Wokół nas pełno jest brył: pudełko po butach, kostka do gry, namiot, piramida na zdjęciu. W tym dziale nauczysz się je rozpoznawać, liczyć ich krawędzie i ściany oraz obliczać, ile papieru potrzeba do ich oklejenia i ile wody się w nich zmieści.
Bryły i ich elementy
Bryła to figura przestrzenna, czyli taka, która ma długość, szerokość i wysokość.
Każda wielościan ma trzy rodzaje elementów:
- ściany – płaskie wielokąty tworzące powierzchnię bryły,
- krawędzie – odcinki, w których spotykają się dwie ściany,
- wierzchołki – punkty, w których spotykają się krawędzie.
Prostopadłościan ma 6 ścian (prostokątów), 12 krawędzi i 8 wierzchołków. Sześcian to prostopadłościan, którego wszystkie ściany są kwadratami, a wszystkie krawędzie mają tę samą długość.
Graniastosłup prosty i ostrosłup
Graniastosłup prosty ma dwie takie same podstawy (wielokąty leżące naprzeciw siebie). Ściany boczne są prostokątami. Nazwa zależy od podstawy: trójkątna, pięciokątna itd.
Jeśli podstawa ma $n$ boków, to graniastosłup ma: $n+2$ ścian, $3n$ krawędzi i $2n$ wierzchołków.
Ostrosłup ma jedną podstawę i ściany boczne będące trójkątami, które schodzą się w jednym wierzchołku (szczycie). Przy podstawie o $n$ bokach ma: $n+1$ ścian, $2n$ krawędzi i $n+1$ wierzchołków.
Przykład: ostrosłup czworokątny (jak piramida w Gizie) ma 5 ścian, 8 krawędzi i 5 wierzchołków.
Suma długości krawędzi
Prostopadłościan o wymiarach $a, b, c$ ma po cztery krawędzie każdej długości:
$$L=4(a+b+c)$$
Sześcian o krawędzi $a$ ma 12 równych krawędzi:
$$L=12a$$
Graniastosłup prosty o obwodzie podstawy $O$, wysokości $H$ i $n$-kątnej podstawie ma dwie podstawy i $n$ krawędzi bocznych:
$$L=2O+nH$$
Siatka bryły
Siatka to bryła „rozcięta” wzdłuż krawędzi i rozłożona płasko. Można ją złożyć z powrotem w bryłę.
Siatka prostopadłościanu składa się z 6 prostokątów: dwóch o wymiarach $a\times b$, dwóch $a\times c$ i dwóch $b\times c$. Siatka graniastosłupa trójkątnego to 2 trójkąty i 3 prostokąty. Siatka ostrosłupa to podstawa i trójkąty boczne.
Przy sprawdzaniu siatki pytaj: czy liczba ścian się zgadza? Czy krawędzie, które mają się skleić, są równe?
Pole powierzchni całkowitej
Pole powierzchni całkowitej $P_c$ to suma pól wszystkich ścian, czyli ilość papieru potrzebna do oklejenia bryły.
Prostopadłościan:
$$P_c=2ab+2ac+2bc$$
Sześcian:
$$P_c=6a^2$$
Graniastosłup prosty: dwie podstawy plus ściany boczne. Pole boczne to obwód podstawy razy wysokość:
$$P_c=2P_p+O_p\cdot H$$
Objętość i jednostki
Objętość mówi, ile jednostkowych kostek mieści się w bryle.
$$V=a\cdot b\cdot c \qquad V=a^3 \qquad V=P_p\cdot H$$
Wzór $V=P_p\cdot H$ działa dla każdego graniastosłupa: pole podstawy mówi, ile kostek leży na dnie, a wysokość – ile jest warstw.
Jednostki: $1\ \text{cm}^3$ to sześcian o krawędzi 1 cm.
Akwarium ma wymiary $50\ \text{cm}\times 30\ \text{cm}\times 40\ \text{cm}$. Ile litrów wody się w nim zmieści? Ile szkła potrzeba na wszystkie ściany (bez przykrywki liczymy jednak wszystkie 6 ścian)?
Przykład 2: graniastosłup trójkątny i brakujący wymiar
Podstawą graniastosłupa jest trójkąt prostokątny o przyprostokątnych 6 cm i 8 cm oraz przeciwprostokątnej 10 cm. Wysokość graniastosłupa to 9 cm.
Pole podstawy: $P_p=\frac12\cdot6\cdot8=24\ \text{cm}^2$.
Objętość: $V=24\cdot9=216\ \text{cm}^3$.
Obwód podstawy: $6+8+10=24$ cm. Pole boczne: $24\cdot9=216\ \text{cm}^2$. Pole całkowite: $2\cdot24+216=264\ \text{cm}^2$.
Brakujący wymiar: prostopadłościan o podstawie $4\times5$ cm ma objętość 140 cm³. Wysokość: $20\cdot h=140$, więc $h=7$ cm.
Typowe błędy
- Pomijanie jednej podstawy w $P_c$. Pamiętaj: podstaw są dwie.
- Mieszanie jednostek. Nie mnóż 2 m przez 30 cm i 40 cm. Najpierw zamień wszystko na te same jednostki.
- Mylenie wysokości. W trójkątnej podstawie jest wysokość trójkąta (do pola podstawy) i wysokość graniastosłupa $H$. To różne odcinki!
- „Każdy prostopadłościan to sześcian.” Fałsz. Sześcian jest szczególnym prostopadłościanem, ale odwrotnie nie.
- Cm² zamiast cm³. Pole podajemy w jednostkach kwadratowych, objętość w sześciennych.
Podsumowanie
Bryły mają ściany, krawędzie i wierzchołki. Krawędzie sumujemy wzorami $L=4(a+b+c)$, $L=12a$ lub $L=2O+nH$. Pole powierzchni to suma pól ścian (siatka pomaga je zobaczyć). Objętość graniastosłupa to pole podstawy razy wysokość. Zawsze pilnuj jednostek.
Zadania (21)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Na rysunku przedstawiono bryłę, która ma dwie podstawy będące prostokątami i cztery ściany boczne także prostokątne. Jak nazywa się ta bryła?
Podpowiedź 1
Policz, ile ścian ma bryła i jaki kształt mają wszystkie ściany.
Podpowiedź 2
Bryła ma 6 prostokątnych ścian.
Rozwiązanie
Wszystkie ściany bryły są prostokątami.
Bryła ma 6 ścian, 12 krawędzi i 8 wierzchołków.
Jest to prostopadłościan.
Odpowiedź: prostopadłościan
Zadanie 2 · trudność 1/3
Bryła ma podstawę w kształcie kwadratu oraz cztery ściany boczne, które są trójkątami zbiegającymi się w jednym wierzchołku. Ile ścian ma ta bryła i jak się nazywa?
Podpowiedź 1
Do ścian bocznych dodaj podstawę.
Podpowiedź 2
Nazwa ostrosłupa zależy od kształtu podstawy.
Rozwiązanie
Podstawa jest czworokątem (kwadratem), więc to ostrosłup czworokątny.
Ma 4 ściany boczne i 1 podstawę.
Razem 4 + 1 = 5 ścian.
Odpowiedź: 5 ścian; ostrosłup czworokątny
Zadanie 3 · trudność 1/3
Bryła ma dwie podstawy będące trójkątami o równych kształtach, leżące w równoległych płaszczyznach, oraz trzy ściany boczne w kształcie prostokątów. Jak nazywa się ta bryła i ile ma wierzchołków?
Podpowiedź 1
Nazwa graniastosłupa zależy od kształtu podstawy.
Podpowiedź 2
Każda podstawa ma 3 wierzchołki.
Rozwiązanie
Dwie równe podstawy i prostokątne ściany boczne oznaczają graniastosłup.
Podstawy są trójkątami, więc to graniastosłup trójkątny.
Pudełko po butach ma kształt prostopadłościanu. Ile ma ono wszystkich krawędzi?
Podpowiedź 1
Prostopadłościan ma dwie podstawy będące prostokątami.
Podpowiedź 2
Policz krawędzie jednej podstawy, drugiej podstawy i krawędzie boczne.
Rozwiązanie
Każda podstawa prostopadłościanu jest prostokątem, więc ma 4 krawędzie.
Dwie podstawy dają 4 + 4 = 8 krawędzi.
Krawędzi bocznych jest 4, więc razem 8 + 4 = 12 krawędzi.
Odpowiedź: 12 krawędzi
Zadanie 5 · trudność 1/3
Graniastosłup prosty ma w podstawie ośmiokąt. Ile ma wierzchołków, a ile krawędzi? Podaj w odpowiedzi najpierw liczbę wierzchołków.
Podpowiedź 1
Wierzchołki leżą na obu podstawach: 2 razy tyle, ile ma ich podstawa.
Podpowiedź 2
Krawędzi jest 3 razy tyle, ile boków podstawy.
Rozwiązanie
Każda podstawa ma 8 wierzchołków, więc razem 2 · 8 = 16 wierzchołków.
Krawędzie: 8 w jednej podstawie, 8 w drugiej i 8 bocznych, czyli 8 · 3 = 24 krawędzie.
Odpowiedź: 16 wierzchołków i 24 krawędzie
Zadanie 6 · trudność 1/3
Pewien ostrosłup ma 10 wierzchołków. Ile ma on krawędzi?
Podpowiedź 1
Jeden wierzchołek to wierzchołek ostrosłupa, pozostałe leżą w podstawie.
Podpowiedź 2
Krawędzi jest dwa razy tyle, ile boków podstawy.
Rozwiązanie
Wierzchołek ostrosłupa jest jeden, więc podstawa ma 10 − 1 = 9 wierzchołków, czyli jest dziewięciokątem.
Podstawa ma 9 krawędzi i jest 9 krawędzi bocznych.
Razem 9 + 9 = 18 krawędzi.
Odpowiedź: 18 krawędzi
Zadanie 7 · trudność 2/3
Na rysunku przedstawiono siatkę prostopadłościanu złożoną z sześciu prostokątów. Wymiary prostopadłościanu to 3 cm, 4 cm i 5 cm. Ile krawędzi ma ten prostopadłościan i ile z nich ma długość 4 cm? Podaj liczbę wszystkich krawędzi.
Podpowiedź 1
Prostopadłościan ma po 4 krawędzie każdego z trzech wymiarów.
Podpowiedź 2
Zlicz: 3 · 4.
Rozwiązanie
Prostopadłościan ma 12 krawędzi: po 4 krawędzie o długościach 3 cm, 4 cm i 5 cm.
Krawędzi o długości 4 cm są 4, a wszystkich krawędzi jest 12.
Odpowiedź: 12 krawędzi (w tym 4 o długości 4 cm)
Zadanie 8 · trudność 2/3
Siatka graniastosłupa prostego składa się z dwóch trójkątów prostokątnych o bokach 3 cm, 4 cm, 5 cm oraz trzech prostokątów. Wysokość graniastosłupa wynosi 10 cm. Jakie pole ma największy z prostokątów w siatce?
Podpowiedź 1
Prostokąty mają jeden bok równy wysokości 10 cm, a drugi równy bokowi trójkąta.
Podpowiedź 2
Największy prostokąt przylega do najdłuższego boku 5 cm.
Rozwiązanie
Wymiary prostokątów: 3×10, 4×10 oraz 5×10.
Największy ma pole 5 · 10 = 50 cm².
Odpowiedź: 50 cm²
Zadanie 9 · trudność 2/3
Oblicz pole powierzchni całkowitej prostopadłościanu o wymiarach $5\text{ cm}$, $4\text{ cm}$ i $3\text{ cm}$.
Podpowiedź 1
Prostopadłościan ma 3 pary prostokątnych ścian.
Podpowiedź 2
Wzór: $P=2(ab+bc+ac)$.
Rozwiązanie
Obliczamy pola ścian: $5\cdot4=20$, $4\cdot3=12$, $5\cdot3=15$.
Suma: $20+12+15=47$.
Pole całkowite: $2\cdot47=94\text{ cm}^2$.
Odpowiedź: 94 cm²
Zadanie 10 · trudność 2/3
Krawędź sześciennego pudełka na prezent ma długość $12\text{ cm}$. Ile centymetrów kwadratowych papieru potrzeba, aby dokładnie okleić całe pudełko?
Podpowiedź 1
Sześcian ma 6 jednakowych ścian kwadratowych.
Podpowiedź 2
Pole jednej ściany to $12\cdot12$.
Rozwiązanie
Pole jednej ściany: $12\cdot12=144\text{ cm}^2$.
Sześcian ma 6 ścian, więc $6\cdot144=864\text{ cm}^2$.
Odpowiedź: 864 cm²
Zadanie 11 · trudność 2/3
Akwarium ma kształt prostopadłościanu bez przykrywy (otwartego u góry) o wymiarach dna $50\text{ cm}\times30\text{ cm}$ i wysokości $40\text{ cm}$. Ile centymetrów kwadratowych szkła potrzeba na zrobienie tego akwarium?
Podpowiedź 1
Akwarium ma dno i 4 ściany boczne, bez górnej ściany.
Podpowiedź 2
Pole bocznych ścian: obwód dna razy wysokość.
Rozwiązanie
Dno: $50\cdot30=1500\text{ cm}^2$.
Obwód dna: $2\cdot(50+30)=160\text{ cm}$, pole boczne: $160\cdot40=6400\text{ cm}^2$.
Razem: $1500+6400=7900\text{ cm}^2$.
Odpowiedź: 7900 cm²
Zadanie 12 · trudność 2/3
Pole jednej ściany sześcianu wynosi 49 cm². Oblicz objętość tego sześcianu.
Podpowiedź 1
Ściana sześcianu jest kwadratem, więc jej pole to a·a.
Podpowiedź 2
Skoro a·a = 49, to a = 7 cm. Objętość to a·a·a.
Rozwiązanie
Z 49 = a² wynika, że a = 7 cm.
V = 7 · 7 · 7 = 49 · 7.
V = 343 cm³.
Odpowiedź: 343 cm³
Zadanie 13 · trudność 2/3
Prostopadłościenne pudełko ma podstawę o wymiarach 12 cm na 15 cm. Pudełko napełniono piaskiem do wysokości 20 cm. Ile cm³ piasku w nim jest? Ile takich pudełek można napełnić 10,8 litra piasku (1 litr = 1000 cm³)?
Podpowiedź 1
Piasek tworzy prostopadłościan o wysokości 20 cm.
Podpowiedź 2
Zamień 10,8 litra na cm³ i podziel przez objętość piasku w jednym pudełku.
Rozwiązanie
V = 12 · 15 · 20 = 180 · 20 = 3600 cm³.
10,8 l = 10 800 cm³.
10 800 : 3600 = 3, więc wystarczy na 3 pudełka.
Odpowiedź: 3600 cm³; 3 pudełka
Zadanie 14 · trudność 2/3
Objętość prostopadłościanu jest równa 360 cm³. Jedna krawędź podstawy ma 9 cm, a wysokość prostopadłościanu wynosi 5 cm. Oblicz długość drugiej krawędzi podstawy oraz pole powierzchni całkowitej tego prostopadłościanu.
Podpowiedź 1
Z V = a·b·c oblicz b: b = V : (a·c).
Podpowiedź 2
Pole powierzchni to 2·(ab + ac + bc).
Rozwiązanie
9 · 5 = 45, więc b = 360 : 45 = 8 cm.
ab = 72, ac = 45, bc = 40; suma to 157.
P = 2 · 157 = 314 cm².
Odpowiedź: 8 cm; 314 cm²
Zadanie 15 · trudność 3/3
Podstawą graniastosłupa prostego jest prostokąt o wymiarach 6 cm i 4 cm. Wysokość graniastosłupa wynosi 10 cm. Oblicz objętość tego graniastosłupa.
Podpowiedź 1
Objętość graniastosłupa to pole podstawy razy wysokość.
Podpowiedź 2
Pole prostokąta: 6 · 4.
Rozwiązanie
Pole podstawy: $P_p = 6\cdot 4 = 24\ \text{cm}^2$.
Objętość: $V = 24\cdot 10 = 240\ \text{cm}^3$.
Odpowiedź: 240 cm³
Zadanie 16 · trudność 3/3
Podstawą graniastosłupa prostego jest trójkąt prostokątny o przyprostokątnych 6 cm i 8 cm. Wysokość graniastosłupa wynosi 15 cm. Oblicz objętość tego graniastosłupa.
Podpowiedź 1
Pole trójkąta prostokątnego to połowa iloczynu przyprostokątnych.
Podpowiedź 2
Pomnóż pole podstawy przez wysokość graniastosłupa.
Rozwiązanie
Pole podstawy: $P_p = \frac{1}{2}\cdot 6\cdot 8 = 24\ \text{cm}^2$.
Objętość: $V = 24\cdot 15 = 360\ \text{cm}^3$.
Odpowiedź: 360 cm³
Zadanie 17 · trudność 3/3
Podstawą graniastosłupa prostego jest trapez o podstawach 9 cm i 5 cm oraz wysokości 4 cm. Wysokość graniastosłupa jest równa 12 cm. Oblicz objętość tego graniastosłupa.
Podpowiedź 1
Pole trapezu: $\frac{(a+b)\cdot h}{2}$.
Podpowiedź 2
Potem pomnóż przez wysokość graniastosłupa, czyli 12 cm.
Rozwiązanie
Pole podstawy: $P_p = \frac{(9+5)\cdot 4}{2} = 28\ \text{cm}^2$.
Objętość: $V = 28\cdot 12 = 336\ \text{cm}^3$.
Odpowiedź: 336 cm³
Zadanie 18 · trudność 3/3
Objętość prostopadłościanu wynosi $144\ \text{cm}^3$. Podstawa tego prostopadłościanu jest prostokątem o wymiarach $8\ \text{cm}$ i $6\ \text{cm}$. Oblicz wysokość prostopadłościanu.
Podpowiedź 1
Najpierw oblicz pole podstawy: $8\cdot 6$.
Podpowiedź 2
Wysokość to objętość podzielona przez pole podstawy.
Rozwiązanie
Pole podstawy: $8\cdot 6=48\ \text{cm}^2$.
Ze wzoru $V=P_p\cdot H$ mamy $H=144:48$.
$H=3\ \text{cm}$.
Odpowiedź: 3 cm
Zadanie 19 · trudność 3/3
Akwarium ma kształt prostopadłościanu o długości $50\ \text{cm}$ i szerokości $30\ \text{cm}$. Do akwarium wlano $27$ litrów wody ($1\ \text{l}=1000\ \text{cm}^3$). Jaka jest wysokość słupa wody w akwarium?
Podpowiedź 1
Zamień litry na centymetry sześcienne: $27\ \text{l}=27000\ \text{cm}^3$.
Podpowiedź 2
Pole dna to $50\cdot 30$.
Rozwiązanie
Objętość wody: $27\cdot 1000=27000\ \text{cm}^3$.
Pole dna: $50\cdot 30=1500\ \text{cm}^2$.
Wysokość wody: $27000:1500=18\ \text{cm}$.
Odpowiedź: 18 cm
Zadanie 20 · trudność 3/3
Pole powierzchni całkowitej prostopadłościanu o podstawie $5\ \text{cm}\times 4\ \text{cm}$ wynosi $166\ \text{cm}^2$. Oblicz wysokość tego prostopadłościanu.
Podpowiedź 1
Pole dwóch podstaw to $2\cdot 5\cdot 4$. Odejmij je od pola całkowitego.
Podpowiedź 2
Pole boczne to obwód podstawy razy wysokość: $18\cdot H$.
Rozwiązanie
Pole dwóch podstaw: $2\cdot 20=40\ \text{cm}^2$.
Pole boczne: $166-40=126\ \text{cm}^2$.
Obwód podstawy to $2\cdot(5+4)=18$ cm, więc $H=126:18=7\ \text{cm}$.
Odpowiedź: 7 cm
Zadanie 21 · trudność 3/3
Sześcienne pudełko o krawędzi $12\ \text{cm}$ jest całkowicie wypełnione piaskiem. Cały piasek przesypano do pustego pudełka w kształcie prostopadłościanu o podstawie $16\ \text{cm}\times 9\ \text{cm}$. Jak wysoko sięga piasek w drugim pudełku?