Matematyka przydaje się codziennie: gdy sprawdzasz, ile trwa lekcja, liczysz resztę w sklepie albo porównujesz oceny. W tym dziale poznasz miary czasu, długości i masy, pieniądze, średnią, procenty oraz potęgi liczby 10. Nauczysz się też liczyć na bardzo dużych liczbach.
Jednostki czasu
Najważniejsze zależności warto znać na pamięć:
- 1 minuta = 60 sekund,
- 1 godzina = 60 minut,
- 1 doba = 24 godziny,
- 1 rok = 365 dni (rok przestępny ma 366 dni).
Rok przestępny zdarza się co cztery lata, np. 2024. Luty ma wtedy 29 dni zamiast 28.
Zamiana na mniejszą jednostkę: mnożymy. Na przykład $3\text{ h} = 3\cdot 60 = 180\text{ min}$.
Zamiana na większą jednostkę: dzielimy. Na przykład $240\text{ s} = 240:60 = 4\text{ min}$.
Zegar 12- i 24-godzinny
Na tarczy zegara są godziny od 1 do 12, więc doba ma dwa „obiegi”. W systemie 24-godzinnym godziny liczymy od 0 do 24 i nie trzeba dopisywać „rano” ani „wieczorem”.
Po południu do godziny z zegara 12-godzinnego dodajemy 12. Wieczorem 7:30 to 19:30. Piętnasta to 3 po południu.
Północ to 0:00 (albo 24:00), a południe to 12:00.
Ile trwa zdarzenie? Dodawanie czasu
Zadanie 1. Film zaczyna się o 17:40 i trwa 1 h 50 min. Kiedy się kończy?
1. Dodajemy godziny: 17 + 1 = 18, czyli 18:40.
2. Dodajemy minuty: 40 + 50 = 90 min = 1 h 30 min.
3. Wychodzi 18 h + 1 h = 19 h i 30 min.
Odpowiedź: film kończy się o 19:30.
Zadanie 2. Trening trwał od 15:45 do 18:10. Ile trwał?
1. Od 15:45 do 16:00 mija 15 min.
2. Od 16:00 do 18:00 mijają 2 h.
3. Od 18:00 do 18:10 mija 10 min.
Razem: 2 h 25 min.
Dni między datami i dzień tygodnia
Zadanie 3. Wakacje zaczynają się 21 czerwca (sobota), a kończą 31 sierpnia. Ile to dni, licząc od 21 czerwca do 31 sierpnia? Czerwiec ma 30 dni.
1. Do końca czerwca: 30 − 21 = 9 dni.
2. Lipiec: 31 dni.
3. Sierpień: 31 dni.
Razem: 9 + 31 + 31 = 71 dni.
Dzień tygodnia. Tydzień ma 7 dni, więc liczy się reszta z dzielenia przez 7. Po 71 dniach: $71 : 7 = 10$ r. $1$. Sobota plus 1 dzień to niedziela. Dnia 31 sierpnia jest więc niedziela.
Po 14, 21 lub 28 dniach dzień tygodnia jest taki sam.
Długość, masa i pieniądze
Długość: 1 km = 1000 m, 1 m = 100 cm, 1 cm = 10 mm.
Masa: 1 kg = 1000 g, 1 t = 1000 kg, 1 dag = 10 g.
Pieniądze: $1\text{ zł} = 100\text{ gr}$.
Gdy porównujesz lub dodajesz wielkości, najpierw sprowadź je do tej samej jednostki. Przykład: 2 m 35 cm + 90 cm = 235 cm + 90 cm = 325 cm = 3 m 25 cm.
W sklepie: koszt = cena × ilość, reszta = zapłacone − koszt. Aby porównać ceny, policz cenę tej samej ilości. Jeśli 3 kg jabłek kosztuje 10,50 zł, to 1 kg kosztuje 10,50 : 3 = 3,50 zł.
Średnia arytmetyczna
Średnia arytmetyczna to suma liczb podzielona przez liczbę składników.
- Przy dodawaniu czasu 50 min + 40 min to nie 90 min na zegarze, tylko 1 h 30 min. Pamiętaj, że godzina ma 60 minut, a nie 100.
- Rok przestępny ma 366 dni. Sprawdź, czy w obliczeniach nie wypada 29 lutego.
- 3:00 po południu to 15:00, a nie 13:00.
- Przed obliczeniami zamień jednostki na jednakowe, np. nie dodawaj metrów do centymetrów.
- W średniej najpierw dodaj, potem dziel. Średnia nie musi być żadną z danych liczb.
- Milion ($10^6$), miliard ($10^9$) i bilion ($10^{12}$) to różne liczby.
Podsumowanie: znasz zależności między jednostkami, umiesz liczyć czas, dni i pieniądze, wyznaczać średnią (także brakującą liczbę), obliczać procent oraz zapisywać duże liczby potęgami liczby 10.
Zadania (30)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Lekcja w szkole w Radomiu rozpoczęła się o godzinie 8:50 i trwała 45 minut. O której godzinie się skończyła?
Podpowiedź 1
Do 8:50 dodaj 45 minut.
Podpowiedź 2
Najpierw dodaj 10 minut, aby dojść do pełnej godziny 9:00.
Rozwiązanie
Od 8:50 do 9:00 mija 10 minut.
Zostaje 45 − 10 = 35 minut.
Lekcja skończyła się o 9:35.
Odpowiedź: 9:35
Zadanie 2 · trudność 1/3
Pociąg z Krakowa wyjechał o 14:25, a do Katowic dojechał o 16:10. Ile minut trwała podróż?
Podpowiedź 1
Policz czas od 14:25 do 15:00, potem do 16:10.
Podpowiedź 2
Zamień godziny na minuty.
Rozwiązanie
Od 14:25 do 15:00 mija 35 minut.
Od 15:00 do 16:10 mija 1 godzina 10 minut, czyli 70 minut.
Razem 35 + 70 = 105 minut (1 godz. 45 min).
Odpowiedź: 105 minut
Zadanie 3 · trudność 1/3
Ola zaczęła pieczenie ciasta o 17:40. Przygotowanie ciasta trwało 25 minut, a pieczenie 1 godzinę i 20 minut. O której godzinie ciasto było gotowe?
Podpowiedź 1
Zsumuj oba czasy: 25 min + 1 godz. 20 min.
Podpowiedź 2
Dodaj otrzymany czas do 17:40.
Rozwiązanie
Całość trwała 25 min + 80 min = 105 minut, czyli 1 godz. 45 min.
17:40 + 1 godz. = 18:40.
18:40 + 45 min = 19:25.
Odpowiedź: 19:25
Zadanie 4 · trudność 1/3
Film w kinie w Gdyni zaczął się o 18:45 i skończył o 21:05. Seans poprzedziły reklamy trwające 15 minut, a film zaczął się dopiero po nich. Ile minut trwał sam film, jeśli 18:45 to początek reklam?
Podpowiedź 1
Najpierw policz czas od 18:45 do 21:05.
Podpowiedź 2
Odejmij 15 minut reklam.
Rozwiązanie
Od 18:45 do 21:00 mija 2 godz. 15 min = 135 minut.
Dodajemy 5 minut do 21:05: 135 + 5 = 140 minut.
Odejmujemy reklamy: 140 − 15 = 125 minut.
Odpowiedź: 125 minut
Zadanie 5 · trudność 1/3
Ania kupiła w sklepie 2 kg i 300 g jabłek. Ile gramów jabłek kupiła?
Podpowiedź 1
1 kg = 1000 g.
Podpowiedź 2
Zamień 2 kg na gramy i dodaj 300 g.
Rozwiązanie
2 kg = 2000 g.
2000 g + 300 g = 2300 g.
Odpowiedź: 2300 g
Zadanie 6 · trudność 1/3
Droga z domu Tomka do szkoły ma 1,2 km. Tomek przeszedł już 450 m. Ile metrów jeszcze mu zostało do szkoły?
Podpowiedź 1
1 km = 1000 m.
Podpowiedź 2
Zamień 1,2 km na metry i odejmij 450 m.
Rozwiązanie
1,2 km = 1200 m.
1200 m − 450 m = 750 m.
Odpowiedź: 750 m
Zadanie 7 · trudność 1/3
Mama kupiła 3 butelki soku po 0,75 l oraz 2 kartony soku po 500 ml. Ile mililitrów soku kupiła łącznie?
Podpowiedź 1
1 l = 1000 ml, więc 0,75 l = 750 ml.
Podpowiedź 2
Policz osobno butelki i kartony, potem dodaj.
Rozwiązanie
3 · 750 ml = 2250 ml.
2 · 500 ml = 1000 ml.
2250 ml + 1000 ml = 3250 ml.
Odpowiedź: 3250 ml
Zadanie 8 · trudność 1/3
Film w kinie zaczął się o 17:50 i trwał 1 godz. 55 min. Czy skończył się przed 20:00? Podaj odpowiedź TAK lub NIE.
Podpowiedź 1
Zamień czas trwania na minuty lub dodaj godziny i minuty osobno.
Podpowiedź 2
Do 17:50 dodaj 1 godz., potem 55 min.
Rozwiązanie
17:50 + 1 godz. = 18:50.
18:50 + 55 min = 19:45.
19:45 jest przed 20:00, więc odpowiedź: TAK.
Odpowiedź: TAK
Zadanie 9 · trudność 1/3
Kasia kupiła w sklepie 3 zeszyty po 4,50 zł każdy. Zapłaciła banknotem 20 zł. Ile złotych reszty dostała?
Podpowiedź 1
Najpierw oblicz koszt 3 zeszytów.
Podpowiedź 2
Resztę policz jako różnicę 20 zł i kosztu zakupów.
Rozwiązanie
Koszt zeszytów: $3\cdot 4{,}50=13{,}50$ zł.
Reszta: $20-13{,}50=6{,}50$ zł.
Odpowiedź: 6,50 zł
Zadanie 10 · trudność 1/3
Paczka 5 jednakowych bułek kosztuje 6 zł 25 gr. Ile kosztuje jedna bułka? Ile zapłacimy za 8 takich bułek?
Podpowiedź 1
Cenę jednej bułki otrzymasz, dzieląc 6,25 zł przez 5.
Podpowiedź 2
Cenę jednej bułki pomnóż przez 8.
Rozwiązanie
Cena jednej bułki: $6{,}25:5=1{,}25$ zł.
Koszt 8 bułek: $8\cdot 1{,}25=10$ zł.
Odpowiedź: 1,25 zł; 10 zł
Zadanie 11 · trudność 1/3
Pan Marek kupił 2 kg jabłek po 3,80 zł za kilogram oraz 1,5 kg gruszek po 6 zł za kilogram. Zapłacił banknotem 50 zł. Ile złotych reszty otrzymał?
Podpowiedź 1
Policz osobno koszt jabłek i koszt gruszek.
Podpowiedź 2
Od 50 zł odejmij sumę obu kosztów.
Rozwiązanie
Jabłka: $2\cdot 3{,}80=7{,}60$ zł.
Gruszki: $1{,}5\cdot 6=9$ zł. Razem: $16{,}60$ zł.
Reszta: $50-16{,}60=33{,}40$ zł.
Odpowiedź: 33,40 zł
Zadanie 12 · trudność 1/3
Sok w butelce 0,75 l kosztuje 4,50 zł, a w butelce 2 l kosztuje 11 zł. Który sok jest tańszy w przeliczeniu na 1 litr i ile wynosi ta niższa cena za litr?
Podpowiedź 1
Oblicz cenę 1 litra w każdej butelce.
Podpowiedź 2
Porównaj otrzymane ceny.
Rozwiązanie
Mała butelka: $4{,}50:0{,}75=6$ zł za litr.
Duża butelka: $11:2=5{,}50$ zł za litr.
Tańsza jest butelka 2 l, cena 5,50 zł za litr.
Odpowiedź: Butelka 2 l, 5,50 zł za litr
Zadanie 13 · trudność 1/3
Ania w czterech kolejnych dniach przeczytała odpowiednio 12, 15, 9 i 16 stron książki. Ile stron średnio przeczytała dziennie?
Podpowiedź 1
Dodaj wszystkie liczby stron.
Podpowiedź 2
Podziel sumę przez liczbę dni.
Rozwiązanie
Suma stron: 12 + 15 + 9 + 16 = 52.
Liczba dni: 4.
Średnia: 52 : 4 = 13 stron.
Odpowiedź: 13 stron
Zadanie 14 · trudność 1/3
Pięciu uczniów z klasy 5 waży: 38 kg, 41 kg, 45 kg, 40 kg i 36 kg. Oblicz średnią wagę tych uczniów.
Podpowiedź 1
Zsumuj pięć mas.
Podpowiedź 2
Podziel sumę przez 5.
Rozwiązanie
Suma: 38 + 41 + 45 + 40 + 36 = 200 kg.
Średnia: 200 : 5 = 40 kg.
Odpowiedź: 40 kg
Zadanie 15 · trudność 1/3
Temperatury o godzinie 12:00 w Krakowie w kolejnych sześciu dniach wynosiły: 14°C, 17°C, 15°C, 18°C, 20°C i 16°C. Oblicz średnią temperaturę w tych dniach.
Podpowiedź 1
Dodaj wszystkie sześć temperatur.
Podpowiedź 2
Podziel przez 6; wynik możesz zapisać jako ułamek.
Rozwiązanie
Suma: 14 + 17 + 15 + 18 + 20 + 16 = 100.
Średnia: 100 : 6 = 50/3 = 16 i 2/3 ≈ 16,67°C.
Odpowiedź: 16,67°C
Zadanie 16 · trudność 1/3
Pan Marek kupił w sklepie 5 produktów: chleb za 4 zł, ser za 12 zł, masło za 8 zł, jogurt za 3 zł i sok za 8 zł. Oblicz średnią cenę jednego produktu. Czy jest ona wyższa od ceny masła?
Podpowiedź 1
Zsumuj ceny wszystkich produktów.
Podpowiedź 2
Porównaj średnią z ceną 8 zł.
Rozwiązanie
Suma: 4 + 12 + 8 + 3 + 8 = 35 zł.
Średnia: 35 : 5 = 7 zł.
Cena masła to 8 zł, a 7 < 8, więc średnia nie jest wyższa.
Odpowiedź: 7 zł; NIE
Zadanie 17 · trudność 2/3
Wycieczka klasy 5a do Krakowa zaczęła się 12 maja, a skończyła 15 maja tego samego roku. Ile dni trwała wycieczka (licząc pierwszy i ostatni dzień)?
Podpowiedź 1
Policz dni: 12, 13, 14, 15.
Podpowiedź 2
Gdy liczysz oba końce, do różnicy dat dodaj 1.
Rozwiązanie
Różnica dat to 15 − 12 = 3 dni.
Liczymy pierwszy i ostatni dzień, więc 3 + 1 = 4.
Wycieczka trwała 4 dni.
Odpowiedź: 4 dni
Zadanie 18 · trudność 2/3
Ola wyjechała na obóz 25 czerwca, a wróciła 8 lipca tego samego roku. Ile nocy spędziła poza domem? (Czerwiec ma 30 dni.)
Podpowiedź 1
Do końca czerwca od 25 czerwca mija 5 dni.
Podpowiedź 2
Liczba nocy to różnica dat, bez dodawania 1.
Rozwiązanie
Od 25 czerwca do 30 czerwca jest 5 dni, a do 1 lipca 6 dni.
Od 1 lipca do 8 lipca jest 7 dni.
Razem 6 + 7 = 13 nocy.
Odpowiedź: 13 nocy
Zadanie 19 · trudność 2/3
Szkolny konkurs rozpoczął się w poniedziałek 3 marca. Wyniki ogłoszono po 30 dniach od rozpoczęcia, czyli 30 dni później. Jaki to był dzień tygodnia i jaka data? (Marzec ma 31 dni.)
Podpowiedź 1
30 = 4·7 + 2, więc dzień tygodnia przesuwa się o 2.
Podpowiedź 2
Od 3 marca do 31 marca mija 28 dni.
Rozwiązanie
30 : 7 = 4 reszty 2, więc poniedziałek + 2 dni = środa.
3 marca + 28 dni = 31 marca, jeszcze 2 dni to 2 kwietnia.
Wyniki ogłoszono w środę 2 kwietnia.
Odpowiedź: środa, 2 kwietnia
Zadanie 20 · trudność 2/3
Ania pięć razy pisała kartkówkę z matematyki. Z czterech pierwszych dostała oceny: 3, 4, 5 i 4. Jaką ocenę musi dostać z piątej kartkówki, aby średnia ze wszystkich pięciu ocen wyniosła dokładnie 4?
Podpowiedź 1
Oblicz, ile wynosi suma pięciu ocen, jeśli średnia ma być równa 4.
Podpowiedź 2
Od tej sumy odejmij sumę czterech znanych ocen.
Rozwiązanie
Suma pięciu ocen ma wynosić $5\cdot 4=20$.
Cztery znane oceny dają $3+4+5+4=16$.
Piąta ocena: $20-16=4$.
Odpowiedź: 4
Zadanie 21 · trudność 2/3
Czterech kolegów zebrało na wycieczkę po 12 zł, 15 zł, 18 zł i 15 zł. Piąty kolega dołożył swoją część. Średnia kwota wpłacona przez jednego z pięciu kolegów wyniosła 16 zł. Ile złotych wpłacił piąty kolega?
Podpowiedź 1
Oblicz łączną kwotę dla średniej 16 zł i pięciu osób.
Podpowiedź 2
Odejmij sumę wpłat czterech pierwszych kolegów.
Rozwiązanie
Łączna kwota: $5\cdot 16=80$ zł.
Czterej koledzy wpłacili $12+15+18+15=60$ zł.
Piąty wpłacił $80-60=20$ zł.
Odpowiedź: 20 zł
Zadanie 22 · trudność 2/3
Średnia temperatura w pewnym mieście z sześciu kolejnych dni wyniosła 14°C. W pięciu dniach temperatury były równe: 11°C, 13°C, 15°C, 16°C i 12°C. Jaka była temperatura w szóstym dniu?
Podpowiedź 1
Suma temperatur z sześciu dni to 6 razy średnia.
Podpowiedź 2
Od tej sumy odejmij temperatury z pięciu znanych dni.
Rozwiązanie
Suma z sześciu dni: $6\cdot 14=84$.
Suma pięciu znanych: $11+13+15+16+12=67$.
Szósty dzień: $84-67=17$°C.
Odpowiedź: 17°C
Zadanie 23 · trudność 2/3
Średni wzrost pięciu zawodników drużyny koszykówki wynosi 180 cm. Gdy do drużyny dołączył szósty zawodnik, średni wzrost wzrósł do 182 cm. Ile centymetrów wzrostu ma nowy zawodnik?
Podpowiedź 1
Oblicz sumę wzrostów pięciu zawodników, a potem sześciu.
Podpowiedź 2
Różnica obu sum to wzrost nowego zawodnika.
Rozwiązanie
Suma wzrostów pięciu zawodników: $5\cdot 180=900$ cm.
Suma wzrostów sześciu zawodników: $6\cdot 182=1092$ cm.
Nowy zawodnik ma $1092-900=192$ cm.
Odpowiedź: 192 cm
Zadanie 24 · trudność 2/3
W klasie 5b jest 28 uczniów. Wycieczkę rowerową wybrało 25% uczniów. Ilu uczniów wybrało wycieczkę rowerową?
Podpowiedź 1
25% to jedna czwarta.
Podpowiedź 2
Podziel 28 przez 4.
Rozwiązanie
25% = 1/4, więc liczymy jedną czwartą z 28.
28 : 4 = 7.
Wycieczkę wybrało 7 uczniów.
Odpowiedź: 7 uczniów
Zadanie 25 · trudność 2/3
Kurtka kosztowała 240 zł. W sklepie w Krakowie obniżono jej cenę o 15%. O ile złotych zmniejszyła się cena kurtki?
Podpowiedź 1
Policz 10% z 240 zł, a potem 5%.
Podpowiedź 2
15% = 10% + 5%.
Rozwiązanie
10% z 240 zł to 24 zł.
5% z 240 zł to połowa z 24 zł, czyli 12 zł.
15% to 24 + 12 = 36 zł.
Odpowiedź: 36 zł
Zadanie 26 · trudność 2/3
Pan Marek kupił w Gdańsku rower za 850 zł. Zapłacił zaliczkę w wysokości 30% ceny, a resztę w ratach. Ile złotych zostało do zapłaty w ratach?
Podpowiedź 1
Najpierw oblicz 30% z 850 zł.
Podpowiedź 2
Odejmij zaliczkę od ceny.
Rozwiązanie
10% z 850 zł to 85 zł, więc 30% to 255 zł.
Do zapłaty zostaje 850 − 255 = 595 zł.
Odpowiedź: 595 zł
Zadanie 27 · trudność 2/3
W sadzie pod Sandomierzem rośnie 640 drzew. Jabłonie stanowią 35% wszystkich drzew, a grusze 20%. Pozostałe drzewa to śliwy. Ile jest śliw w tym sadzie?
Podpowiedź 1
Śliwy to 100% − 35% − 20% wszystkich drzew.
Podpowiedź 2
Oblicz 45% z 640.
Rozwiązanie
Śliwy stanowią 100% − 35% − 20% = 45%.
10% z 640 to 64, więc 40% to 256, a 5% to 32.
45% z 640 to 256 + 32 = 288 śliw.
Odpowiedź: 288 śliw
Zadanie 28 · trudność 3/3
Odległość z Warszawy do Gdańska wynosi około 340 km. Zapisz tę odległość w metrach w postaci iloczynu liczby naturalnej i potęgi liczby 10, np. $34\cdot 10^{n}$. Podaj wykładnik $n$ dla zapisu $34\cdot 10^{n}$.
Podpowiedź 1
1 km = 1000 m = $10^3$ m.
Podpowiedź 2
340 000 = 34 · 10 000.
Rozwiązanie
Zamieniamy kilometry na metry: 340 km = 340 · 1000 m = 340 000 m.
Odpowiedź: 340 km = 340 000 m = 34 · 10^4 m, więc n = 4
Zadanie 29 · trudność 3/3
W pewnym mieście mieszka $6\cdot 10^5$ osób, a w wielkiej hali sportowej mieści się $2\cdot 10^4$ osób. Ile razy liczba mieszkańców miasta jest większa od pojemności hali?
Podpowiedź 1
Zapisz obie liczby bez potęg: 600 000 i 20 000.
Podpowiedź 2
Podziel: 600 000 : 20 000.
Rozwiązanie
$6\cdot 10^5 = 600\,000$, a $2\cdot 10^4 = 20\,000$.
Dzielimy: 600 000 : 20 000 = 30.
Mieszkańców jest 30 razy więcej niż miejsc w hali.
Odpowiedź: 30
Zadanie 30 · trudność 3/3
Pewna drukarnia wydrukowała $25\cdot 10^3$ plakatów dziennie. Ile plakatów wydrukuje w ciągu 4 dni? Wynik zapisz w postaci $a\cdot 10^5$, gdzie $a$ jest liczbą naturalną. Podaj $a$.
Podpowiedź 1
Najpierw pomnóż 25 · 4.
Podpowiedź 2
100 · 10^3 = 10^5.
Rozwiązanie
W 4 dni: $4\cdot 25\cdot 10^3 = 100\cdot 10^3$.
Ponieważ $100 = 10^2$, otrzymujemy $10^2\cdot 10^3 = 10^5$.
Zatem wynik to $1\cdot 10^5$, czyli $a=1$ (100 000 plakatów).
Odpowiedź: a = 1
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.