Ułamki dziesiętne spotykasz codziennie: w cenach w sklepie, na wadze, w pomiarach długości i w procentach. W tym dziale nauczysz się je zapisywać, porównywać i liczyć na nich. Zobaczysz też, jak zamieniać je na ułamki zwykłe i procenty oraz jak szybko szacować wyniki.
Zapis dziesiętny
Ułamek dziesiętny to liczba zapisana z przecinkiem, np. $3,25$. Cyfry po przecinku mają swoje miejsca: dziesiąte, setne, tysięczne.
Liczba $3,25$ to 3 jedności, 2 dziesiąte i 5 setnych:
$$3,25 = 3 + \frac{2}{10} + \frac{5}{100}$$
Dopisanie zer na końcu części dziesiętnej nie zmienia wartości: $2,5 = 2,50 = 2,500$. Zero tuż po przecinku jest jednak ważne: $2,05 \ne 2,5$.
Porównywanie ułamków dziesiętnych
Najpierw porównaj części całkowite. Jeśli są równe, wyrównaj liczbę miejsc po przecinku zerami i porównuj cyfry od lewej.
Przykład: porównajmy $0,7$ i $0,65$. Zapisujemy $0,70$ i $0,65$. Ponieważ $70 > 65$, mamy $0,7 > 0,65$.
Więcej cyfr nie oznacza większej liczby! Liczba $0,7$ jest większa niż $0,65$, choć ma mniej cyfr.
Dodawanie i odejmowanie pisemne
Zapisz liczby przecinek pod przecinkiem. Braki uzupełnij zerami. Dodawaj lub odejmuj jak liczby naturalne, a przecinek w wyniku postaw w tej samej kolumnie.
Czasem dzielenie nigdy się nie kończy. $\frac{1}{3} = 0,333\ldots = 0,(3)$ oraz $\frac{5}{6} = 0,8333\ldots = 0,8(3)$. To rozwinięcia nieskończone okresowe; powtarzającą się grupę cyfr nazywamy okresem. Gdy mianownik (po skróceniu) ma tylko dzielniki 2 i 5, rozwinięcie jest skończone, np. $\frac{7}{8} = 0,875$.
Procenty
Procent to jedna setna całości.
$$1\% = \frac{1}{100} = 0,01$$
Zatem $25\% = 0,25 = \frac{1}{4}$, a $7\% = 0,07$. Aby obliczyć procent z liczby, zamień go na ułamek i pomnóż.
Przykład 8. Ile to $30\%$ z $80$ zł? $0,3 \cdot 80 = 24$ zł.
Przydatne skróty: $50\%$ to połowa, $25\%$ to ćwierć, $10\%$ to dzielenie przez 10.
Jednostki miar i szacowanie
Pamiętaj: $1\text{ m} = 100\text{ cm}$, $1\text{ km} = 1000\text{ m}$, $1\text{ kg} = 1000\text{ g}$. Zamiana to mnożenie lub dzielenie przez potęgę 10.
Przykład 9. $2,35$ m w centymetrach: $2,35 \cdot 100 = 235$ cm. A $450$ g w kilogramach: $450 : 1000 = 0,45$ kg.
Szacowanie: zaokrąglij liczby do prostszych i policz w pamięci. $4,87 + 6,12 \approx 5 + 6 = 11$. Wynik dokładny $10,99$ jest bliski, więc obliczenia są prawdopodobnie dobre. Szacunek pozwala wychwycić źle postawiony przecinek.
Typowe błędy i podsumowanie
Uważaj na:
- dodawanie bez wyrównania przecinków: $2,5 + 0,25$ to nie $0,50$, tylko $2,75$,
- zły przecinek w iloczynie: $0,2 \cdot 0,3 = 0,06$, nie $0,6$,
- porównywanie po liczbie cyfr: $0,5 > 0,49$,
- przesuwanie przecinka w złą stronę: mnożenie przez 10 powiększa liczbę,
- zamianę jednostek bez policzenia miejsc: $3,5$ km to $3500$ m,
- zapominanie, że $20\%$ to $0,2$, a nie $20$.
Podsumowanie: wyrównuj przecinki przy dodawaniu i odejmowaniu, licz miejsca po przecinku przy mnożeniu, przesuwaj przecinek przy działaniach z 10, 100, 1000, zamieniaj procenty na ułamki i zawsze sprawdzaj wynik szacowaniem.
Zadania (40)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Oblicz: $3{,}47 + 2{,}5$.
Podpowiedź 1
Zapisz liczby jedna pod drugą tak, aby przecinki były w jednej kolumnie.
Podpowiedź 2
Liczbę $2{,}5$ zapisz jako $2{,}50$.
Rozwiązanie
Wyrównujemy miejsca po przecinku: $3{,}47 + 2{,}50$.
Trzej biegacze z Gdańska uzyskali czasy na 100 m: Ola – $12{,}4$ s, Kuba – $12{,}39$ s, Marta – $12{,}041$ s. Kto pobiegł najszybciej (najkrótszy czas)? Podaj imię.
Podpowiedź 1
Zapisz czasy z trzema miejscami po przecinku: $12{,}400$; $12{,}390$; $12{,}041$.
Podpowiedź 2
Najszybszy ma najmniejszy czas.
Rozwiązanie
Po wyrównaniu: Ola $12{,}400$, Kuba $12{,}390$, Marta $12{,}041$.
Części całkowite są równe; porównujemy 400, 390 i 41 tysięcznych.
Najmniejsza jest liczba $12{,}041$, więc najszybsza jest Marta.
Odpowiedź: Marta
Zadanie 11 · trudność 2/3
Pani Ewa kupiła 6 jednakowych zeszytów po $3{,}45$ zł każdy. Ile zapłaciła za wszystkie zeszyty?
Podpowiedź 1
Pomnóż cenę jednego zeszytu przez 6.
Podpowiedź 2
Pomnóż $345\cdot 6$, a potem wstaw przecinek, by miał dwa miejsca po przecinku.
Rozwiązanie
Liczymy $3{,}45\cdot 6$.
$345\cdot 6=2070$, a ponieważ $3{,}45$ ma dwa miejsca po przecinku, wynik to $20{,}70$.
Pani Ewa zapłaciła $20{,}70$ zł.
Odpowiedź: 20,70 zł
Zadanie 12 · trudność 2/3
Wstęga o długości $7{,}2$ m została pocięta na 8 równych kawałków. Jaką długość ma jeden kawałek? Podaj wynik w metrach.
Podpowiedź 1
Podziel $7{,}2$ przez 8.
Podpowiedź 2
$72:8=9$, więc uwzględnij przecinek.
Rozwiązanie
Liczymy $7{,}2:8$.
Ponieważ $72:8=9$, to $7{,}2:8=0{,}9$.
Jeden kawałek ma $0{,}9$ m.
Odpowiedź: 0,9 m
Zadanie 13 · trudność 2/3
Kilogram jabłek kosztuje $4{,}85$ zł. Ile zapłacimy za 12 kg jabłek, jeśli sklep daje rabat i płacimy o $3$ zł mniej niż wynosi cena początkowa?
Zamień ułamek dziesiętny $0{,}64$ na ułamek zwykły nieskracalny.
Podpowiedź 1
Zapisz $0{,}64$ jako ułamek o mianowniku 100.
Podpowiedź 2
Skróć licznik i mianownik przez 4.
Rozwiązanie
$0{,}64=\frac{64}{100}$.
Dzielimy licznik i mianownik przez 4: $\frac{64}{100}=\frac{16}{25}$.
Odpowiedź: 16/25
Zadanie 21 · trudność 2/3
Zamień liczbę mieszaną $2\frac{7}{20}$ na ułamek dziesiętny, a następnie ułamek dziesiętny $1{,}125$ na liczbę mieszaną w postaci nieskracalnej. Podaj jako wynik pierwszy z tych ułamków dziesiętnych.
Podpowiedź 1
$\frac{7}{20}=\frac{35}{100}$.
Podpowiedź 2
$0{,}125=\frac{125}{1000}$, skróć przez 125.
Rozwiązanie
$\frac{7}{20}=\frac{35}{100}=0{,}35$, więc $2\frac{7}{20}=2{,}35$.
$1{,}125=1\frac{125}{1000}=1\frac{1}{8}$.
Odpowiedź: 2,35; 1 1/8
Zadanie 22 · trudność 2/3
Ola przeczytała $\frac{9}{25}$ książki, a Kuba $0{,}4$ tej samej książki. Kto przeczytał większą część książki? Zapisz $\frac{9}{25}$ jako ułamek dziesiętny. Podaj ten ułamek jako wynik.
Podpowiedź 1
Rozszerz $\frac{9}{25}$ do mianownika 100.
Podpowiedź 2
Porównaj $0{,}36$ i $0{,}4=0{,}40$.
Rozwiązanie
$\frac{9}{25}=\frac{36}{100}=0{,}36$.
Ponieważ $0{,}40>0{,}36$, więcej przeczytał Kuba.
Odpowiedź: 0,36; Kuba przeczytał więcej
Zadanie 23 · trudność 2/3
W klasie 5b 36% uczniów jedzie na wycieczkę do Krakowa. Zapisz 36% w postaci ułamka dziesiętnego, a potem w postaci ułamka zwykłego nieskracalnego.
Podpowiedź 1
Procent to setna część: 36% = 36/100.
Podpowiedź 2
Skróć ułamek przez 4.
Rozwiązanie
36% = 36/100 = 0,36.
Skracamy 36/100 przez 4: 36:4 = 9, 100:4 = 25.
Wynik: 0,36 = 9/25.
Odpowiedź: 0,36 = 9/25
Zadanie 24 · trudność 2/3
Zamień ułamek dziesiętny 0,075 na procenty, a następnie podaj 7,5% jako ułamek zwykły nieskracalny.
Podpowiedź 1
Aby zamienić ułamek dziesiętny na procenty, pomnóż go przez 100%.
Podpowiedź 2
7,5% = 7,5/100 = 75/1000.
Rozwiązanie
0,075 · 100% = 7,5%.
7,5% = 75/1000.
Skracamy przez 25: 75:25 = 3, 1000:25 = 40, czyli 3/40.
Odpowiedź: 0,075 = 7,5%; 7,5% = 3/40
Zadanie 25 · trudność 2/3
Zamień ułamek zwykły $\frac{7}{20}$ na ułamek dziesiętny i na procenty. Następnie zapisz 120% jako ułamek dziesiętny.
Podpowiedź 1
Rozszerz ułamek 7/20 do mianownika 100.
Podpowiedź 2
120% = 120/100.
Rozwiązanie
7/20 = 35/100 = 0,35.
0,35 = 35%.
120% = 120/100 = 1,2.
Odpowiedź: 7/20 = 0,35 = 35%; 120% = 1,2
Zadanie 26 · trudność 2/3
W sklepie w Gdańsku kurtka kosztowała 200 zł. Cenę obniżono o $\frac{3}{8}$ ceny, a w drugim sklepie o 0,35 ceny, a w trzecim o 36%. Zapisz każdą obniżkę w procentach i podaj, w którym sklepie obniżka była największa (1 – pierwszy, 2 – drugi, 3 – trzeci).
Podpowiedź 1
3/8 = 375/1000 = 0,375.
Podpowiedź 2
Porównaj 37,5%, 35% i 36%.
Rozwiązanie
3/8 = 0,375 = 37,5%.
0,35 = 35%, a trzecia obniżka to 36%.
Największa jest 37,5%, czyli w pierwszym sklepie.
Odpowiedź: 3/8 = 37,5%; 0,35 = 35%; 36%; największa w pierwszym sklepie
Zadanie 27 · trudność 2/3
Ania zmierzyła długość swojego ołówka: 17,5 cm. Wyraź tę długość w milimetrach.
Podpowiedź 1
1 cm = 10 mm.
Podpowiedź 2
Pomnóż 17,5 przez 10.
Rozwiązanie
Jeden centymetr to 10 milimetrów.
17,5 · 10 = 175, więc ołówek ma 175 mm.
Odpowiedź: 175 mm
Zadanie 28 · trudność 2/3
Pani Krystyna kupiła na targu w Lublinie 2,35 kg jabłek i 0,8 kg śliwek. Ile gramów owoców kupiła łącznie?
Podpowiedź 1
1 kg = 1000 g.
Podpowiedź 2
Najpierw dodaj masy w kilogramach: 2,35 + 0,8.
Rozwiązanie
2,35 kg + 0,8 kg = 3,15 kg.
3,15 · 1000 = 3150, więc kupiła 3150 g owoców.
Odpowiedź: 3150 g
Zadanie 29 · trudność 2/3
Trasa rowerowa z Kutna do Łęczycy ma 4,6 km. Marek przejechał już 2750 m. Ile metrów zostało mu jeszcze do przejechania?
Podpowiedź 1
1 km = 1000 m, więc 4,6 km = 4600 m.
Podpowiedź 2
Odejmij: 4600 − 2750.
Rozwiązanie
4,6 km = 4,6 · 1000 m = 4600 m.
4600 m − 2750 m = 1850 m.
Odpowiedź: 1850 m
Zadanie 30 · trudność 2/3
Piekarz zużył 0,45 kg mąki na jeden chleb. Ile ton mąki potrzeba na 2000 takich chlebów? Wynik podaj w tonach (1 t = 1000 kg).
Podpowiedź 1
Najpierw policz masę mąki w kilogramach: 0,45 · 2000.
Podpowiedź 2
Aby zamienić kg na t, podziel przez 1000.
Rozwiązanie
0,45 kg · 2000 = 900 kg.
900 kg : 1000 = 0,9 t.
Odpowiedź: 0,9 t
Zadanie 31 · trudność 2/3
Zaokrąglij każdy składnik do najbliższej liczby całkowitej i oszacuj wartość sumy $3{,}8+5{,}2+7{,}9$.
Oszacuj wartość iloczynu $4{,}9\cdot6{,}1$, zaokrąglając oba czynniki do najbliższej liczby całkowitej. Następnie sprawdź, czy dokładny wynik $29{,}89$ jest bliski szacunkowi.
Podpowiedź 1
4,9 zaokrąglamy do 5, a 6,1 do 6.
Podpowiedź 2
Pomnóż 5 przez 6 i porównaj z 29,89.
Rozwiązanie
$4{,}9\approx5$, $6{,}1\approx6$.
Szacunek: $5\cdot6=30$. Dokładny wynik 29,89 różni się od 30 o 0,11, więc szacunek jest dobry.
Odpowiedź: 30; tak, wynik 29,89 jest bliski
Zadanie 33 · trudność 2/3
Samochód jedzie ze średnią prędkością $58{,}7$ km/h przez $3{,}1$ godziny. Zaokrąglając prędkość do dziesiątek, a czas do całości, oszacuj przebytą drogę w kilometrach.
Podpowiedź 1
58,7 zaokrąglamy do 60, a 3,1 do 3.
Podpowiedź 2
Droga = prędkość · czas.
Rozwiązanie
$58{,}7\approx60$ km/h, $3{,}1\approx3$ h.
Droga: $60\cdot3=180$ km.
Odpowiedź: 180 km
Zadanie 34 · trudność 2/3
Diagram kołowy przedstawia, jak 200 uczniów klasy piątych i szóstych dojeżdża do szkoły: pieszo – 40%, autobusem – 30%, rowerem – 20%, samochodem – 10%. Ilu uczniów przychodzi do szkoły pieszo?
Podpowiedź 1
Oblicz 40% z 200.
Podpowiedź 2
40% = 0,4.
Rozwiązanie
Zamieniamy 40% na ułamek dziesiętny: 0,4.
Obliczamy $0{,}4\cdot 200=80$.
Pieszo przychodzi 80 uczniów.
Odpowiedź: 80 uczniów
Zadanie 35 · trudność 2/3
Diagram kołowy pokazuje, na co Kasia wydała 60 zł kieszonkowego: książki – 35%, przekąski – 25%, kino – 30%, reszta – drobiazgi. Ile procent kieszonkowego Kasia wydała na drobiazgi i ile to złotych?
Podpowiedź 1
Wszystkie części diagramu dają razem 100%.
Podpowiedź 2
Oblicz 10% z 60 zł.
Rozwiązanie
Drobiazgi: $100\%-35\%-25\%-30\%=10\%$.
Obliczamy $0{,}1\cdot 60=6$ zł.
Na drobiazgi Kasia wydała 6 zł (10%).
Odpowiedź: 10%, czyli 6 zł
Zadanie 36 · trudność 2/3
Diagram kołowy przedstawia wyniki ankiety o ulubionych owocach wśród 250 osób: jabłka – 32%, truskawki – 28%, banany – 20%, pozostałe owoce – 20%. O ile więcej osób wybrało jabłka niż banany?
Podpowiedź 1
Oblicz, o ile punktów procentowych różnią się wyniki.
Podpowiedź 2
32% − 20% = 12%, a 12% z 250 to?
Rozwiązanie
Różnica wynosi $32\%-20%=12\%$.
Obliczamy $0{,}12\cdot 250=30$.
Jabłka wybrało o 30 osób więcej niż banany.
Odpowiedź: 30 osób
Zadanie 37 · trudność 2/3
Diagram kołowy przedstawia budżet klasowej wycieczki. Koszt całkowity to 1800 zł: transport – 45%, bilety – 30%, wyżywienie – 15%, ubezpieczenie – 10%. Transport i ubezpieczenie opłacono z funduszu klasy, a resztę wpłacili uczniowie. Ile złotych wpłacili uczniowie?
Podpowiedź 1
Uczniowie płacą za bilety i wyżywienie: ile to procent?
Podpowiedź 2
30% + 15% = 45%.
Rozwiązanie
Uczniowie pokryli bilety i wyżywienie: $30\%+15\%=45\%$ kosztu.
Obliczamy $0{,}45\cdot 1800=810$.
Uczniowie wpłacili 810 zł.
Odpowiedź: 810 zł
Zadanie 38 · trudność 3/3
Zapisz ułamek $2\frac{3}{8}$ w postaci rozwinięcia dziesiętnego.
Podpowiedź 1
Zamień ułamek $\frac{3}{8}$ na ułamek o mianowniku 1000.
Podpowiedź 2
Możesz podzielić pisemnie 3 przez 8.
Rozwiązanie
Rozszerzamy $\frac{3}{8}$ przez 125: $\frac{3}{8}=\frac{375}{1000}$.
Zatem $\frac{3}{8}=0{,}375$, a cała liczba to $2{,}375$.
Odpowiedź: 2,375
Zadanie 39 · trudność 3/3
Wykonaj dzielenie pisemne i zapisz ułamek $\frac{5}{12}$ w postaci rozwinięcia dziesiętnego okresowego.
Podpowiedź 1
Dziel 5 przez 12, dopisując zera do reszty.
Podpowiedź 2
Zauważ, kiedy reszta zaczyna się powtarzać.
Rozwiązanie
Dzielimy: $5:12=0{,}4$ i reszta 2 (po dopisaniu zer: 50=4·12+2).
Dalej 20=1·12+8, potem 80=6·12+8, więc reszta 8 się powtarza i cyfra 6 się powtarza.
Zatem $\frac{5}{12}=0{,}41666\ldots=0{,}41(6)$.
Odpowiedź: 0,41(6)
Zadanie 40 · trudność 3/3
Zapisz ułamek $\frac{8}{11}$ w postaci rozwinięcia dziesiętnego okresowego i podaj 20. cyfrę po przecinku.
Podpowiedź 1
Dziel 8 przez 11: 80=7·11+3, potem 30=2·11+8.
Podpowiedź 2
Reszta 8 wróciła, więc okres to 72.
Rozwiązanie
$80:11=7$ reszty 3, $30:11=2$ reszty 8, reszta 8 się powtarza.
Stąd $\frac{8}{11}=0{,}727272\ldots=0{,}(72)$.
Cyfry na miejscach nieparzystych to 7, a na parzystych 2. Miejsce 20 jest parzyste, więc 20. cyfra to 2.
Odpowiedź: 0,(72); 20. cyfra to 2
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.