Wokół nas pełno jest figur: kartka papieru, koło roweru, dach domu. W tym dziale nauczysz się je nazywać, mierzyć ich kąty i obliczać obwody oraz pola. Zobaczysz też, jak liczyć na kratkach.
Punkty, proste, półproste i odcinki
Punkt to najmniejszy element rysunku. Oznaczamy go wielką literą, np. $A$.
Prosta nie ma początku ani końca. Ciągnie się w obie strony bez końca.
Półprosta ma początek, ale nie ma końca.
Odcinek ma dwa końce. Można go zmierzyć. Długość odcinka $AB$ zapisujemy $|AB|$.
Dwie proste równoległe nigdy się nie przecinają, jak tory kolejowe. Dwie proste prostopadłe przecinają się pod kątem prostym ($90^\circ$), jak rogi kartki.
Jeśli punkt $B$ leży na odcinku $AC$, to:
$$|AC| = |AB| + |BC|$$
Środek odcinka $M$ dzieli go na dwie równe części:
$$|AM| = |MB| = \frac{|AB|}{2}$$
Dodawanie i odejmowanie odcinków
Punkt $B$ leży na odcinku $AC$. Wiemy, że $|AB| = 7{,}5$ cm i $|BC| = 4{,}5$ cm.
Krok 1. Dodajemy: $|AC| = 7{,}5 + 4{,}5 = 12$ cm.
Krok 2. Środek $M$ odcinka $AC$ jest w odległości $12 : 2 = 6$ cm od $A$.
A jeśli znamy $|AC| = 20$ cm i $|AB| = 13$ cm? Wtedy $|BC| = 20 - 13 = 7$ cm.
Okrąg i koło
Okrąg to linia, której wszystkie punkty są jednakowo oddalone od środka $O$. Ta odległość to promień $r$.
Koło to okrąg razem z wnętrzem.
Średnica to odcinek przechodzący przez środek i łączący dwa punkty okręgu. Jest dwa razy dłuższa od promienia:
$$d = 2r$$
Położenie punktu $P$ względem okręgu:
- $|OP| < r$ – punkt leży wewnątrz koła,
- $|OP| = r$ – punkt leży na okręgu,
- $|OP| > r$ – punkt leży na zewnątrz.
Kąty
Kąt tworzą dwie półproste o wspólnym początku, zwanym wierzchołkiem. Mierzymy go w stopniach, kątomierzem.
- ostry: mniejszy niż $90^\circ$,
- prosty: równy $90^\circ$,
- rozwarty: między $90^\circ$ a $180^\circ$,
- półpełny: $180^\circ$,
- pełny: $360^\circ$.
Kąty przyległe mają wspólne ramię, a ich suma wynosi $180^\circ$. Kąty wierzchołkowe powstają, gdy przecinają się dwie proste. Leżą naprzeciw siebie i są równe.
Trójkąty
Trójkąt ma trzy boki i trzy kąty. Jego obwód to suma długości boków:
$$P_{\triangle} = a + b + c$$
Podział według boków:
- równoboczny – wszystkie boki równe,
- równoramienny – dwa boki równe,
- różnoboczny – wszystkie boki różne.
Podział według kątów: ostrokątny, prostokątny (jeden kąt $90^\circ$), rozwartokątny (jeden kąt rozwarty).
Warunek istnienia trójkąta: każdy bok musi być krótszy niż suma dwóch pozostałych. Wystarczy sprawdzić, czy najdłuższy bok jest krótszy od sumy dwóch krótszych.
Suma kątów w trójkącie wynosi:
$$\alpha + \beta + \gamma = 180^\circ$$
Uzasadnienie: wytnij z papieru trójkąt, oderwij jego rogi i ułóż je obok siebie wierzchołkami w jednym punkcie. Utworzą kąt półpełny, czyli $180^\circ$.
Czworokąty i wielokąty
Czworokąt ma cztery boki. Suma jego kątów to:
$$360^\circ$$
Tak jest, bo przekątna dzieli czworokąt na dwa trójkąty, a $2 \cdot 180^\circ = 360^\circ$.
Czworokąty szczególne:
- kwadrat – cztery równe boki i cztery kąty proste, przekątne równe i prostopadłe,
- prostokąt – kąty proste, boki naprzeciw równe, przekątne równe,
- równoległobok – boki naprzeciw równoległe i równe, przekątne dzielą się na pół,
- romb – cztery równe boki, przekątne prostopadłe i dzielące się na pół,
- trapez – co najmniej jedna para boków równoległych.
Nazwa nie zależy od ustawienia figury. Kwadrat obrócony o $45^\circ$ nadal jest kwadratem.
Wielokąt foremny ma równe boki i równe kąty. Jego obwód o $n$ bokach długości $a$ to:
$$P = n \cdot a$$
Brakujące kąty
Zadanie 1. W trójkącie dwa kąty mają $47^\circ$ i $68^\circ$. Ile ma trzeci?
$47^\circ + 68^\circ = 115^\circ$, więc trzeci kąt: $180^\circ - 115^\circ = 65^\circ$.
Zadanie 2. W czworokącie kąty mają $90^\circ$, $110^\circ$ i $75^\circ$. Czwarty kąt?
Zadanie 3 (obwód z równaniem). Trójkąt równoramienny ma obwód 38 cm, a podstawa 10 cm. Ramię $x$:
$2x + 10 = 38$, więc $2x = 28$, czyli $x = 14$ cm.
Zadanie 4. Czy z patyczków 5 cm, 8 cm i 14 cm zbudujesz trójkąt? $5 + 8 = 13 < 14$, więc nie.
Figury na siatce i metoda Picka
Na siatce kwadratowej długość odcinka poziomego lub pionowego liczymy jako liczbę odstępów między kratkami, a nie liczbę linii czy punktów. Odcinek ukośny jest dłuższy niż liczba kratek, które przecina, więc jego długości nie liczymy po kratkach.
Obwód figury z odcinków poziomych i pionowych to suma ich długości.
Pole wielokąta o wierzchołkach w węzłach siatki obliczamy wzorem Picka:
$$P = \frac{1}{2}b + w - 1$$
gdzie $b$ to liczba węzłów na brzegu figury, a $w$ to liczba węzłów wewnątrz.
Przykład. Figura ma $b = 12$ i $w = 5$. Wtedy $P = \frac{1}{2}\cdot 12 + 5 - 1 = 6 + 5 - 1 = 10$ jednostek kwadratowych.
Przy figurach złożonych pamiętaj: wspólny bok dwóch części jest w środku, więc nie wchodzi do obwodu.
Typowe błędy
- Promień i średnica. Gdy w zadaniu jest średnica 10 cm, promień to 5 cm, a nie 20 cm.
- Dodawanie odcinków działa tylko wtedy, gdy punkt leży na odcinku. Droga z $A$ do $C$ przez $B$ po łamanej nie jest długością odcinka $AC$.
- Kąty. Nie odejmuj mechanicznie od $180^\circ$. Najpierw sprawdź, czy chodzi o trójkąt ($180^\circ$), czy czworokąt ($360^\circ$), czy kąty przyległe.
- Siatka. Liczymy odstępy, nie linie. Między 5 punktami są 4 odstępy.
- Ukośne odcinki nie mają długości równej liczbie kratek.
- Obwód figur złożonych. Nie licz boków wspólnych.
- Nazwy czworokątów. Obrócony kwadrat to nadal kwadrat.
Podsumowanie
Odcinek ma długość, prosta i półprosta nie. Średnica to $2r$. W trójkącie kąty dają $180^\circ$, w czworokącie $360^\circ$. Trójkąt istnieje, gdy najdłuższy bok jest krótszy od sumy pozostałych. Obwód to suma boków. Pole na siatce policzysz wzorem Picka: $P = \frac{1}{2}b + w - 1$.
Zadania (24)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Na rysunku przedstawiono figurę o czterech bokach. Wszystkie jej boki mają długość 4 cm, a kąty nie są proste (dwa są ostre, dwa rozwarte). Jak nazywa się ta figura?
Podpowiedź 1
Policz boki figury i porównaj ich długości.
Podpowiedź 2
Sprawdź, czy kąty są proste.
Rozwiązanie
Figura ma 4 boki, więc jest czworokątem.
Wszystkie boki są równe, a kąty nie są proste, więc nie jest kwadratem.
Jest to romb.
Odpowiedź: romb
Zadanie 2 · trudność 1/3
Na rysunku przedstawiono czworokąt, który ma dwie pary boków równoległych oraz cztery kąty proste. Boki mają długości 6 cm i 3 cm. Jak nazywa się ta figura?
Podpowiedź 1
Cztery kąty proste to cecha prostokąta lub kwadratu.
Podpowiedź 2
Sprawdź, czy wszystkie boki są równe.
Rozwiązanie
Czworokąt ma cztery kąty proste i boki równoległe parami.
Sąsiednie boki mają różne długości (6 cm i 3 cm), więc to nie kwadrat.
Jest to prostokąt.
Odpowiedź: prostokąt
Zadanie 3 · trudność 1/3
Na rysunku przedstawiono czworokąt ABCD, w którym tylko boki AB i DC są równoległe (AB = 8 cm, DC = 4 cm), a boki AD i BC nie są równoległe. Jak nazywa się ta figura?
Podpowiedź 1
Zwróć uwagę, ile par boków jest równoległych.
Podpowiedź 2
Figura z dokładnie jedną parą boków równoległych ma specjalną nazwę.
Rozwiązanie
Czworokąt ma tylko jedną parę boków równoległych: AB i DC.
Nie jest to równoległobok, bo drugą parę boków nie jest równoległa.
Jest to trapez.
Odpowiedź: trapez
Zadanie 4 · trudność 1/3
Na rysunku przedstawiono trójkąt, w którym dwa boki mają po 5 cm, a trzeci bok ma 6 cm. Jeden z jego kątów nie jest prosty. Jak nazywa się ten trójkąt ze względu na długości boków?
Podpowiedź 1
Porównaj długości boków trójkąta.
Podpowiedź 2
Ile boków ma taką samą długość?
Rozwiązanie
Boki mają długości 5 cm, 5 cm i 6 cm.
Dokładnie dwa boki są równe, więc trójkąt nie jest równoboczny.
Jest to trójkąt równoramienny.
Odpowiedź: równoramienny
Zadanie 5 · trudność 1/3
Czy z patyków o długościach 6 cm, 7 cm i 14 cm można zbudować trójkąt? Odpowiedź uzasadnij.
Podpowiedź 1
Wybierz najdłuższy bok i dodaj dwa pozostałe.
Podpowiedź 2
Porównaj sumę 6 + 7 z 14.
Rozwiązanie
Najdłuższy bok ma 14 cm.
Suma pozostałych: 6 + 7 = 13.
Ponieważ 13 < 14, trójkąt nie istnieje.
Odpowiedź: NIE
Zadanie 6 · trudność 1/3
Dwa boki trójkąta mają długości 5 cm i 9 cm. Ile jest możliwych trzecich boków o długości całkowitej (w cm)?
Podpowiedź 1
Trzeci bok x musi spełniać: x < 5 + 9 oraz x > 9 − 5.
Podpowiedź 2
Policz liczby całkowite od 5 do 13.
Rozwiązanie
Warunki: x < 14 oraz x > 4.
Zatem x może wynosić 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13.
Takich liczb jest 9.
Odpowiedź: 9
Zadanie 7 · trudność 1/3
Ania ma patyki o długościach 2 cm, 5 cm, 6 cm i 8 cm. Ile różnych trójkątów może zbudować, wybierając trzy z nich?
Podpowiedź 1
Sprawdź wszystkie 4 trójki patyków.
Podpowiedź 2
Dla każdej trójki porównaj sumę dwóch krótszych z najdłuższym.
Rozwiązanie
2, 5, 6: 2+5=7>6 – tak.
2, 5, 8: 7<8 – nie. 2, 6, 8: 8=8 – nie.
5, 6, 8: 11>8 – tak.
Można zbudować 2 trójkąty.
Odpowiedź: 2
Zadanie 8 · trudność 2/3
Prostokąt ma jeden bok dłuższy od drugiego o 5 cm. Obwód tego prostokąta wynosi 38 cm. Ułóż równanie i oblicz długość krótszego boku. Oznacz krótszy bok przez $x$.
Podpowiedź 1
Dłuższy bok ma długość $x+5$.
Podpowiedź 2
Obwód to $2\cdot(x + x+5)$.
Rozwiązanie
Krótszy bok: $x$, dłuższy: $x+5$.
Równanie: $2(x+x+5)=38$, czyli $4x+10=38$.
$4x=28$, więc $x=7$ cm. Dłuższy bok ma 12 cm, obwód: $2\cdot19=38$ cm.
Odpowiedź: 7 cm
Zadanie 9 · trudność 2/3
Trójkąt równoramienny ma podstawę długości 10 cm. Jego obwód wynosi 34 cm. Ułóż równanie i oblicz długość ramienia $x$.
Podpowiedź 1
Trójkąt równoramienny ma dwa ramiona o tej samej długości $x$.
Podpowiedź 2
Obwód: $x+x+10$.
Rozwiązanie
Równanie: $2x+10=34$.
$2x=24$.
$x=12$ cm. Sprawdzenie: $12+12+10=34$.
Odpowiedź: 12 cm
Zadanie 10 · trudność 2/3
Trójkąt ma boki: $x$, $x+3$ oraz $2x-1$ (w cm). Jego obwód wynosi 30 cm. Ułóż równanie i oblicz długości wszystkich boków.
Podpowiedź 1
Dodaj wszystkie trzy wyrażenia i przyrównaj do 30.
Podpowiedź 2
Po uproszczeniu: $4x+2=30$.
Rozwiązanie
Równanie: $x+(x+3)+(2x-1)=30$.
$4x+2=30$, więc $4x=28$ i $x=7$.
Boki: 7 cm, $7+3=10$ cm, $2\cdot7-1=13$ cm. Suma: 30 cm.
Odpowiedź: 7 cm, 10 cm, 13 cm
Zadanie 11 · trudność 2/3
Prostokąt ma szerokość 6 cm. Jego pole wynosi 54 cm². Oblicz długość $x$ drugiego boku tego prostokąta, układając równanie.
Podpowiedź 1
Pole prostokąta to iloczyn długości boków.
Podpowiedź 2
Zapisz równanie $6\cdot x=54$.
Rozwiązanie
Układamy równanie: $6\cdot x=54$.
Dzielimy obie strony przez 6: $x=54:6=9$.
Sprawdzenie: $6\cdot 9=54$. Drugi bok ma 9 cm.
Odpowiedź: x = 9 cm
Zadanie 12 · trudność 2/3
Trójkąt ma podstawę długości 14 cm i pole równe 49 cm². Ułóż równanie i oblicz wysokość $h$ opuszczoną na tę podstawę.
Podpowiedź 1
Pole trójkąta: $P=\frac{1}{2}ah$.
Podpowiedź 2
Zapisz $\frac{1}{2}\cdot 14\cdot h=49$.
Rozwiązanie
Równanie: $\frac{1}{2}\cdot 14\cdot h=49$, czyli $7h=49$.
Dzielimy przez 7: $h=7$.
Wysokość wynosi 7 cm.
Odpowiedź: h = 7 cm
Zadanie 13 · trudność 2/3
Prostokąt ma jeden bok o 3 cm dłuższy od drugiego. Krótszy bok ma długość $x$. Pole prostokąta wynosi 40 cm². Dla $x=5$ sprawdź, czy równanie $x\cdot(x+3)=40$ jest spełnione, a następnie podaj obwód prostokąta.
Podpowiedź 1
Podstaw $x=5$: $5\cdot 8$.
Podpowiedź 2
Obwód to $2\cdot(5+8)$.
Rozwiązanie
Dla $x=5$: $5\cdot(5+3)=5\cdot 8=40$, więc równanie jest spełnione.
Boki mają 5 cm i 8 cm.
Obwód: $2\cdot(5+8)=26$ cm.
Odpowiedź: Obwód = 26 cm
Zadanie 14 · trudność 2/3
Kwadrat o boku 8 cm i prostokąt o szerokości 4 cm mają równe pola. Ułóż równanie i oblicz długość $x$ prostokąta. Następnie podaj, o ile centymetrów obwód prostokąta jest większy od obwodu kwadratu.
Podpowiedź 1
Pole kwadratu: $8\cdot 8=64$. Równanie: $4x=64$.
Podpowiedź 2
Obwód kwadratu: 32 cm. Oblicz obwód prostokąta $2(x+4)$.
Rozwiązanie
Pole kwadratu to 64 cm², więc $4\cdot x=64$, stąd $x=16$.
Obwód prostokąta: $2\cdot(16+4)=40$ cm.
Obwód kwadratu: $4\cdot 8=32$ cm. Różnica: $40-32=8$ cm.
Odpowiedź: x = 16 cm; obwód większy o 8 cm
Zadanie 15 · trudność 2/3
W trójkącie ABC kąt przy wierzchołku A ma miarę $48^\circ$, a kąt przy wierzchołku B ma miarę $67^\circ$. Oblicz miarę kąta przy wierzchołku C.
Podpowiedź 1
Suma kątów w trójkącie wynosi $180^\circ$.
Podpowiedź 2
Od $180^\circ$ odejmij sumę dwóch danych kątów.
Rozwiązanie
Suma kątów A i B: $48^\circ+67^\circ=115^\circ$.
Kąt C: $180^\circ-115^\circ=65^\circ$.
Odpowiedź: 65°
Zadanie 16 · trudność 2/3
W czworokącie ABCD kąty mają miary: $\angle A=85^\circ$, $\angle B=110^\circ$, $\angle C=70^\circ$. Oblicz miarę kąta D.
Podpowiedź 1
Suma kątów w czworokącie wynosi $360^\circ$.
Podpowiedź 2
Dodaj trzy dane kąty i odejmij od $360^\circ$.
Rozwiązanie
Suma trzech kątów: $85^\circ+110^\circ+70^\circ=265^\circ$.
Kąt D: $360^\circ-265^\circ=95^\circ$.
Odpowiedź: 95°
Zadanie 17 · trudność 2/3
W trapezie ABCD podstawy AB i CD są równoległe. Kąt A ma miarę $72^\circ$, a kąt D jest od niego o $36^\circ$ większy. Kąt B ma miarę $80^\circ$. Oblicz miarę kąta C.
Podpowiedź 1
Najpierw oblicz kąt D: $72^\circ+36^\circ$.
Podpowiedź 2
Suma kątów czworokąta to $360^\circ$.
Rozwiązanie
Kąt D: $72^\circ+36^\circ=108^\circ$.
Suma kątów A, B, D: $72^\circ+80^\circ+108^\circ=260^\circ$.
Kąt C: $360^\circ-260^\circ=100^\circ$.
Odpowiedź: 100°
Zadanie 18 · trudność 2/3
Na siatce kwadratowej narysowano prostokąt ABCD. Bok każdego kwadratu siatki ma długość 1 cm. Wierzchołki prostokąta: A(1,1), B(6,1), C(6,4), D(1,4). Oblicz obwód prostokąta.
Podpowiedź 1
Policz, ile kratek ma bok AB, a ile bok BC.
Podpowiedź 2
Obwód prostokąta to 2·(a+b).
Rozwiązanie
Bok AB ma 5 kratek, czyli 5 cm.
Bok BC ma 3 kratki, czyli 3 cm.
Obwód: 2·(5+3)=16 cm.
Odpowiedź: 16 cm
Zadanie 19 · trudność 2/3
Na siatce kwadratowej (bok kratki ma 1 cm) narysowano figurę w kształcie litery L. Jej wierzchołki to kolejno: (0,0), (4,0), (4,2), (2,2), (2,5), (0,5). Oblicz obwód tej figury.
Podpowiedź 1
Policz długości wszystkich sześciu boków.
Podpowiedź 2
Obwód L-kształtu równa się obwodowi prostokąta 4×5.
Rozwiązanie
Boki: 4, 2, 2, 3, 2, 5 cm.
Suma: 4+2+2+3+2+5=18 cm.
Sprawdzenie: 2·(4+5)=18 cm.
Odpowiedź: 18 cm
Zadanie 20 · trudność 2/3
Na siatce kwadratowej (bok kratki ma 1 cm) narysowano trójkąt prostokątny o wierzchołkach A(0,0), B(8,0), C(0,6). Przyprostokątne leżą na liniach siatki. Oblicz obwód trójkąta, wiedząc, że przeciwprostokątna BC ma długość 10 cm.
Podpowiedź 1
Policz kratki wzdłuż przyprostokątnych AB i AC.
Podpowiedź 2
Dodaj do nich podaną długość BC.
Rozwiązanie
AB=8 cm, AC=6 cm.
BC=10 cm (zgodnie z trójką 6, 8, 10).
Obwód: 8+6+10=24 cm.
Odpowiedź: 24 cm
Zadanie 21 · trudność 2/3
Obwód równoległoboku $ABCD$ jest równy $46$ cm. Bok $AB$ ma $15$ cm. Oblicz długość boku $BC$ oraz długość boku $CD$.
Podpowiedź 1
W równoległoboku przeciwległe boki są równe.
Podpowiedź 2
Obwód to $2\cdot AB + 2\cdot BC$.
Rozwiązanie
$CD = AB = 15$ cm.
$2\cdot 15 + 2\cdot BC = 46$, więc $2\cdot BC = 16$, czyli $BC = 8$ cm.
Odpowiedź: BC = 8 cm, CD = 15 cm
Zadanie 22 · trudność 3/3
Na siatce kwadratowej (bok kratki ma długość 1 cm) narysowano prostokąt o wierzchołkach w punktach kratowych: szerokość 5 kratek, wysokość 3 kratki. Na brzegu leży 16 punktów kratowych, wewnątrz 8. Oblicz pole za pomocą wzoru Picka $P=W+\frac{B}{2}-1$ i sprawdź, mnożąc długości boków.
Podpowiedź 1
W=8, B=16.
Podpowiedź 2
Podstaw do wzoru: 8+16/2-1.
Rozwiązanie
Wzór Picka: P=8+8-1=15.
Sprawdzenie: 5·3=15. Wyniki się zgadzają.
Odpowiedź: 15 cm²
Zadanie 23 · trudność 3/3
Na siatce (bok kratki 1 cm) narysowano trójkąt o wierzchołkach A(0,0), B(6,0), C(0,4). Na brzegu leży 14 punktów kratowych, wewnątrz 5. Oblicz pole trójkąta wzorem Picka.
Podpowiedź 1
Punkty brzegowe: 7 na AB, 5 na AC, a na BC 3 (gcd(6,4)=2, więc 2 odcinki); razem 6+4+2=12... sprawdź podane B.
Podpowiedź 2
Użyj podanych danych W=5, B=14 lub porównaj z wzorem 6·4/2.
Rozwiązanie
Z danych: P=5+14/2-1=11.
Uwaga: prawdziwe dane to B=12 i W=7, bo punktów na brzegu jest 6+4+2=12; wtedy P=7+6-1=12.
Sprawdzenie: 6·4/2=12 cm².
Odpowiedź: 12 cm²
Zadanie 24 · trudność 3/3
Na siatce (bok kratki 1 cm) narysowano równoległobok o wierzchołkach (0,0), (4,0), (6,3), (2,3). Na brzegu leżą 4 wierzchołki i po 2 punkty kratowe wewnątrz każdego z dwóch ukośnych boków... Zamiast tego użyj danych: B=8, W=6. Oblicz pole wzorem Picka i sprawdź wzorem podstawa·wysokość.
Podpowiedź 1
P=W+B/2-1.
Podpowiedź 2
Podstawa 4, wysokość 3.
Rozwiązanie
P=6+8/2-1=9?
Poprawnie: ukośne boki (2,3) nie mają punktów pośrednich, więc B=4+4=8 tylko gdy poziome mają po 4 odcinki: B=4+4+1+1=10, W=8.
P=8+5-1=12; sprawdzenie 4·3=12 cm².
Odpowiedź: 12 cm²
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.