Ułamki spotykasz codziennie: pół pizzy, ćwierć godziny, trzy czwarte szklanki mąki. W tym dziale nauczysz się je skracać, rozszerzać, porównywać oraz dodawać, odejmować, mnożyć i dzielić. Zobaczysz też, jak uniknąć najczęstszych pomyłek.
Ułamek, licznik i mianownik
Ułamek $\frac{a}{b}$ mówi, że całość podzielono na $b$ równych części i wzięto $a$ z nich. Liczba $b$ (mianownik) nie może być zerem.
Ułamek właściwy jest mniejszy od 1, np. $\frac{3}{4}$. Ułamek niewłaściwy jest równy 1 lub większy, np. $\frac{7}{4}$. Liczba mieszana to część całkowita i ułamek, np. $1\frac{3}{4}$.
Rozszerzanie i skracanie
Wartość ułamka się nie zmienia, gdy licznik i mianownik pomnożymy albo podzielimy przez tę samą liczbę (różną od zera):
Dlaczego to działa? Pizzę pokrojoną na 4 kawałki kroisz każdy na pół. Masz 8 kawałków, a zjedzone 3 kawałki zamieniają się w 6. Zjadłeś tyle samo: $\frac{3}{4}=\frac{6}{8}$.
Przykład (skracanie). Skróć $\frac{18}{30}$. NWD(18, 30) = 6, więc $\frac{18:6}{30:6}=\frac{3}{5}$. Ułamek $\frac{3}{5}$ jest nieskracalny, bo 3 i 5 nie mają wspólnego dzielnika większego od 1.
Dodawanie i odejmowanie
Gdy mianowniki są jednakowe, działamy tylko na licznikach:
Wynik jest nieskracalny, bo 11 jest liczbą pierwszą i nie dzieli 24.
Liczby mieszane z pożyczaniem. Oblicz $3\frac{1}{5}-1\frac{3}{5}$. Ułamek $\frac{1}{5}$ jest mniejszy od $\frac{3}{5}$, więc pożyczamy jedną całość: $3\frac{1}{5}=2\frac{6}{5}$. Teraz $2\frac{6}{5}-1\frac{3}{5}=1\frac{3}{5}$.
Liczby mieszane i ułamki niewłaściwe
$$c\frac{a}{b}=\frac{c\cdot b+a}{b}$$
Przykład: $2\frac{3}{7}=\frac{2\cdot 7+3}{7}=\frac{17}{7}$. Wiemy, że 2 całości to 14 siódemek, doliczamy jeszcze 3.
W drugą stronę dzielimy z resztą: $\frac{23}{5}$: 23 : 5 = 4 reszty 3, więc $\frac{23}{5}=4\frac{3}{5}$.
Mnożymy licznik przez licznik i mianownik przez mianownik. Wspólny mianownik nie jest potrzebny. Liczbę naturalną zapisz jako ułamek: $4=\frac{4}{1}$.
Warto skracać na krzyż przed mnożeniem.
Przykład. $\frac{9}{10}\cdot\frac{4}{15}$. Skracamy 9 i 15 przez 3 oraz 4 i 10 przez 2: $\frac{3}{5}\cdot\frac{2}{5}=\frac{6}{25}$.
Ułamek liczby. „$\frac{3}{4}$ z 24” to $\frac{3}{4}\cdot24$: dzielimy 24 : 4 = 6 i mnożymy 6 · 3 = 18.
Odwrotność i dzielenie
Odwrotność ułamka $\frac{c}{d}$ to $\frac{d}{c}$ (iloczyn obu liczb to 1). Odwrotność liczby $5$ to $\frac{1}{5}$, a liczby $1\frac{1}{2}=\frac{3}{2}$ to $\frac{2}{3}$.
- Jednakowe mianowniki: większy jest ten z większym licznikiem.
- Jednakowe liczniki: większy jest ten z mniejszym mianownikiem (większe kawałki).
- Różne liczniki i mianowniki: sprowadź do wspólnego mianownika.
Przykład. Porównaj $\frac{5}{8}$ i $\frac{7}{12}$. NWW(8, 12) = 24. $\frac{5}{8}=\frac{15}{24}$, $\frac{7}{12}=\frac{14}{24}$. Ponieważ 15 > 14, mamy $\frac{5}{8}>\frac{7}{12}$.
Typowe błędy
- Dodawanie liczników i mianowników: $\frac{1}{2}+\frac{1}{3}\neq\frac{2}{5}$. Poprawnie: $\frac{3}{6}+\frac{2}{6}=\frac{5}{6}$.
- Wspólny mianownik przy mnożeniu: jest niepotrzebny, mnożymy wprost.
- Odwracanie pierwszego ułamka przy dzieleniu: odwracamy zawsze drugi (dzielnik).
- Porównywanie „na oko”: $\frac{3}{5}$ nie jest większe od $\frac{4}{9}$ dlatego, że ma mniejszy mianownik. Sprowadź ułamki do wspólnego mianownika.
- Skracanie sum: w $\frac{2+6}{2}$ nie skracamy samej dwójki. Wynik to $\frac{8}{2}=4$.
Podsumowanie
Dodawanie i odejmowanie wymaga wspólnego mianownika, mnożenie nie. Dzielenie to mnożenie przez odwrotność drugiego ułamka. Skracaj, kiedy tylko możesz. Liczby mieszane zamieniaj na ułamki niewłaściwe przed mnożeniem i dzieleniem. Wynik zapisuj w postaci nieskracalnej.
Zadania (30)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Oblicz: $\frac{3}{11}+\frac{5}{11}$.
Podpowiedź 1
Mianowniki są takie same, więc dodaj tylko liczniki.
Basia przeczytała $\frac{5}{12}$ książki, która ma 360 stron, a potem $\frac{4}{5}$ tej części przeczytała jeszcze raz, by powtórzyć materiał. Jaka część całej książki to powtórzone strony? Ile to stron?
Podpowiedź 1
Oblicz $\frac{4}{5}\cdot\frac{5}{12}$, skracając na krzyż.
Podpowiedź 2
Pomnóż otrzymany ułamek przez 360.
Rozwiązanie
$\frac{4}{5}\cdot\frac{5}{12}=\frac{1}{3}$ całej książki.
$\frac{1}{3}\cdot360=120$ stron.
Odpowiedź: 1/3 książki, czyli 120 stron
Zadanie 20 · trudność 2/3
Porównaj ułamki $\frac{3}{4}$ i $\frac{5}{6}$. Wstaw odpowiedni znak: $<$, $>$ lub $=$. Podaj, który ułamek jest większy.
Podpowiedź 1
Sprowadź ułamki do wspólnego mianownika, np. 12.
Podpowiedź 2
$\frac{3}{4}=\frac{9}{12}$, a $\frac{5}{6}=\frac{10}{12}$.
Rozwiązanie
Wspólny mianownik liczb 4 i 6 to 12.
$\frac{3}{4}=\frac{9}{12}$ oraz $\frac{5}{6}=\frac{10}{12}$.
Ponieważ $9<10$, więc $\frac{3}{4}<\frac{5}{6}$.
Odpowiedź: $\frac{3}{4}<\frac{5}{6}$, większy jest $\frac{5}{6}$
Zadanie 21 · trudność 2/3
Porównaj ułamki $\frac{7}{10}$ i $\frac{2}{3}$. Który z nich jest mniejszy?
Porządek liczników: $14<15<18$, więc $\frac{7}{12}<\frac{5}{8}<\frac{3}{4}$.
Odpowiedź: $\frac{7}{12}<\frac{5}{8}<\frac{3}{4}$
Zadanie 23 · trudność 2/3
Ania zjadła $\frac{5}{9}$ swojej czekolady, a Basia $\frac{7}{12}$ swojej takiej samej czekolady. Która dziewczynka zjadła większą część czekolady? Odpowiedz: Ania lub Basia.
W klasie 5b jest 28 uczniów. $\frac{3}{4}$ uczniów jedzie na wycieczkę do Krakowa. Ilu uczniów jedzie na wycieczkę?
Podpowiedź 1
Podziel 28 przez mianownik 4.
Podpowiedź 2
Otrzymany wynik pomnóż przez licznik 3.
Rozwiązanie
Obliczamy $\frac{1}{4}$ z 28: $28:4=7$.
Obliczamy $\frac{3}{4}$: $3\cdot 7=21$.
Na wycieczkę jedzie 21 uczniów.
Odpowiedź: 21 uczniów
Zadanie 25 · trudność 2/3
Pan Marek przejechał rowerem trasę z Gniezna do Poznania, która ma 48 km. Pierwszego dnia pokonał $\frac{5}{12}$ tej trasy. Ile kilometrów przejechał pierwszego dnia, a ile mu jeszcze zostało?
Podpowiedź 1
Oblicz $\frac{1}{12}$ z 48 km.
Podpowiedź 2
Pozostałą drogę znajdziesz, odejmując przejechane kilometry od 48.
Rozwiązanie
$\frac{1}{12}$ z 48 to $48:12=4$ km.
$\frac{5}{12}$ z 48 to $5\cdot 4=20$ km.
Zostało $48-20=28$ km.
Odpowiedź: 20 km przejechał, zostało 28 km
Zadanie 26 · trudność 2/3
Kasia miała 60 zł. Za $\frac{2}{5}$ tej kwoty kupiła książkę, a za $\frac{1}{4}$ tej kwoty bilet do kina. Ile złotych jej zostało?
Podpowiedź 1
Oblicz osobno $\frac{2}{5}$ z 60 i $\frac{1}{4}$ z 60.
Podpowiedź 2
Od 60 zł odejmij obie wydane kwoty.
Rozwiązanie
Książka: $60:5=12$, $2\cdot 12=24$ zł.
Bilet: $60:4=15$ zł.
Wydała $24+15=39$ zł, więc zostało $60-39=21$ zł.
Odpowiedź: 21 zł
Zadanie 27 · trudność 2/3
W sadzie rośnie 120 drzew. $\frac{1}{3}$ drzew to jabłonie, a $\frac{3}{8}$ wszystkich drzew to śliwy. Pozostałe drzewa to wiśnie. Ile w sadzie jest wiśni?
Podpowiedź 1
Jabłonie: $120:3$. Śliwy: $120:8$ razy 3.
Podpowiedź 2
Wiśnie to reszta po odjęciu jabłoni i śliw od 120.
Rozwiązanie
Jabłonie: $120:3=40$.
Śliwy: $120:8=15$, $3\cdot 15=45$.
Wiśnie: $120-40-45=35$.
Odpowiedź: 35 wiśni
Zadanie 28 · trudność 3/3
Oblicz: $2\frac{1}{2} : \frac{5}{6}$.
Podpowiedź 1
Zamień liczbę mieszaną na ułamek niewłaściwy.
Podpowiedź 2
Podziel, mnożąc przez odwrotność $\frac{5}{6}$, czyli $\frac{6}{5}$.
Rozwiązanie
$2\frac{1}{2}=\frac{5}{2}$.
$\frac{5}{2}\cdot\frac{6}{5}=\frac{30}{10}=3$.
Odpowiedź: 3
Zadanie 29 · trudność 3/3
Pani Ania ma $3\frac{3}{4}$ kg mąki. Do jednego ciasta zużywa $\frac{5}{8}$ kg mąki. Ile takich ciast upiecze z całej mąki?
Podpowiedź 1
Sprawdź, ile razy $\frac{5}{8}$ mieści się w $3\frac{3}{4}$ – to dzielenie.
Oblicz: $\left(1\frac{1}{3}+\frac{1}{2}\right) : \left(2\frac{1}{4}-\frac{3}{4}\right)$. Wynik podaj w postaci ułamka nieskracalnego lub liczby mieszanej.
Podpowiedź 1
Najpierw oblicz oba nawiasy, sprowadzając ułamki do wspólnego mianownika.