Czy zdarzyło Ci się, że termometr pokazał mróz albo że miałeś dług u kolegi? Do opisania takich sytuacji potrzebne są liczby ujemne. W tym dziale poznasz liczby całkowite, nauczysz się je porównywać oraz dodawać, odejmować, mnożyć i dzielić.
Liczby całkowite i oś liczbowa
Liczby całkowite to liczby naturalne, ich przeciwieństwa (liczby ujemne) oraz zero: $\ldots,-3,-2,-1,0,1,2,3,\ldots$
Na osi liczbowej zero leży pośrodku. Liczby dodatnie są po prawej od zera, a ujemne po lewej. Im dalej w prawo, tym liczba jest większa.
Liczby ujemne spotykasz na co dzień: temperatura $-5^\circ$C, piętro $-1$ w garażu podziemnym, dług $-20$ zł.
Porównywanie liczb
Z dwóch liczb większa jest ta, która leży na osi bardziej na prawo.
Zasady:
- każda liczba dodatnia jest większa od każdej ujemnej,
- zero jest większe od każdej liczby ujemnej,
- z dwóch liczb ujemnych większa jest ta, która jest bliżej zera.
Dlatego $-2>-7$. Mróz $-2^\circ$C jest łagodniejszy niż $-7^\circ$C.
Liczba przeciwna
Liczbą przeciwną do $a$ jest $-a$. Leży po drugiej stronie zera, w tej samej odległości od niego.
Przykłady: przeciwna do $4$ to $-4$, przeciwna do $-9$ to $9$, przeciwna do $0$ to $0$.
Suma liczby i jej przeciwnej daje zero: $5+(-5)=0$.
Dodawanie i odejmowanie na osi
Dodawanie liczby dodatniej oznacza krok w prawo. Dodawanie liczby ujemnej oznacza krok w lewo.
Odejmowanie zamieniamy na dodawanie liczby przeciwnej:
$$a-b=a+(-b)$$
Zatem odjęcie liczby ujemnej to krok w prawo, bo $a-(-b)=a+b$.
Przykład: $3-(-2)=3+2=5$.
Przykład: oś liczbowa
Oblicz $-2+6$ oraz $1-4$ oraz $-3-(-5)$.
1. $-2+6$: start w $-2$, sześć kroków w prawo. Lądujesz w $4$.
2. $1-4=1+(-4)$: start w $1$, cztery kroki w lewo. Wynik to $-3$.
3. $-3-(-5)=-3+5$: start w $-3$, pięć kroków w prawo. Wynik to $2$.
Odpowiedzi: $4$, $-3$, $2$.
Przykład: pieniądze
Masz na koncie $30$ zł. Płacisz za bilet $45$ zł. Potem dostajesz kieszonkowe $20$ zł. Ile masz na koniec?
1. Po zakupie: $30-45=-15$. Jesteś na minusie $15$ zł.
Uzasadnienie: $3\cdot(-2)$ to trzy razy dług $2$ zł, czyli $-6$. Wiemy też, że $(-2)\cdot 3=-6$, bo mnożenie można robić w dowolnej kolejności. Wzór $(-3)\cdot(-2)=6$ pasuje do wzorca: $(-3)\cdot 2=-6$, $(-3)\cdot1=-3$, $(-3)\cdot 0=0$, a potem $(-3)\cdot(-1)=3$. Wyniki rosną o $3$ przy każdym kroku.
Krótko: takie same znaki dają plus, różne znaki dają minus. Dzielenie działa tak samo: $(-12):(-3)=4$, $12:(-3)=-4$.
Przykład: znaki
Oblicz $(-7)\cdot 4$, $(-5)\cdot(-6)$ oraz $(-48):(-8)$ i $36:(-9)$.
1. Różne znaki, więc minus: $7\cdot4=28$, wynik $-28$.
2. Takie same znaki, więc plus: $30$.
3. Takie same znaki: $48:8=6$.
4. Różne znaki: $-4$.
Odległość na osi
Odległość między liczbami to liczba kroków między nimi. Zawsze jest nieujemna. Liczymy ją, odejmując mniejszą liczbę od większej.
Przykład: od $-4$ do $3$ jest $3-(-4)=3+4=7$ kroków.
Odległość liczby $-6$ od zera wynosi $6$.
Typowe błędy i podsumowanie
Błąd 1: „$-9>-2$, bo $9>2$”. Nieprawda! Liczba $-9$ jest dalej na lewo, więc $-9<-2$.
Błąd 2: $5-(-3)=2$. Poprawnie $5+3=8$. Minus przed liczbą ujemną zamieniamy na plus.
Błąd 3: odległość od $-4$ do $3$ to $3-4=-1$. Trzeba odjąć $-4$: $3-(-4)=7$, a odległość nie jest ujemna.
Podsumowanie: w prawo znaczy więcej. $a-b=a+(-b)$. Takie same znaki w mnożeniu dają plus, różne dają minus.
Zadania (19)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Na osi liczbowej zaznaczono punkt A odpowiadający liczbie $-3$. Przesuń się od punktu A o 7 jednostek w prawo. Jaką liczbę otrzymasz?
Podpowiedź 1
Przesunięcie w prawo oznacza dodawanie.
Podpowiedź 2
Oblicz $-3+7$.
Rozwiązanie
Przesunięcie o 7 jednostek w prawo to dodanie 7.
Z $-3$ idziemy 3 kroki do zera, potem 4 kroki dalej: $-3+7=4$.
Odpowiedź: 4
Zadanie 2 · trudność 1/3
Na osi liczbowej zaznaczono punkt B odpowiadający liczbie $2$. Przesuń się od punktu B o 5 jednostek w lewo. Jaką liczbę otrzymasz? Zapisz działanie.
Podpowiedź 1
Przesunięcie w lewo oznacza odejmowanie.
Podpowiedź 2
Przejdź przez zero: 2 kroki do zera, potem 3 kroki dalej.
Rozwiązanie
Przesunięcie w lewo o 5 to odjęcie 5: $2-5$.
Dwa kroki dają 0, jeszcze trzy w lewo dają $-3$.
Odpowiedź: -3, bo 2-5=-3
Zadanie 3 · trudność 1/3
Rano w Zakopanem termometr pokazywał $-6^\circ C$. Do południa temperatura wzrosła o $9^\circ C$, a wieczorem spadła o $5^\circ C$. Jaką temperaturę wskazywał termometr wieczorem? Skorzystaj z osi liczbowej.
Podpowiedź 1
Wzrost to ruch w prawo, spadek to ruch w lewo.
Podpowiedź 2
Oblicz $-6+9-5$.
Rozwiązanie
Po wzroście: $-6+9=3$.
Po spadku: $3-5=-2$. Wieczorem było $-2^\circ C$.
Odpowiedź: -2
Zadanie 4 · trudność 1/3
Na osi liczbowej zaznaczono punkty $P=-8$ i $Q=5$. Jaka jest odległość między punktami P i Q? Zapisz odpowiednie odejmowanie.
Podpowiedź 1
Odległość to liczba kroków od P do Q.
Podpowiedź 2
Od $-8$ do 0 jest 8 kroków, od 0 do 5 jest 5 kroków.
Rozwiązanie
Od $-8$ do 0 jest 8 jednostek, od 0 do 5 jest 5 jednostek.
Razem $8+5=13$, czyli $5-(-8)=13$.
Odpowiedź: 13, bo 5-(-8)=13
Zadanie 5 · trudność 1/3
Ania miała w skarbonce 235 zł. Na urodziny dostała od babci 150 zł, a od wujka 80 zł. Ile złotych ma teraz Ania?
Podpowiedź 1
Dodaj kwoty, które Ania dostała.
Podpowiedź 2
Do 235 zł dodaj 150 zł i 80 zł.
Rozwiązanie
Suma prezentów: 150 + 80 = 230 zł.
Razem w skarbonce: 235 + 230 = 465 zł.
Odpowiedź: 465 zł
Zadanie 6 · trudność 1/3
Pan Marek zapłacił w sklepie 48 zł za chleb i wędlinę oraz 37 zł za owoce. Podał kasjerce banknot 100 zł. Ile złotych reszty dostał?
Podpowiedź 1
Najpierw policz, ile łącznie wynosi rachunek.
Podpowiedź 2
Od 100 zł odejmij kwotę rachunku.
Rozwiązanie
Rachunek: 48 + 37 = 85 zł.
Reszta: 100 − 85 = 15 zł.
Odpowiedź: 15 zł
Zadanie 7 · trudność 1/3
Na koncie szkolnego koła turystycznego było 1 200 zł. Z konta wydano 450 zł na bilety i 275 zł na ubezpieczenie, a następnie wpłynęło 320 zł ze składek. Ile złotych jest teraz na koncie?
Podpowiedź 1
Wydatki odejmujesz, wpłaty dodajesz.
Podpowiedź 2
Najpierw zsumuj wydatki: 450 + 275.
Rozwiązanie
Wydatki: 450 + 275 = 725 zł.
Po wydatkach: 1 200 − 725 = 475 zł.
Po wpłacie: 475 + 320 = 795 zł.
Odpowiedź: 795 zł
Zadanie 8 · trudność 1/3
Kasia chce kupić rower za 1 450 zł. Ma 380 zł oszczędności, od rodziców dostanie 600 zł, a 150 zł zarobi, wyprowadzając psy sąsiadów. Ile złotych jeszcze jej zabraknie na rower?
Podpowiedź 1
Zsumuj wszystkie pieniądze, które Kasia będzie miała.
Podpowiedź 2
Odejmij tę sumę od ceny roweru.
Rozwiązanie
Pieniądze Kasi: 380 + 600 + 150 = 1 130 zł.
Brakuje: 1 450 − 1 130 = 320 zł.
Odpowiedź: 320 zł
Zadanie 9 · trudność 1/3
Rano w Zakopanem termometr pokazywał $-8^\circ C$, a w Gdańsku $-5^\circ C$. W którym mieście było cieplej? Wpisz temperaturę w cieplejszym mieście (bez jednostki).
Podpowiedź 1
Cieplej oznacza większą temperaturę.
Podpowiedź 2
Porównaj $-8$ i $-5$ na osi liczbowej.
Rozwiązanie
Liczba $-5$ jest bliżej zera niż $-8$, więc $-5>-8$.
Cieplej było w Gdańsku: $-5^\circ C$.
Odpowiedź: -5
Zadanie 10 · trudność 1/3
Ustaw liczby od najmniejszej do największej: $4,\ -9,\ 0,\ -2,\ 7,\ -11$. Podaj, która liczba jest druga w kolejności od najmniejszej.
Podpowiedź 1
Najpierw wypisz liczby ujemne, potem zero, potem dodatnie.
Podpowiedź 2
Wśród ujemnych najmniejsza jest ta o największej wartości bezwzględnej.
Rozwiązanie
Liczby ujemne od najmniejszej: $-11,\ -9,\ -2$.
Cały ciąg: $-11,\ -9,\ -2,\ 0,\ 4,\ 7$. Druga liczba to $-9$.
Odpowiedź: -9
Zadanie 11 · trudność 1/3
Ile liczb całkowitych $x$ spełnia nierówność $-4<x\le 3$?
Podpowiedź 1
Wypisz liczby całkowite większe od $-4$ i nie większe od $3$.
Podpowiedź 2
Liczba $-4$ nie należy do zbioru, a $3$ należy.
Rozwiązanie
Liczby: $-3,-2,-1,0,1,2,3$.
Jest ich 7.
Odpowiedź: 7
Zadanie 12 · trudność 2/3
Oblicz: $(-7)\cdot 8$.
Podpowiedź 1
Liczby mają różne znaki, więc iloczyn jest ujemny.
Podpowiedź 2
Pomnóż wartości bezwzględne: $7\cdot 8$.
Rozwiązanie
Czynniki mają różne znaki, więc wynik jest ujemny.
$7\cdot 8=56$, zatem $(-7)\cdot 8=-56$.
Odpowiedź: -56
Zadanie 13 · trudność 2/3
Oblicz: $(-72):(-9)+(-4)\cdot 6$.
Podpowiedź 1
Dzielenie dwóch liczb ujemnych daje liczbę dodatnią.
Podpowiedź 2
Najpierw wykonaj mnożenie i dzielenie, potem dodawanie.
Rozwiązanie
$(-72):(-9)=8$.
$(-4)\cdot 6=-24$.
$8+(-24)=-16$.
Odpowiedź: -16
Zadanie 14 · trudność 2/3
Oblicz: $(-3)\cdot(-5)\cdot(-2)\cdot 4$.
Podpowiedź 1
Policz, ile jest czynników ujemnych. Gdy jest ich nieparzyście wiele, wynik jest ujemny.
Podpowiedź 2
Pomnóż wartości bezwzględne: $3\cdot5\cdot2\cdot4$.
Rozwiązanie
Są trzy czynniki ujemne, więc iloczyn jest ujemny.
$3\cdot5\cdot2\cdot4=120$, zatem wynik to $-120$.
Odpowiedź: -120
Zadanie 15 · trudność 2/3
Temperatura w nocy w Zakopanem spadała równomiernie o $3^\circ\text{C}$ co godzinę. O godzinie 20:00 wynosiła $2^\circ\text{C}$. Jaka była temperatura po 6 godzinach? Zapisz obliczenie z użyciem liczby $(-3)\cdot 6$.
Podpowiedź 1
Zmiana temperatury w ciągu 6 godzin to $(-3)\cdot 6$.
Podpowiedź 2
Dodaj tę zmianę do temperatury początkowej $2$.
Rozwiązanie
Zmiana temperatury: $(-3)\cdot 6=-18$.
Temperatura końcowa: $2+(-18)=-16$.
Odpowiedź: $-16^\circ\text{C}$.
Odpowiedź: -16
Zadanie 16 · trudność 2/3
Na osi liczbowej zaznaczono punkty A i B (rysunek). Punkt A odpowiada liczbie $-3$, a punkt B liczbie $5$. Oblicz odległość między punktami A i B.
Podpowiedź 1
Odległość dwóch liczb to różnica większej i mniejszej.
Podpowiedź 2
Oblicz $5-(-3)$.
Rozwiązanie
Większa liczba to 5, mniejsza to $-3$.
Odległość: $5-(-3)=5+3=8$.
Odpowiedź: 8
Zadanie 17 · trudność 2/3
Temperatura rano w Suwałkach wynosiła $-12^\circ$C, a w południe $-4^\circ$C. O ile stopni wzrosła temperatura? Zaznaczono ją na osi (rysunek).
Podpowiedź 1
Szukasz odległości liczb $-12$ i $-4$ na osi.
Podpowiedź 2
Oblicz $-4-(-12)$.
Rozwiązanie
Większa liczba to $-4$, mniejsza $-12$.
$-4-(-12)=-4+12=8$, czyli o 8 stopni.
Odpowiedź: 8
Zadanie 18 · trudność 2/3
Na osi liczbowej punkt P odpowiada liczbie $-7$, a punkt Q liczbie $9$. Punkt M leży dokładnie w środku odcinka PQ (rysunek). Jaką liczbę przedstawia punkt M?
Podpowiedź 1
Najpierw policz odległość PQ.
Podpowiedź 2
Połowę odległości dodaj do $-7$.
Rozwiązanie
$PQ=9-(-7)=16$, połowa to 8.
$M=-7+8=1$.
Odpowiedź: 1
Zadanie 19 · trudność 2/3
Na osi liczbowej punkt K odpowiada liczbie $-6$. Punkt L leży po prawej stronie punktu K w odległości 15 od niego, a punkt N leży po lewej stronie punktu L w odległości 4 od L (rysunek). Oblicz odległość punktu N od zera.
Podpowiedź 1
Wyznacz L: $-6+15$.
Podpowiedź 2
N to $L-4$; odległość od zera to wartość bezwzględna.
Rozwiązanie
$L=-6+15=9$.
$N=9-4=5$.
Odległość N od zera wynosi 5.
Odpowiedź: 5
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.