Liczydłomatematyka · webp.pl

Liczby i działania — klasa 5

W tym dziale uporządkujesz wszystko, co wiesz o liczbach naturalnych. Poznasz system dziesiątkowy i cyfry rzymskie, utrwalisz działania pamięciowe i pisemne. Nauczysz się też kolejności działań, potęg, szacowania i rozwiązywania zadań tekstowych.

System dziesiątkowy

Liczby zapisujemy za pomocą dziesięciu cyfr: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. O wartości cyfry decyduje jej miejsce w zapisie. Dlatego mówimy, że system jest pozycyjny.

Każde miejsce jest 10 razy większe od sąsiedniego z prawej: jedności, dziesiątki, setki, tysiące, dziesiątki tysięcy, setki tysięcy, miliony.

Przykład: w liczbie $48\,205$ cyfra 8 oznacza 8 tysięcy, czyli $8000$, a cyfra 0 oznacza brak setek dziesiątek. Zapis rozwinięty: $48\,205 = 4\cdot10\,000 + 8\cdot1000 + 2\cdot100 + 0\cdot10 + 5$.

Porównywanie liczb: najpierw sprawdź, która liczba ma więcej cyfr, bo jest większa. Gdy cyfr jest tyle samo, porównuj od lewej, aż trafisz na różne cyfry. Przykład: $73\,418 < 73\,52 0$, bo na miejscu setek jest $4<5$.

Cyfry rzymskie

Cyfry rzymskie to litery: I = 1, V = 5, X = 10, L = 50, C = 100, D = 500, M = 1000.

Zasady:

- Cyfry zapisujemy od największej do najmniejszej i dodajemy: $XVI = 10+5+1 = 16$. - Mniejsza cyfra przed większą jest odejmowana: $IV = 4$, $IX = 9$, $XL = 40$, $XC = 90$, $CM = 900$. - Tej samej cyfry nie piszemy więcej niż trzy razy z rzędu: $III = 3$, ale 4 to $IV$. - Odejmować można tylko I, X, C (np. nie piszemy $VC$).

Przykład: $MCMXCIV = 1000 + 900 + 90 + 4 = 1994$.

Zamiana liczb rzymskich i arabskich

a) Zamień $XLVII$ na zapis arabski.

$XL = 40$, $V = 5$, $II = 2$. Razem: $40+5+2 = 47$.

b) Zamień $2precision$ ...

Działania pamięciowe

Duże liczby łatwo liczyć w pamięci, gdy rozłożysz je na części: setki, dziesiątki, jedności.

Dodawanie: $347 + 256 = 347 + 200 + 50 + 6 = 547 + 50 + 6 = 603$.

Odejmowanie: $812 - 297 = 812 - 300 + 3 = 515$. Odjęliśmy za dużo o 3, więc dodajemy 3.

Mnożenie: $24\cdot 15 = 24\cdot 10 + 24\cdot 5 = 240 + 120 = 360$.

Mnożenie przez 10, 100, 1000: dopisujemy zera. $37\cdot100 = 3700$.

Dzielenie: $432 : 6 = (420 + 12) : 6 = 70 + 2 = 72$.

Działania pisemne

Przy dużych liczbach piszemy cyfry jedna pod drugą: jedności pod jednościami, dziesiątki pod dziesiątkami itd.

Dodawanie zaczynamy od jedności. Gdy suma w kolumnie jest co najmniej 10, zapisujemy jedności, a dziesiątkę przenosimy do następnej kolumny.

Odejmowanie też zaczynamy od jedności. Gdy cyfra u góry jest mniejsza, pożyczamy 1 z sąsiedniej kolumny po lewej. Ta kolumna traci 1, a nasza zyskuje 10.

Mnożenie pisemne: mnożymy przez kolejne cyfry drugiej liczby, a wyniki przesuwamy o jedno miejsce w lewo przy każdej następnej cyfrze. Na końcu dodajemy.

Dzielenie pisemne: dzielimy po kolei, od lewej. Znosimy kolejną cyfrę i pytamy, ile razy dzielnik mieści się w tym, co mamy. Jeśli się nie mieści, w ilorazie piszemy 0 i znosimy następną cyfrę.

Przykłady działań pisemnych

a) Odejmowanie: $5004 - 1786$.

Jedności: $4<6$, a w kolumnach dziesiątek i setek są zera. Pożyczamy więc z tysięcy: $5004 = 4\,9\,9\,14$ (4 tysiące, 9 setek, 9 dziesiątek, 14 jedności). Odejmujemy kolumnami: $14-6=8$, $9-8=1$, $9-7=2$, $4-1=3$. Wynik: $3218$.

Sprawdzenie: $3218 + 1786 = 5004$. Zgadza się.

b) Dzielenie: $4256 : 4$.

$4:4=1$. Znosimy 2: $2:4 = 0$, piszemy 0 w ilorazie. Mamy 22 (po zniesieniu 2 w liczbie 2 i 5, czyli 25): $25:4=6$, reszta 1. Znosimy 6: $16:4=4$. Iloraz: $1064$.

Sprawdzenie: $1064\cdot4 = 4256$.

Potęgowanie

Potęga to skrócony zapis mnożenia takich samych liczb.

$$a^2 = a\cdot a \qquad a^3 = a\cdot a\cdot a$$

Liczbę $a$ nazywamy podstawą, a małą liczbę nad nią wykładnikiem. Wykładnik mówi, ile razy podstawa występuje w mnożeniu.

Przykłady: $5^2 = 25$, $2^3 = 8$, $3^3 = 27$.

Szczególnie ważne są potęgi liczby 10:

$$10^n = 1\underbrace{0\dots0}_{n\text{ zer}}$$

Np. $10^2=100$, $10^5 = 100\,000$.

Uwaga: $2^3 \neq 2\cdot3$. Mamy $2^3 = 2\cdot2\cdot2 = 8$, a $2\cdot3=6$.

Kolejność działań

Kolejność wykonywania działań:

1. Nawiasy (najpierw to, co w środku). 2. Potęgi. 3. Mnożenie i dzielenie (od lewej do prawej). 4. Dodawanie i odejmowanie (od lewej do prawej).

Przykład 1: $3 + 4\cdot 2^3 = 3 + 4\cdot 8 = 3 + 32 = 35$.

Przykład 2: $(18 - 3\cdot 2)^2 : 6 = (18-6)^2 : 6 = 12^2 : 6 = 144 : 6 = 24$.

Przykład 3: $40 - 12 : 3 + 5 = 40 - 4 + 5 = 41$.

Szacowanie i zadanie tekstowe

Szacowanie. Zaokrąglamy liczby do pełnych dziesiątek, setek lub tysięcy. Cyfra 5 lub większa: w górę. Cyfra mniejsza niż 5: w dół.

Oszacuj $4871 + 3129$. Zaokrąglamy do tysięcy: $5000 + 3000 = 8000$. Dokładny wynik to $8000$.

Oszacuj $38\cdot 52$. Zaokrąglamy do dziesiątek: $40\cdot50=2000$. Dokładnie: $1976$. Szacunek jest blisko, więc wynik jest sensowny.

Zadanie. Klasa 5b liczy 24 uczniów. Każdy kupił 2 zeszyty po 3 zł i długopis za 4 zł. Klasa płaci razem z kasy klasowej, w której było 400 zł. Ile zostało?

1. Koszt jednego ucznia: $2\cdot3 + 4 = 10$ zł. 2. Koszt całej klasy: $24\cdot10 = 240$ zł. 3. Zostało: $400 - 240 = 160$ zł.

Odpowiedź: w kasie zostało 160 zł.

Typowe błędy i podsumowanie

Uważaj na:

- Cyfry rzymskie: $IX = 9$, a nie 11. Mniejsza cyfra przed większą się odejmuje. - Pożyczanie: po pożyczeniu kolumna, z której pożyczono, jest o 1 mniejsza. - Dzielenie pisemne: nie gub zer w ilorazie, np. $4256:4 = 1064$, nie $164$. - Kolejność działań: $2+3\cdot4 = 14$, a nie 20. - Potęgi: $4^3 = 64$, a nie 12. - Szacowanie: zaokrąglaj według cyfry, która stoi zaraz za miejscem zaokrąglenia.

Podsumowanie: system dziesiątkowy jest pozycyjny. Cyfry rzymskie dodajemy lub odejmujemy zależnie od ułożenia. Duże liczby rozkładaj na części. W wyrażeniach pamiętaj: nawiasy, potęgi, mnożenie i dzielenie, dodawanie i odejmowanie. Wynik zawsze sprawdzaj szacowaniem.

Zadania (23)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Zapisz liczbę rzymską $XXIV$ w systemie arabskim.

Podpowiedź 1

Litera X oznacza 10, V oznacza 5, I oznacza 1.

Podpowiedź 2

Gdy mniejsza cyfra stoi przed większą, odejmujemy ją: IV = 4.

Rozwiązanie

XX = 10 + 10 = 20.

IV = 5 − 1 = 4.

Razem: 20 + 4 = 24.

Odpowiedź: 24

Zadanie 2 · trudność 1/3

Zapisz liczbę $47$ w systemie rzymskim.

Podpowiedź 1

Rozłóż liczbę: 47 = 40 + 7.

Podpowiedź 2

40 zapisujemy jako XL, a 7 jako VII.

Rozwiązanie

40 = 50 − 10, czyli XL.

7 = 5 + 2, czyli VII.

Po połączeniu: XLVII.

Odpowiedź: XLVII

Zadanie 3 · trudność 1/3

Zapisz liczbę rzymską $CMXCIV$ w systemie arabskim.

Podpowiedź 1

Podziel zapis na grupy: CM, XC, IV.

Podpowiedź 2

CM = 1000 − 100, XC = 100 − 10, IV = 5 − 1.

Rozwiązanie

CM = 900.

XC = 90.

IV = 4.

Suma: 900 + 90 + 4 = 994.

Odpowiedź: 994

Zadanie 4 · trudność 1/3

Rok budowy pewnej kamienicy zapisano na tablicy jako $MDCCCLXXIX$, a rok jej remontu jako $MCMXLVIII$. Ile lat minęło od budowy do remontu?

Podpowiedź 1

Najpierw zamień oba zapisy na liczby arabskie.

Podpowiedź 2

Potem odejmij mniejszy rok od większego.

Rozwiązanie

MDCCCLXXIX = 1000 + 500 + 300 + 50 + 20 + 9 = 1879.

MCMXLVIII = 1000 + 900 + 40 + 8 = 1948.

Różnica: 1948 − 1879 = 69 lat.

Odpowiedź: 69

Zadanie 5 · trudność 2/3

Oblicz w pamięci, rozkładając drugi składnik na dziesiątki i jedności: $47+38$.

Podpowiedź 1

Rozłóż 38 na 30 + 8.

Podpowiedź 2

Dodaj najpierw 30, potem 8.

Rozwiązanie

Rozkładamy: $38=30+8$.

$47+30=77$.

$77+8=85$.

Odpowiedź: 85

Zadanie 6 · trudność 2/3

Oblicz w pamięci, wykorzystując rozkład liczby 6 na 5 + 1: $6\cdot 24$.

Podpowiedź 1

Zapisz $6\cdot24=(5+1)\cdot24$.

Podpowiedź 2

Oblicz $5\cdot24$ i dodaj $24$.

Rozwiązanie

$6\cdot24=5\cdot24+1\cdot24$.

$5\cdot24=120$.

$120+24=144$.

Odpowiedź: 144

Zadanie 7 · trudność 2/3

Oblicz w pamięci, rozkładając liczbę 98 na $100-2$: $98\cdot 7$.

Podpowiedź 1

Zapisz $98\cdot7=(100-2)\cdot7$.

Podpowiedź 2

Odejmij $14$ od $700$.

Rozwiązanie

$98\cdot7=100\cdot7-2\cdot7$.

$700-14=686$.

Odpowiedź: 686

Zadanie 8 · trudność 2/3

Oblicz w pamięci, rozkładając dzielną na wygodne składniki: $378:6$.

Podpowiedź 1

Rozłóż $378=360+18$.

Podpowiedź 2

Podziel każdy składnik przez 6.

Rozwiązanie

$378=360+18$.

$360:6=60$, $18:6=3$.

$60+3=63$.

Odpowiedź: 63

Zadanie 9 · trudność 2/3

Oblicz pisemnie: $4\,758 + 2\,676$. W którym rzędzie (jedności, dziesiątek, setek, tysięcy) po raz pierwszy pojawia się przeniesienie? Podaj wynik dodawania.

Podpowiedź 1

Dodawaj od jedności: 8+6=14, zapisz 4, przenieś 1.

Podpowiedź 2

Pamiętaj o dodaniu przeniesionej jedynki w kolejnym rzędzie.

Rozwiązanie

Jedności: 8+6=14, piszę 4, przenoszę 1.

Dziesiątki: 5+7+1=13, piszę 3, przenoszę 1.

Setki: 7+6+1=14, piszę 4, przenoszę 1.

Tysiące: 4+2+1=7. Wynik: 7434. Przeniesienie pojawia się już w rzędzie jedności.

Odpowiedź: 7434

Zadanie 10 · trudność 2/3

Pan Marek miał na koncie 5\,003 zł. Zapłacił rachunki na łączną kwotę 2\,765 zł. Oblicz pisemnie, ile złotych zostało mu na koncie.

Podpowiedź 1

Oblicz $5\,003 - 2\,765$; pożyczanie przez zera wymaga rozbicia tysiąca.

Podpowiedź 2

Sprawdź wynik dodawaniem: 2238+2765.

Rozwiązanie

Jedności: z 3 nie odejmiemy 5, pożyczamy z tysięcy (dziesiątki i setki to zera): 13−5=8.

Dziesiątki: 9−6=3, setki: 9−7=2, tysiące: 4−2=2.

Wynik: 2238 zł.

Sprawdzenie: 2238+2765=5003.

Odpowiedź: 2238 zł

Zadanie 11 · trudność 2/3

Oblicz pisemnie: $347 \cdot 28$.

Podpowiedź 1

Najpierw $347\cdot 8$, potem $347\cdot 20$.

Podpowiedź 2

Dodaj oba iloczyny częściowe: 2776 i 6940.

Rozwiązanie

$347\cdot 8=2776$.

$347\cdot 20=6940$.

Dodajemy: 2776+6940=9716.

Odpowiedź: 9716

Zadanie 12 · trudność 2/3

Oblicz pisemnie: $7\,848 : 24$. Sprawdź wynik mnożeniem.

Podpowiedź 1

78 : 24 = 3, reszta 6; zdejmij 4 i dziel 64.

Podpowiedź 2

64 : 24 = 2, reszta 16; zdejmij 8 i dziel 168.

Rozwiązanie

78:24=3, reszta 6 (3·24=72). Znosimy 4: 64.

64:24=2, reszta 16. Znosimy 8: 168.

168:24=7, reszta 0. Wynik: 327.

Sprawdzenie: 327·24=6540+1308=7848.

Odpowiedź: 327

Zadanie 13 · trudność 2/3

Zaokrąglając każdy składnik do pełnych setek, oszacuj wartość sumy $397+612+205$. Podaj wynik oszacowania.

Podpowiedź 1

Zaokrąglij 397, 612 i 205 do setek.

Podpowiedź 2

Dodaj: 400, 600 i 200.

Rozwiązanie

397≈400, 612≈600, 205≈200.

400+600+200=1200.

Odpowiedź: 1200

Zadanie 14 · trudność 2/3

Ania kupiła zeszyt za 4,89 zł, długopis za 2,05 zł i farby za 11,95 zł. Zaokrąglając ceny do pełnych złotych, oszacuj, ile zapłaciła za zakupy.

Podpowiedź 1

Zaokrąglij każdą cenę do pełnych złotych.

Podpowiedź 2

Dodaj 5, 2 i 12.

Rozwiązanie

4,89≈5, 2,05≈2, 11,95≈12.

5+2+12=19, więc około 19 zł.

Odpowiedź: 19 zł

Zadanie 15 · trudność 2/3

Oszacuj wartość iloczynu $48\cdot 31$, zaokrąglając pierwszy czynnik do dziesiątek i drugi do dziesiątek. Podaj wynik oszacowania.

Podpowiedź 1

48≈50, 31≈30.

Podpowiedź 2

Pomnóż 50·30.

Rozwiązanie

48≈50, 31≈30.

50·30=1500.

Odpowiedź: 1500

Zadanie 16 · trudność 2/3

W sali kinowej jest 19 rzędów po 22 miejsca. Bilet kosztuje 29 zł. Oszacuj, zaokrąglając liczby do pełnych dziesiątek, ile zł wpłynie ze sprzedaży wszystkich biletów na pełną salę.

Podpowiedź 1

19≈20, 22≈20, 29≈30.

Podpowiedź 2

Policz 20·20·30.

Rozwiązanie

Liczba miejsc: 20·20=400.

Przychód: 400·30=12000, czyli około 12000 zł.

Odpowiedź: 12000 zł

Zadanie 17 · trudność 3/3

Oblicz wartość wyrażenia: $48 - 3\cdot(7+5) : 4 + 2^3$.

Podpowiedź 1

Najpierw policz nawias i potęgę, potem mnożenie i dzielenie od lewej.

Podpowiedź 2

$3\cdot 12 : 4 = 36:4$.

Rozwiązanie

Nawias: $7+5=12$, potęga: $2^3=8$.

Mnożenie i dzielenie od lewej: $3\cdot12=36$, $36:4=9$.

Dodawanie i odejmowanie: $48-9+8=47$.

Odpowiedź: 47

Zadanie 18 · trudność 3/3

Oblicz wartość wyrażenia: $(5^2 - 3^2)\cdot 4 - 60 : (2+3)$.

Podpowiedź 1

Policz potęgi: $5^2$ i $3^2$, potem nawiasy.

Podpowiedź 2

Dzielenie $60:5$ wykonaj przed odejmowaniem.

Rozwiązanie

Nawiasy: $25-9=16$ oraz $2+3=5$.

Mnożenie i dzielenie: $16\cdot4=64$, $60:5=12$.

Odejmowanie: $64-12=52$.

Odpowiedź: 52

Zadanie 19 · trudność 3/3

Oblicz wartość wyrażenia: $2\cdot[\,30-(4+2)^2:3\,]+5^2$.

Podpowiedź 1

Zacznij od najgłębszego nawiasu: $4+2$.

Podpowiedź 2

W nawiasie kwadratowym: najpierw potęga, potem dzielenie, potem odejmowanie.

Rozwiązanie

$(4+2)^2=6^2=36$.

W nawiasie kwadratowym: $36:3=12$, więc $30-12=18$.

$2\cdot18=36$, $5^2=25$, więc $36+25=61$.

Odpowiedź: 61

Zadanie 20 · trudność 3/3

Oblicz wartość wyrażenia: $\left(3^3 - 2\cdot 10\right)^2 + 100 : \left(2^2\cdot 5\right) - 6\cdot\left(9-7\right)^3$.

Podpowiedź 1

Policz osobno każdy nawias: $27-20$, $4\cdot5$, $9-7$.

Podpowiedź 2

Potem potęgi, następnie mnożenie i dzielenie, na końcu dodawanie i odejmowanie.

Rozwiązanie

Nawiasy: $27-20=7$, $2^2\cdot5=20$, $9-7=2$.

Potęgi: $7^2=49$, $2^3=8$.

Działania: $100:20=5$, $6\cdot8=48$.

Wynik: $49+5-48=6$.

Odpowiedź: 6

Zadanie 21 · trudność 3/3

Ania kupiła 3 zeszyty po 4,50 zł i 2 długopisy po 2,75 zł. Zapłaciła banknotem 50 zł. Ile złotych reszty otrzymała?

Podpowiedź 1

Oblicz osobno koszt zeszytów i koszt długopisów.

Podpowiedź 2

Resztę otrzymasz, odejmując sumę zakupów od 50 zł.

Rozwiązanie

Zeszyty kosztują $3\cdot 4{,}50=13{,}50$ zł.

Długopisy kosztują $2\cdot 2{,}75=5{,}50$ zł.

Razem $13{,}50+5{,}50=19$ zł.

Reszta: $50-19=31$ zł.

Odpowiedź: 31 zł

Zadanie 22 · trudność 3/3

Wycieczka szkolna jedzie autobusem. Bilet normalny kosztuje 18 zł, a ulgowy 12 zł. W wycieczce uczestniczy 25 uczniów (bilet ulgowy) i 3 nauczycieli (bilet normalny). Cała kwota ma być podzielona równo między 25 uczniów. Ile złotych na ucznia wyniesie koszt biletów całej grupy?

Podpowiedź 1

Policz koszt wszystkich biletów: uczniów i nauczycieli.

Podpowiedź 2

Podziel sumę przez 25.

Rozwiązanie

Uczniowie: $25\cdot 12=300$ zł.

Nauczyciele: $3\cdot 18=54$ zł.

Razem $354$ zł.

Na ucznia: $354:25=14{,}16$ zł.

Odpowiedź: 14,16 zł

Zadanie 23 · trudność 3/3

Tomek ma 120 zł oszczędności. Co tydzień dokłada 15 zł. Jego siostra Kasia ma 84 zł i co tydzień dokłada 21 zł. Po ilu tygodniach obie kwoty zrównają się?

Podpowiedź 1

Policz, o ile złotych Tomek ma więcej na początku.

Podpowiedź 2

Sprawdź, o ile zmniejsza się ta różnica co tydzień.

Rozwiązanie

Na początku różnica wynosi $120-84=36$ zł.

Co tydzień Kasia dokłada o $21-15=6$ zł więcej.

Różnica zniknie po $36:6=6$ tygodniach.

Sprawdzenie: Tomek $120+90=210$, Kasia $84+126=210$.

Odpowiedź: 6 tygodni

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.