz się zamieniać jednostki, korzystać ze skali mapy, zaokrąglać i szacować wyniki. Zobaczysz też, jak odczytywać dane i podstawiać liczby do wzorów.

Jednostki czasu

Czas mierzymy w sekundach, minutach, godzinach, dobach i tygodniach.

$$1\ \text{min}=60\ \text{s}$$ $$1\ \text{h}=60\ \text{min}$$ $$1\ \text{doba}=24\ \text{h}$$ $$1\ \text{tydzień}=7\ \text{dni}$$

Pamiętaj: doba to 24 godziny, a nie 100. Czas nie jest zapisywany w systemie dziesiętnym. Miesiące mają różną liczbę dni (28, 29, 30 lub 31), a wiek to 100 lat. Rok 1410 należy do XV wieku, bo wiek XV to lata 1401–1500.

Aby obliczyć odstęp czasu, odejmuj z uwzględnieniem tych zasad. Od 8:45 do 11:20 mija: do 9:00 jest 15 min, potem 2 h, a potem 20 min. Razem 2 h 35 min.

Jednostki długości i masy

$$1\ \text{km}=1000\ \text{m}$$ $$1\ \text{m}=100\ \text{cm}$$ $$1\ \text{t}=1000\ \text{kg}$$ $$1\ \text{kg}=1000\ \text{g}$$

Gdy zamieniasz większą jednostkę na mniejszą, wynik jest większą liczbą, więc mnożysz. Gdy zamieniasz mniejszą na większą, dzielisz. Zawsze zadaj sobie pytanie: czy liczba ma wyjść większa, czy mniejsza?

Przykład: zamiana jednostek

Zadanie. Zamień: a) $3{,}2\ \text{km}$ na metry, b) $450\ \text{g}$ na kilogramy, c) $2\ \text{h}\ 15\ \text{min}$ na minuty.

a) Kilometr jest większy od metra, więc mnożymy: $3{,}2\cdot1000=3200\ \text{m}$.

b) Gram jest mniejszy od kilograma, więc dzielimy: $450:1000=0{,}45\ \text{kg}$.

c) $2\cdot60+15=135\ \text{min}$.

Skala mapy

Skala mówi, ile razy rzeczywistość jest większa od mapy. Skala $1:50\,000$ oznacza, że 1 cm na mapie to 50 000 cm w terenie, czyli 500 m.

Sposób postępowania: zmierz odległość linijką, pomnóż przez drugą liczbę ze skali, a wynik zamień na m lub km. Przy skali $1:100\,000$ jeden centymetr to 1 km.

Przykład: odległość z mapy

Zadanie. Na mapie w skali $1:25\,000$ dwa schroniska dzieli odcinek 7 cm. Jaka jest odległość w terenie?

1. Mnożymy: $7\cdot25\,000=175\,000\ \text{cm}$. 2. Zamieniamy na metry: $175\,000:100=1750\ \text{m}$. 3. Zamieniamy na km: $1{,}75\ \text{km}$.

Odpowiedź: około 1,75 km.

Zaokrąglanie i szacowanie

Aby zaokrąglić liczbę do wybranego miejsca, patrzysz na cyfrę tuż za nim. Jeśli jest to 0, 1, 2, 3 lub 4, zostawiasz cyfrę bez zmian. Jeśli 5, 6, 7, 8 lub 9, zwiększasz ją o 1. Dalsze cyfry zamieniasz na zera lub pomijasz po przecinku.

Przykłady: $3482\approx3500$ (do setek), $6{,}347\approx6{,}35$ (do setnych), $12{,}96\approx13$ (do całości).

Szacowanie to liczenie na zaokrąglonych liczbach. Cena $4{,}95$ zł za sztukę, a kupujesz 19 sztuk? Szacujemy $5\cdot20=100$ zł. Wynik dokładny powinien być bliski stu.

Przykład: kalkulator i kolejność działań

Zadanie. Oblicz $12+3\cdot 8{,}5-4$ i sprawdź oszacowaniem.

1. Najpierw mnożenie: $3\cdot8{,}5=25{,}5$. 2. Potem dodawanie i odejmowanie: $12+25{,}5-4=33{,}5$. 3. Szacunek: $12+3\cdot9-4=35$. Wynik jest bliski, więc jest sensowny.

W kalkulatorze prostym możesz otrzymać inny wynik, jeśli wpisujesz działania po kolei. Sprawdź, czy kalkulator pamięta kolejność działań. Jeśli nie, licz po kawałku.

Odczyt danych i wzory

Przy tabelach i cennikach znajdź właściwy wiersz i kolumnę oraz sprawdź jednostki. Na wykresie odczytuj wartości z osi, patrząc na podziałkę.

Wzory pozwalają liczyć szybko, gdy podstawisz liczby:

$$s=v\cdot t\qquad P=a\cdot b\qquad O=2a+2b\qquad P=\frac{a\cdot h}{2}$$

Tu $s$ to droga, $v$ prędkość, $t$ czas, $P$ pole, $O$ obwód, $a, b$ boki, $h$ wysokość trójkąta.

Przykład: podstawianie do wzoru

Zadanie. Rowerzysta jedzie z prędkością $18\ \text{km/h}$ przez 2,5 h. Jaką drogę pokona? A jaki obwód ma ogródek $6\ \text{m}\times4\ \text{m}$?

1. $s=v\cdot t=18\cdot2{,}5=45\ \text{km}$. 2. $O=2\cdot6+2\cdot4=12+8=20\ \text{m}$.

Pole tego ogródka to $P=6\cdot4=24\ \text{m}^2$.

Typowe błędy i podsumowanie

- Doba to 24 h, nie 100 h. - Nie zapominaj, że miesiące mają różną liczbę dni. - Przed zamianą jednostek zdecyduj, czy wynik ma być większy, czy mniejszy. - W skali $1:n$ mnóż odległość z mapy przez $n$, a potem zamień jednostki. - Nie ufaj ślepo kalkulatorowi: zawsze oszacuj wynik. - W tabeli sprawdź wiersz i kolumnę. - Zawsze zapisuj jednostki przy wyniku.

Zadania (26)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Ania zmierzyła, że jej droga do szkoły ma 1,2 km. Ile to metrów?

Podpowiedź 1

1 km = 1000 m.

Podpowiedź 2

Pomnóż 1,2 przez 1000.

Rozwiązanie

Wiemy, że 1 km = 1000 m.

1,2 · 1000 = 1200, czyli droga ma 1200 m.

Odpowiedź: 1200 m

Zadanie 2 · trudność 1/3

Paczka mąki waży 2,5 kg. Ile gramów mąki jest w 4 takich paczkach?

Podpowiedź 1

Najpierw policz masę 4 paczek w kilogramach.

Podpowiedź 2

1 kg = 1000 g.

Rozwiązanie

4 · 2,5 kg = 10 kg.

10 kg = 10 · 1000 g = 10000 g.

Odpowiedź: 10000 g

Zadanie 3 · trudność 1/3

Film trwa 135 minut. Ile to godzin i minut? Podaj wynik w minutach, jaka część godziny pozostaje po odjęciu pełnych godzin.

Podpowiedź 1

1 godzina = 60 minut.

Podpowiedź 2

135 = 2 · 60 + 15.

Rozwiązanie

2 godziny to 120 minut.

135 − 120 = 15, więc film trwa 2 h 15 min; pozostaje 15 minut.

Odpowiedź: 2 godziny i 15 minut, czyli 15 minut

Zadanie 4 · trudność 1/3

Pociąg jedzie z Krakowa do Warszawy 2 godziny 45 minut. Wyjechał o 14:30. Po ilu minutach od wyjazdu dojedzie do celu i o której godzinie przyjedzie? Podaj liczbę minut podróży.

Podpowiedź 1

Zamień 2 godziny na minuty.

Podpowiedź 2

Do 14:30 dodaj 2 h 45 min.

Rozwiązanie

2 h = 120 min, więc 120 + 45 = 165 minut.

14:30 + 2 h = 16:30, a +45 min daje 17:15.

Odpowiedź: 165 minut, przyjazd o 17:15

Zadanie 5 · trudność 1/3

Cena biletu do kina wynosi 27,48 zł. Zaokrąglij tę cenę do pełnych złotych.

Podpowiedź 1

Spójrz na cyfrę dziesiątych części: jest to 4.

Podpowiedź 2

Jeśli cyfra po miejscu zaokrąglenia jest mniejsza od 5, cyfra zostaje bez zmian.

Rozwiązanie

Zaokrąglamy do jedności, więc patrzymy na cyfrę dziesiątych: 4.

Ponieważ 4 < 5, część całkowita się nie zmienia.

27,48 zł ≈ 27 zł.

Odpowiedź: 27 zł

Zadanie 6 · trudność 1/3

Odległość z Krakowa do Rzeszowa wynosi około 164 km. Zaokrąglij tę liczbę do pełnych dziesiątek kilometrów.

Podpowiedź 1

Patrz na cyfrę jedności: jest to 4.

Podpowiedź 2

Cyfra mniejsza od 5 oznacza zaokrąglenie w dół.

Rozwiązanie

Zaokrąglamy do dziesiątek, więc patrzymy na cyfrę jedności: 4.

Ponieważ 4 < 5, zaokrąglamy w dół.

164 km ≈ 160 km.

Odpowiedź: 160 km

Zadanie 7 · trudność 1/3

Waga paczki wynosi 3,7451 kg. Zaokrąglij tę wagę do setnych części kilograma.

Podpowiedź 1

Setne części to druga cyfra po przecinku.

Podpowiedź 2

Patrz na trzecią cyfrę po przecinku: 5.

Rozwiązanie

Zostawiamy dwie cyfry po przecinku: 3,74.

Następna cyfra to 5, więc zaokrąglamy w górę.

3,7451 kg ≈ 3,75 kg.

Odpowiedź: 3,75 kg

Zadanie 8 · trudność 1/3

Liczba mieszkańców miasteczka to 12 596. Zaokrąglij tę liczbę do pełnych setek, a następnie do pełnych tysięcy. Podaj jako wynik zaokrąglenie do tysięcy.

Podpowiedź 1

Do setek patrz na cyfrę dziesiątek: 9, więc w górę: 12 600.

Podpowiedź 2

Do tysięcy patrz na cyfrę setek liczby 12 596: 5.

Rozwiązanie

Do setek: cyfra dziesiątek to 9, więc 12 596 ≈ 12 600.

Do tysięcy: cyfra setek to 5, więc zaokrąglamy w górę.

12 596 ≈ 13 000.

Odpowiedź: 13 000 (do setek: 12 600)

Zadanie 9 · trudność 2/3

Pociąg Intercity odjechał z Krakowa o 8:47, a do Gdyni dotarł o 14:20 tego samego dnia. Ile godzin i minut trwała podróż?

Podpowiedź 1

Od 8:47 do 9:00 mija 13 minut.

Podpowiedź 2

Od 9:00 do 14:20 mija 5 godzin 20 minut.

Rozwiązanie

Od 8:47 do 9:00 jest 13 minut.

Od 9:00 do 14:20 jest 5 godzin 20 minut.

Razem: 5 godzin i 33 minuty (333 minuty).

Odpowiedź: 5 godzin 33 minuty

Zadanie 10 · trudność 2/3

Ala wyjechała na wakacje nad morze 28 czerwca, a wróciła 11 lipca tego samego roku. Ile dni trwał jej wyjazd, jeśli liczymy dzień wyjazdu i dzień powrotu?

Podpowiedź 1

Czerwiec ma 30 dni. Policz dni od 28 do 30 czerwca włącznie.

Podpowiedź 2

Dodaj 11 dni lipca.

Rozwiązanie

W czerwcu: 28, 29, 30 czerwca – to 3 dni.

W lipcu: od 1 do 11 lipca – to 11 dni.

Razem: 3 + 11 = 14 dni.

Odpowiedź: 14 dni

Zadanie 11 · trudność 2/3

Autokar wyjechał z Warszawy w piątek o 22:40 i jechał do Zakopanego 7 godzin 50 minut. Po drodze zrobił jedną przerwę 30 minut, która nie była wliczona w ten czas jazdy. O której godzinie i w jaki dzień autokar dojechał na miejsce?

Podpowiedź 1

Do czasu jazdy dodaj przerwę: 7 h 50 min + 30 min = 8 h 20 min.

Podpowiedź 2

Od 22:40 do północy mija 1 h 20 min.

Rozwiązanie

Całkowity czas: 7 h 50 min + 30 min = 8 h 20 min.

22:40 + 1 h 20 min = 24:00, czyli sobota 0:00.

Zostaje 7 godzin, więc autokar dojedzie w sobotę o 7:00.

Odpowiedź: w sobotę o 7:00

Zadanie 12 · trudność 2/3

Na mapie w skali $1:50\,000$ odległość między wsią Lipki a miasteczkiem Brzozów jest równa $6$ cm (patrz rysunek). Ile kilometrów w rzeczywistości dzieli te miejscowości?

Podpowiedź 1

Skala $1:50\,000$ oznacza, że $1$ cm na mapie to $50\,000$ cm w rzeczywistości.

Podpowiedź 2

Pomnóż $6$ cm przez $50\,000$, a wynik zamień z cm na km ($100\,000$ cm = 1 km).

Rozwiązanie

Odległość w rzeczywistości: $6\cdot 50\,000=300\,000$ cm.

$300\,000$ cm $=3000$ m $=3$ km.

Odpowiedź: 3 km

Zadanie 13 · trudność 2/3

Trasa rowerowa z Nowej Wsi do Zalesia ma w rzeczywistości $12$ km. Jaką długość będzie miała ta trasa na mapie w skali $1:250\,000$? Podaj wynik w centymetrach.

Podpowiedź 1

Zamień $12$ km na centymetry: $1$ km $=100\,000$ cm.

Podpowiedź 2

Podziel długość rzeczywistą przez $250\,000$.

Rozwiązanie

$12$ km $=1\,200\,000$ cm.

Na mapie: $1\,200\,000:250\,000=4{,}8$ cm.

Odpowiedź: 4,8 cm

Zadanie 14 · trudność 2/3

Na mapie odcinek drogi o długości $9$ km w rzeczywistości ma długość $3$ cm. W jakiej skali wykonano tę mapę? Podaj liczbę $n$ w zapisie $1:n$.

Podpowiedź 1

Zamień $9$ km na centymetry.

Podpowiedź 2

Podziel długość rzeczywistą w cm przez długość na mapie w cm.

Rozwiązanie

$9$ km $=900\,000$ cm.

$900\,000:3=300\,000$, więc skala to $1:300\,000$.

Odpowiedź: 1:300000

Zadanie 15 · trudność 2/3

Ania jedzie z Ostrowa do Kamionki. Na mapie w skali $1:200\,000$ trasa składa się z dwóch odcinków: $4{,}5$ cm i $3{,}5$ cm (patrz rysunek). Samochód jedzie ze średnią prędkością $50$ km/h. Ile minut potrwa przejazd?

Podpowiedź 1

Dodaj długości odcinków na mapie i przelicz na kilometry: $1$ cm na mapie to $2$ km.

Podpowiedź 2

Czas = droga : prędkość, a godzinę zamień na minuty.

Rozwiązanie

Na mapie: $4{,}5+3{,}5=8$ cm, czyli $8\cdot200\,000=1\,600\,000$ cm $=16$ km.

Czas: $16:50=0{,}32$ h $=0{,}32\cdot60=19{,}2$ min.

Odpowiedź: 19,2 minuty

Zadanie 16 · trudność 2/3

Cennik biletów do zoo w Opolu:

| Rodzaj biletu | Cena | |---|---| | normalny | 28 zł | | ulgowy | 18 zł | | rodzinny (2 dorosłych + 2 dzieci) | 70 zł |

Ile zapłacą za bilety 2 osoby dorosłe (bilety normalne) i 1 dziecko (bilet ulgowy)?

Podpowiedź 1

Dorosłych jest 2, więc pomnóż cenę biletu normalnego przez 2.

Podpowiedź 2

Dodaj cenę jednego biletu ulgowego.

Rozwiązanie

Dwa bilety normalne kosztują $2\cdot 28=56$ zł.

Jeden bilet ulgowy kosztuje 18 zł.

Razem: $56+18=74$ zł.

Odpowiedź: 74 zł

Zadanie 17 · trudność 2/3

Tabela przedstawia ceny w szkolnym sklepiku:

| Produkt | Cena | |---|---| | bułka | 2,50 zł | | sok | 3,20 zł | | jabłko | 1,80 zł |

Ola kupiła 2 bułki, sok i 3 jabłka. Ile reszty dostanie z banknotu 20 zł?

Podpowiedź 1

Policz osobno koszt bułek i jabłek.

Podpowiedź 2

Od 20 zł odejmij sumę wszystkich zakupów.

Rozwiązanie

Bułki: $2\cdot 2,50=5$ zł. Jabłka: $3\cdot 1,80=5,40$ zł.

Razem: $5+3,20+5,40=13,60$ zł.

Reszta: $20-13,60=6,40$ zł.

Odpowiedź: 6,40 zł

Zadanie 18 · trudność 2/3

Tabela pokazuje opłaty za wypożyczenie roweru w Gdańsku:

| Czas wypożyczenia | Opłata | |---|---| | pierwsza godzina | 12 zł | | każda następna rozpoczęta godzina | 8 zł |

Pan Adam wypożyczył rower na 3 godziny i 20 minut. Ile zapłacił?

Podpowiedź 1

Rozpoczęta czwarta godzina liczy się jak cała godzina.

Podpowiedź 2

Pierwsza godzina kosztuje 12 zł, pozostałe po 8 zł.

Rozwiązanie

3 godz. 20 min to cztery rozpoczęte godziny.

Pierwsza godzina: 12 zł, następne trzy: $3\cdot 8=24$ zł.

Razem: $12+24=36$ zł.

Odpowiedź: 36 zł

Zadanie 19 · trudność 2/3

Tabela przedstawia odjazdy pociągu i ceny biletów:

| Pociąg | Odjazd | Przyjazd | Cena biletu | |---|---|---|---| | A | 8:15 | 10:05 | 45 zł | | B | 9:00 | 10:40 | 52 zł | | C | 9:30 | 11:45 | 38 zł |

Rodzina: 2 osoby dorosłe i dziecko jadą najkrótszym w czasie pociągiem. Dziecko płaci połowę ceny biletu. Ile zapłaci rodzina?

Podpowiedź 1

Oblicz czas jazdy każdego pociągu: A 1 h 50 min, B 1 h 40 min, C 2 h 15 min.

Podpowiedź 2

Dwa pełne bilety i połowa biletu.

Rozwiązanie

Czasy jazdy: A – 1 h 50 min, B – 1 h 40 min, C – 2 h 15 min. Najkrótszy jest pociąg B.

Dwa bilety dorosłych: $2\cdot 52=104$ zł, bilet dziecka: $52:2=26$ zł.

Razem: $104+26=130$ zł.

Odpowiedź: Pociąg B, 130 zł

Zadanie 20 · trudność 2/3

Wykres słupkowy przedstawia liczbę książek wypożyczonych w szkolnej bibliotece od poniedziałku do piątku: pon. – 20, wt. – 35, śr. – 25, czw. – 40, pt. – 30. Ile książek wypożyczono w czwartek więcej niż we wtorek?

Podpowiedź 1

Odczytaj wysokości słupków dla wtorku i czwartku.

Podpowiedź 2

Odejmij mniejszą wartość od większej.

Rozwiązanie

We wtorek wypożyczono 35 książek.

W czwartek wypożyczono 40 książek.

40 − 35 = 5, więc w czwartek wypożyczono o 5 książek więcej.

Odpowiedź: 5 książek

Zadanie 21 · trudność 2/3

Wykres liniowy pokazuje temperaturę powietrza o pełnych godzinach: 6:00 – 4°C, 8:00 – 6°C, 10:00 – 10°C, 12:00 – 14°C, 14:00 – 16°C. O ile stopni wzrosła temperatura między 8:00 a 12:00?

Podpowiedź 1

Odczytaj temperaturę o 8:00 i o 12:00.

Podpowiedź 2

Oblicz różnicę.

Rozwiązanie

O 8:00 było 6°C.

O 12:00 było 14°C.

14 − 6 = 8, więc temperatura wzrosła o 8°C.

Odpowiedź: o 8°C

Zadanie 22 · trudność 2/3

Wykres słupkowy pokazuje liczbę uczniów klasy 6 wybierających różne sporty: piłka nożna – 12, siatkówka – 8, pływanie – 6, tenis – 4. Jaką część wszystkich uczniów stanowią osoby wybierające piłkę nożną? Podaj ułamek nieskracalny.

Podpowiedź 1

Dodaj wartości wszystkich słupków.

Podpowiedź 2

Podziel liczbę wybierających piłkę przez sumę i skróć.

Rozwiązanie

Wszystkich uczniów jest 12 + 8 + 6 + 4 = 30.

Piłkę nożną wybrało 12 uczniów.

12/30 = 2/5.

Odpowiedź: 2/5

Zadanie 23 · trudność 2/3

Wykres liniowy pokazuje, ile kilometrów przejechał rowerzysta: po 1 godzinie – 12 km, po 2 godzinach – 24 km, po 3 godzinach – 30 km, po 4 godzinach – 30 km, po 5 godzinach – 42 km. W którym przedziale godzin rowerzysta stał w miejscu i ile kilometrów przejechał łącznie w ciągu pierwszych 3 godzin jazdy ze średnią prędkością? Podaj średnią prędkość w km/h na odcinku 0–3 godz.

Podpowiedź 1

Postój to poziomy odcinek wykresu.

Podpowiedź 2

Średnia prędkość = droga : czas, dla 0–3 godz.

Rozwiązanie

Droga się nie zmienia (30 km) między 3. a 4. godziną – wtedy rowerzysta stał.

W 3 godziny przejechał 30 km.

30 km : 3 h = 10 km/h.

Odpowiedź: 10 km/h (postój między 3. a 4. godziną)

Zadanie 24 · trudność 2/3

Pani Ania jedzie rowerem ze stałą prędkością. Droga $s$ wyraża się wzorem $s=v\cdot t$. Oblicz, jaką drogę (w km) przejedzie, jeśli jej prędkość wynosi $v=18$ km/h, a jedzie przez $t=3$ godziny.

Podpowiedź 1

Podstaw do wzoru $s=v\cdot t$ wartości $v=18$ i $t=3$.

Podpowiedź 2

Pomnóż 18 przez 3.

Rozwiązanie

Zapisujemy wzór: $s=v\cdot t$.

Podstawiamy: $s=18\cdot 3$.

Obliczamy: $s=54$ km.

Odpowiedź: 54 km

Zadanie 25 · trudność 2/3

Koszt wynajmu sali na urodziny obliczamy ze wzoru $K=120+15\cdot n$ zł, gdzie $n$ to liczba gości. Ile zapłacą rodzice za wynajem, jeśli zaproszą $n=14$ gości? Ile zapłaciliby, gdyby gości było o 4 mniej? Podaj różnicę kosztów.

Podpowiedź 1

Oblicz osobno koszt dla $n=14$ i dla $n=10$.

Podpowiedź 2

Odejmij dwa koszty.

Rozwiązanie

Dla $n=14$: $K=120+15\cdot14=120+210=330$ zł.

Dla $n=10$: $K=120+15\cdot10=270$ zł.

Różnica: $330-270=60$ zł.

Odpowiedź: 60 zł

Zadanie 26 · trudność 2/3

Temperaturę w skali Fahrenheita można obliczyć ze wzoru $F=\frac{9}{5}\cdot C+32$, gdzie $C$ to temperatura w stopniach Celsjusza. Oblicz, ile stopni Fahrenheita odpowiada temperaturze $C=-10$°C.

Podpowiedź 1

Podstaw $C=-10$ i najpierw oblicz $\frac{9}{5}\cdot(-10)$.

Podpowiedź 2

Do wyniku dodaj 32.

Rozwiązanie

Podstawiamy: $F=\frac{9}{5}\cdot(-10)+32$.

Obliczamy: $\frac{9}{5}\cdot(-10)=-18$.

Wynik: $F=-18+32=14$.

Odpowiedź: 14

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.