Liczydłomatematyka · webp.pl

Figury na płaszczyźnie — klasa 6

Wokół nas pełno jest figur: kartka papieru, koło roweru, dach domu. W tym dziale nauczysz się je nazywać, mierzyć ich kąty i obliczać obwody oraz pola. Zobaczysz też, jak liczyć na kratkach.

Punkty, proste, półproste i odcinki

Punkt to najmniejszy element rysunku. Oznaczamy go wielką literą, np. $A$.

Prosta nie ma początku ani końca. Ciągnie się w obie strony bez końca.

Półprosta ma początek, ale nie ma końca.

Odcinek ma dwa końce. Można go zmierzyć. Długość odcinka $AB$ zapisujemy $|AB|$.

Dwie proste równoległe nigdy się nie przecinają, jak tory kolejowe. Dwie proste prostopadłe przecinają się pod kątem prostym ($90^\circ$), jak rogi kartki.

Jeśli punkt $B$ leży na odcinku $AC$, to:

$$|AC| = |AB| + |BC|$$

Środek odcinka $M$ dzieli go na dwie równe części:

$$|AM| = |MB| = \frac{|AB|}{2}$$

Dodawanie i odejmowanie odcinków

Punkt $B$ leży na odcinku $AC$. Wiemy, że $|AB| = 7{,}5$ cm i $|BC| = 4{,}5$ cm.

Krok 1. Dodajemy: $|AC| = 7{,}5 + 4{,}5 = 12$ cm.

Krok 2. Środek $M$ odcinka $AC$ jest w odległości $12 : 2 = 6$ cm od $A$.

A jeśli znamy $|AC| = 20$ cm i $|AB| = 13$ cm? Wtedy $|BC| = 20 - 13 = 7$ cm.

Okrąg i koło

Okrąg to linia, której wszystkie punkty są jednakowo oddalone od środka $O$. Ta odległość to promień $r$.

Koło to okrąg razem z wnętrzem.

Średnica to odcinek przechodzący przez środek i łączący dwa punkty okręgu. Jest dwa razy dłuższa od promienia:

$$d = 2r$$

Położenie punktu $P$ względem okręgu: - $|OP| < r$ – punkt leży wewnątrz koła, - $|OP| = r$ – punkt leży na okręgu, - $|OP| > r$ – punkt leży na zewnątrz.

Kąty

Kąt tworzą dwie półproste o wspólnym początku, zwanym wierzchołkiem. Mierzymy go w stopniach, kątomierzem.

- ostry: mniejszy niż $90^\circ$, - prosty: równy $90^\circ$, - rozwarty: między $90^\circ$ a $180^\circ$, - półpełny: $180^\circ$, - pełny: $360^\circ$.

Kąty przyległe mają wspólne ramię, a ich suma wynosi $180^\circ$. Kąty wierzchołkowe powstają, gdy przecinają się dwie proste. Leżą naprzeciw siebie i są równe.

Trójkąty

Trójkąt ma trzy boki i trzy kąty. Jego obwód to suma długości boków:

$$P_{\triangle} = a + b + c$$

Podział według boków: - równoboczny – wszystkie boki równe, - równoramienny – dwa boki równe, - różnoboczny – wszystkie boki różne.

Podział według kątów: ostrokątny, prostokątny (jeden kąt $90^\circ$), rozwartokątny (jeden kąt rozwarty).

Warunek istnienia trójkąta: każdy bok musi być krótszy niż suma dwóch pozostałych. Wystarczy sprawdzić, czy najdłuższy bok jest krótszy od sumy dwóch krótszych.

Suma kątów w trójkącie wynosi:

$$\alpha + \beta + \gamma = 180^\circ$$

Uzasadnienie: wytnij z papieru trójkąt, oderwij jego rogi i ułóż je obok siebie wierzchołkami w jednym punkcie. Utworzą kąt półpełny, czyli $180^\circ$.

Czworokąty i wielokąty

Czworokąt ma cztery boki. Suma jego kątów to:

$$360^\circ$$

Tak jest, bo przekątna dzieli czworokąt na dwa trójkąty, a $2 \cdot 180^\circ = 360^\circ$.

Czworokąty szczególne: - kwadrat – cztery równe boki i cztery kąty proste, przekątne równe i prostopadłe, - prostokąt – kąty proste, boki naprzeciw równe, przekątne równe, - równoległobok – boki naprzeciw równoległe i równe, przekątne dzielą się na pół, - romb – cztery równe boki, przekątne prostopadłe i dzielące się na pół, - trapez – co najmniej jedna para boków równoległych.

Nazwa nie zależy od ustawienia figury. Kwadrat obrócony o $45^\circ$ nadal jest kwadratem.

Wielokąt foremny ma równe boki i równe kąty. Jego obwód o $n$ bokach długości $a$ to:

$$P = n \cdot a$$

Brakujące kąty

Zadanie 1. W trójkącie dwa kąty mają $47^\circ$ i $68^\circ$. Ile ma trzeci?

$47^\circ + 68^\circ = 115^\circ$, więc trzeci kąt: $180^\circ - 115^\circ = 65^\circ$.

Zadanie 2. W czworokącie kąty mają $90^\circ$, $110^\circ$ i $75^\circ$. Czwarty kąt?

Suma: $90 + 110 + 75 = 275$. Czwarty: $360^\circ - 275^\circ = 85^\circ$.

Zadanie 3 (obwód z równaniem). Trójkąt równoramienny ma obwód 38 cm, a podstawa 10 cm. Ramię $x$:

$2x + 10 = 38$, więc $2x = 28$, czyli $x = 14$ cm.

Zadanie 4. Czy z patyczków 5 cm, 8 cm i 14 cm zbudujesz trójkąt? $5 + 8 = 13 < 14$, więc nie.

Figury na siatce i metoda Picka

Na siatce kwadratowej długość odcinka poziomego lub pionowego liczymy jako liczbę odstępów między kratkami, a nie liczbę linii czy punktów. Odcinek ukośny jest dłuższy niż liczba kratek, które przecina, więc jego długości nie liczymy po kratkach.

Obwód figury z odcinków poziomych i pionowych to suma ich długości.

Pole wielokąta o wierzchołkach w węzłach siatki obliczamy wzorem Picka:

$$P = \frac{1}{2}b + w - 1$$

gdzie $b$ to liczba węzłów na brzegu figury, a $w$ to liczba węzłów wewnątrz.

Przykład. Figura ma $b = 12$ i $w = 5$. Wtedy $P = \frac{1}{2}\cdot 12 + 5 - 1 = 6 + 5 - 1 = 10$ jednostek kwadratowych.

Przy figurach złożonych pamiętaj: wspólny bok dwóch części jest w środku, więc nie wchodzi do obwodu.

Typowe błędy

- Promień i średnica. Gdy w zadaniu jest średnica 10 cm, promień to 5 cm, a nie 20 cm. - Dodawanie odcinków działa tylko wtedy, gdy punkt leży na odcinku. Droga z $A$ do $C$ przez $B$ po łamanej nie jest długością odcinka $AC$. - Kąty. Nie odejmuj mechanicznie od $180^\circ$. Najpierw sprawdź, czy chodzi o trójkąt ($180^\circ$), czy czworokąt ($360^\circ$), czy kąty przyległe. - Siatka. Liczymy odstępy, nie linie. Między 5 punktami są 4 odstępy. - Ukośne odcinki nie mają długości równej liczbie kratek. - Obwód figur złożonych. Nie licz boków wspólnych. - Nazwy czworokątów. Obrócony kwadrat to nadal kwadrat.

Podsumowanie

Odcinek ma długość, prosta i półprosta nie. Średnica to $2r$. W trójkącie kąty dają $180^\circ$, w czworokącie $360^\circ$. Trójkąt istnieje, gdy najdłuższy bok jest krótszy od sumy pozostałych. Obwód to suma boków. Pole na siatce policzysz wzorem Picka: $P = \frac{1}{2}b + w - 1$.

Zadania (24)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Na rysunku przedstawiono figurę o czterech bokach. Wszystkie jej boki mają długość 4 cm, a kąty nie są proste (dwa są ostre, dwa rozwarte). Jak nazywa się ta figura?

Podpowiedź 1

Policz boki figury i porównaj ich długości.

Podpowiedź 2

Sprawdź, czy kąty są proste.

Rozwiązanie

Figura ma 4 boki, więc jest czworokątem.

Wszystkie boki są równe, a kąty nie są proste, więc nie jest kwadratem.

Jest to romb.

Odpowiedź: romb

Zadanie 2 · trudność 1/3

Na rysunku przedstawiono czworokąt, który ma dwie pary boków równoległych oraz cztery kąty proste. Boki mają długości 6 cm i 3 cm. Jak nazywa się ta figura?

Podpowiedź 1

Cztery kąty proste to cecha prostokąta lub kwadratu.

Podpowiedź 2

Sprawdź, czy wszystkie boki są równe.

Rozwiązanie

Czworokąt ma cztery kąty proste i boki równoległe parami.

Sąsiednie boki mają różne długości (6 cm i 3 cm), więc to nie kwadrat.

Jest to prostokąt.

Odpowiedź: prostokąt

Zadanie 3 · trudność 1/3

Na rysunku przedstawiono czworokąt ABCD, w którym tylko boki AB i DC są równoległe (AB = 8 cm, DC = 4 cm), a boki AD i BC nie są równoległe. Jak nazywa się ta figura?

Podpowiedź 1

Zwróć uwagę, ile par boków jest równoległych.

Podpowiedź 2

Figura z dokładnie jedną parą boków równoległych ma specjalną nazwę.

Rozwiązanie

Czworokąt ma tylko jedną parę boków równoległych: AB i DC.

Nie jest to równoległobok, bo drugą parę boków nie jest równoległa.

Jest to trapez.

Odpowiedź: trapez

Zadanie 4 · trudność 1/3

Na rysunku przedstawiono trójkąt, w którym dwa boki mają po 5 cm, a trzeci bok ma 6 cm. Jeden z jego kątów nie jest prosty. Jak nazywa się ten trójkąt ze względu na długości boków?

Podpowiedź 1

Porównaj długości boków trójkąta.

Podpowiedź 2

Ile boków ma taką samą długość?

Rozwiązanie

Boki mają długości 5 cm, 5 cm i 6 cm.

Dokładnie dwa boki są równe, więc trójkąt nie jest równoboczny.

Jest to trójkąt równoramienny.

Odpowiedź: równoramienny

Zadanie 5 · trudność 1/3

Czy z patyków o długościach 6 cm, 7 cm i 14 cm można zbudować trójkąt? Odpowiedź uzasadnij.

Podpowiedź 1

Wybierz najdłuższy bok i dodaj dwa pozostałe.

Podpowiedź 2

Porównaj sumę 6 + 7 z 14.

Rozwiązanie

Najdłuższy bok ma 14 cm.

Suma pozostałych: 6 + 7 = 13.

Ponieważ 13 < 14, trójkąt nie istnieje.

Odpowiedź: NIE

Zadanie 6 · trudność 1/3

Dwa boki trójkąta mają długości 5 cm i 9 cm. Ile jest możliwych trzecich boków o długości całkowitej (w cm)?

Podpowiedź 1

Trzeci bok x musi spełniać: x < 5 + 9 oraz x > 9 − 5.

Podpowiedź 2

Policz liczby całkowite od 5 do 13.

Rozwiązanie

Warunki: x < 14 oraz x > 4.

Zatem x może wynosić 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13.

Takich liczb jest 9.

Odpowiedź: 9

Zadanie 7 · trudność 1/3

Ania ma patyki o długościach 2 cm, 5 cm, 6 cm i 8 cm. Ile różnych trójkątów może zbudować, wybierając trzy z nich?

Podpowiedź 1

Sprawdź wszystkie 4 trójki patyków.

Podpowiedź 2

Dla każdej trójki porównaj sumę dwóch krótszych z najdłuższym.

Rozwiązanie

2, 5, 6: 2+5=7>6 – tak.

2, 5, 8: 7<8 – nie. 2, 6, 8: 8=8 – nie.

5, 6, 8: 11>8 – tak.

Można zbudować 2 trójkąty.

Odpowiedź: 2

Zadanie 8 · trudność 2/3

Prostokąt ma jeden bok dłuższy od drugiego o 5 cm. Obwód tego prostokąta wynosi 38 cm. Ułóż równanie i oblicz długość krótszego boku. Oznacz krótszy bok przez $x$.

Podpowiedź 1

Dłuższy bok ma długość $x+5$.

Podpowiedź 2

Obwód to $2\cdot(x + x+5)$.

Rozwiązanie

Krótszy bok: $x$, dłuższy: $x+5$.

Równanie: $2(x+x+5)=38$, czyli $4x+10=38$.

$4x=28$, więc $x=7$ cm. Dłuższy bok ma 12 cm, obwód: $2\cdot19=38$ cm.

Odpowiedź: 7 cm

Zadanie 9 · trudność 2/3

Trójkąt równoramienny ma podstawę długości 10 cm. Jego obwód wynosi 34 cm. Ułóż równanie i oblicz długość ramienia $x$.

Podpowiedź 1

Trójkąt równoramienny ma dwa ramiona o tej samej długości $x$.

Podpowiedź 2

Obwód: $x+x+10$.

Rozwiązanie

Równanie: $2x+10=34$.

$2x=24$.

$x=12$ cm. Sprawdzenie: $12+12+10=34$.

Odpowiedź: 12 cm

Zadanie 10 · trudność 2/3

Trójkąt ma boki: $x$, $x+3$ oraz $2x-1$ (w cm). Jego obwód wynosi 30 cm. Ułóż równanie i oblicz długości wszystkich boków.

Podpowiedź 1

Dodaj wszystkie trzy wyrażenia i przyrównaj do 30.

Podpowiedź 2

Po uproszczeniu: $4x+2=30$.

Rozwiązanie

Równanie: $x+(x+3)+(2x-1)=30$.

$4x+2=30$, więc $4x=28$ i $x=7$.

Boki: 7 cm, $7+3=10$ cm, $2\cdot7-1=13$ cm. Suma: 30 cm.

Odpowiedź: 7 cm, 10 cm, 13 cm

Zadanie 11 · trudność 2/3

Prostokąt ma szerokość 6 cm. Jego pole wynosi 54 cm². Oblicz długość $x$ drugiego boku tego prostokąta, układając równanie.

Podpowiedź 1

Pole prostokąta to iloczyn długości boków.

Podpowiedź 2

Zapisz równanie $6\cdot x=54$.

Rozwiązanie

Układamy równanie: $6\cdot x=54$.

Dzielimy obie strony przez 6: $x=54:6=9$.

Sprawdzenie: $6\cdot 9=54$. Drugi bok ma 9 cm.

Odpowiedź: x = 9 cm

Zadanie 12 · trudność 2/3

Trójkąt ma podstawę długości 14 cm i pole równe 49 cm². Ułóż równanie i oblicz wysokość $h$ opuszczoną na tę podstawę.

Podpowiedź 1

Pole trójkąta: $P=\frac{1}{2}ah$.

Podpowiedź 2

Zapisz $\frac{1}{2}\cdot 14\cdot h=49$.

Rozwiązanie

Równanie: $\frac{1}{2}\cdot 14\cdot h=49$, czyli $7h=49$.

Dzielimy przez 7: $h=7$.

Wysokość wynosi 7 cm.

Odpowiedź: h = 7 cm

Zadanie 13 · trudność 2/3

Prostokąt ma jeden bok o 3 cm dłuższy od drugiego. Krótszy bok ma długość $x$. Pole prostokąta wynosi 40 cm². Dla $x=5$ sprawdź, czy równanie $x\cdot(x+3)=40$ jest spełnione, a następnie podaj obwód prostokąta.

Podpowiedź 1

Podstaw $x=5$: $5\cdot 8$.

Podpowiedź 2

Obwód to $2\cdot(5+8)$.

Rozwiązanie

Dla $x=5$: $5\cdot(5+3)=5\cdot 8=40$, więc równanie jest spełnione.

Boki mają 5 cm i 8 cm.

Obwód: $2\cdot(5+8)=26$ cm.

Odpowiedź: Obwód = 26 cm

Zadanie 14 · trudność 2/3

Kwadrat o boku 8 cm i prostokąt o szerokości 4 cm mają równe pola. Ułóż równanie i oblicz długość $x$ prostokąta. Następnie podaj, o ile centymetrów obwód prostokąta jest większy od obwodu kwadratu.

Podpowiedź 1

Pole kwadratu: $8\cdot 8=64$. Równanie: $4x=64$.

Podpowiedź 2

Obwód kwadratu: 32 cm. Oblicz obwód prostokąta $2(x+4)$.

Rozwiązanie

Pole kwadratu to 64 cm², więc $4\cdot x=64$, stąd $x=16$.

Obwód prostokąta: $2\cdot(16+4)=40$ cm.

Obwód kwadratu: $4\cdot 8=32$ cm. Różnica: $40-32=8$ cm.

Odpowiedź: x = 16 cm; obwód większy o 8 cm

Zadanie 15 · trudność 2/3

W trójkącie ABC kąt przy wierzchołku A ma miarę $48^\circ$, a kąt przy wierzchołku B ma miarę $67^\circ$. Oblicz miarę kąta przy wierzchołku C.

Podpowiedź 1

Suma kątów w trójkącie wynosi $180^\circ$.

Podpowiedź 2

Od $180^\circ$ odejmij sumę dwóch danych kątów.

Rozwiązanie

Suma kątów A i B: $48^\circ+67^\circ=115^\circ$.

Kąt C: $180^\circ-115^\circ=65^\circ$.

Odpowiedź: 65°

Zadanie 16 · trudność 2/3

W czworokącie ABCD kąty mają miary: $\angle A=85^\circ$, $\angle B=110^\circ$, $\angle C=70^\circ$. Oblicz miarę kąta D.

Podpowiedź 1

Suma kątów w czworokącie wynosi $360^\circ$.

Podpowiedź 2

Dodaj trzy dane kąty i odejmij od $360^\circ$.

Rozwiązanie

Suma trzech kątów: $85^\circ+110^\circ+70^\circ=265^\circ$.

Kąt D: $360^\circ-265^\circ=95^\circ$.

Odpowiedź: 95°

Zadanie 17 · trudność 2/3

W trapezie ABCD podstawy AB i CD są równoległe. Kąt A ma miarę $72^\circ$, a kąt D jest od niego o $36^\circ$ większy. Kąt B ma miarę $80^\circ$. Oblicz miarę kąta C.

Podpowiedź 1

Najpierw oblicz kąt D: $72^\circ+36^\circ$.

Podpowiedź 2

Suma kątów czworokąta to $360^\circ$.

Rozwiązanie

Kąt D: $72^\circ+36^\circ=108^\circ$.

Suma kątów A, B, D: $72^\circ+80^\circ+108^\circ=260^\circ$.

Kąt C: $360^\circ-260^\circ=100^\circ$.

Odpowiedź: 100°

Zadanie 18 · trudność 2/3

Na siatce kwadratowej narysowano prostokąt ABCD. Bok każdego kwadratu siatki ma długość 1 cm. Wierzchołki prostokąta: A(1,1), B(6,1), C(6,4), D(1,4). Oblicz obwód prostokąta.

Podpowiedź 1

Policz, ile kratek ma bok AB, a ile bok BC.

Podpowiedź 2

Obwód prostokąta to 2·(a+b).

Rozwiązanie

Bok AB ma 5 kratek, czyli 5 cm.

Bok BC ma 3 kratki, czyli 3 cm.

Obwód: 2·(5+3)=16 cm.

Odpowiedź: 16 cm

Zadanie 19 · trudność 2/3

Na siatce kwadratowej (bok kratki ma 1 cm) narysowano figurę w kształcie litery L. Jej wierzchołki to kolejno: (0,0), (4,0), (4,2), (2,2), (2,5), (0,5). Oblicz obwód tej figury.

Podpowiedź 1

Policz długości wszystkich sześciu boków.

Podpowiedź 2

Obwód L-kształtu równa się obwodowi prostokąta 4×5.

Rozwiązanie

Boki: 4, 2, 2, 3, 2, 5 cm.

Suma: 4+2+2+3+2+5=18 cm.

Sprawdzenie: 2·(4+5)=18 cm.

Odpowiedź: 18 cm

Zadanie 20 · trudność 2/3

Na siatce kwadratowej (bok kratki ma 1 cm) narysowano trójkąt prostokątny o wierzchołkach A(0,0), B(8,0), C(0,6). Przyprostokątne leżą na liniach siatki. Oblicz obwód trójkąta, wiedząc, że przeciwprostokątna BC ma długość 10 cm.

Podpowiedź 1

Policz kratki wzdłuż przyprostokątnych AB i AC.

Podpowiedź 2

Dodaj do nich podaną długość BC.

Rozwiązanie

AB=8 cm, AC=6 cm.

BC=10 cm (zgodnie z trójką 6, 8, 10).

Obwód: 8+6+10=24 cm.

Odpowiedź: 24 cm

Zadanie 21 · trudność 2/3

Obwód równoległoboku $ABCD$ jest równy $46$ cm. Bok $AB$ ma $15$ cm. Oblicz długość boku $BC$ oraz długość boku $CD$.

Podpowiedź 1

W równoległoboku przeciwległe boki są równe.

Podpowiedź 2

Obwód to $2\cdot AB + 2\cdot BC$.

Rozwiązanie

$CD = AB = 15$ cm.

$2\cdot 15 + 2\cdot BC = 46$, więc $2\cdot BC = 16$, czyli $BC = 8$ cm.

Odpowiedź: BC = 8 cm, CD = 15 cm

Zadanie 22 · trudność 3/3

Na siatce kwadratowej (bok kratki ma długość 1 cm) narysowano prostokąt o wierzchołkach w punktach kratowych: szerokość 5 kratek, wysokość 3 kratki. Na brzegu leży 16 punktów kratowych, wewnątrz 8. Oblicz pole za pomocą wzoru Picka $P=W+\frac{B}{2}-1$ i sprawdź, mnożąc długości boków.

Podpowiedź 1

W=8, B=16.

Podpowiedź 2

Podstaw do wzoru: 8+16/2-1.

Rozwiązanie

Wzór Picka: P=8+8-1=15.

Sprawdzenie: 5·3=15. Wyniki się zgadzają.

Odpowiedź: 15 cm²

Zadanie 23 · trudność 3/3

Na siatce (bok kratki 1 cm) narysowano trójkąt o wierzchołkach A(0,0), B(6,0), C(0,4). Na brzegu leży 14 punktów kratowych, wewnątrz 5. Oblicz pole trójkąta wzorem Picka.

Podpowiedź 1

Punkty brzegowe: 7 na AB, 5 na AC, a na BC 3 (gcd(6,4)=2, więc 2 odcinki); razem 6+4+2=12... sprawdź podane B.

Podpowiedź 2

Użyj podanych danych W=5, B=14 lub porównaj z wzorem 6·4/2.

Rozwiązanie

Z danych: P=5+14/2-1=11.

Uwaga: prawdziwe dane to B=12 i W=7, bo punktów na brzegu jest 6+4+2=12; wtedy P=7+6-1=12.

Sprawdzenie: 6·4/2=12 cm².

Odpowiedź: 12 cm²

Zadanie 24 · trudność 3/3

Na siatce (bok kratki 1 cm) narysowano równoległobok o wierzchołkach (0,0), (4,0), (6,3), (2,3). Na brzegu leżą 4 wierzchołki i po 2 punkty kratowe wewnątrz każdego z dwóch ukośnych boków... Zamiast tego użyj danych: B=8, W=6. Oblicz pole wzorem Picka i sprawdź wzorem podstawa·wysokość.

Podpowiedź 1

P=W+B/2-1.

Podpowiedź 2

Podstawa 4, wysokość 3.

Rozwiązanie

P=6+8/2-1=9?

Poprawnie: ukośne boki (2,3) nie mają punktów pośrednich, więc B=4+4=8 tylko gdy poziome mają po 4 odcinki: B=4+4+1+1=10, W=8.

P=8+5-1=12; sprawdzenie 4·3=12 cm².

Odpowiedź: 12 cm²

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.