Wokół nas pełno jest trójkątów, prostokątów i innych figur: kartka w zeszycie, dach domu, ekran telefonu. W tym dziale poznasz ich najważniejsze własności. Nauczysz się liczyć kąty, budować trójkąty, rysować wysokości i obliczać obwody.
Proste równoległe i prostopadłe
Proste równoległe to proste, które leżą na jednej płaszczyźnie i nigdy się nie przecinają. Przykład: dwie szyny kolejowe. Zapisujemy: $a \parallel b$.
Proste prostopadłe przecinają się pod kątem prostym, czyli $90^\circ$. Przykład: sąsiednie krawędzie kartki. Zapisujemy: $a \perp b$.
Do sprawdzania kąta prostego służy ekierka. Proste równoległe rysujesz, przesuwając ekierkę wzdłuż linijki.
Rodzaje kątów i kąty przyległe oraz wierzchołkowe
Kąt ostry ma mniej niż $90^\circ$. Kąt prosty ma równo $90^\circ$. Kąt rozwarty ma między $90^\circ$ a $180^\circ$. Kąt półpełny ma $180^\circ$.
Kąty przyległe mają wspólne ramię, a pozostałe ramiona tworzą linię prostą. Ich suma wynosi:
$$\alpha + \beta = 180^\circ$$
Kąty wierzchołkowe powstają, gdy przecinają się dwie proste. Leżą naprzeciw siebie i są równe:
$$\alpha = \gamma$$
Uzasadnienie: kąt $\alpha$ i kąt $\beta$ są przyległe, więc $\alpha = 180^\circ - \beta$. Kąt $\gamma$ też jest przyległy do $\beta$, więc $\gamma = 180^\circ - \beta$. Stąd $\alpha = \gamma$.
Rodzaje trójkątów i suma kątów
Ze względu na boki: równoboczny (3 równe boki), równoramienny (2 równe boki), różnoboczny (wszystkie boki różne).
Ze względu na kąty: ostrokątny (wszystkie kąty ostre), prostokątny (jeden kąt prosty), rozwartokątny (jeden kąt rozwarty).
Suma kątów w każdym trójkącie wynosi:
$$\alpha + \beta + \gamma = 180^\circ$$
Uzasadnienie: wytnij z papieru trójkąt i oderwij jego rogi. Ułóż je obok siebie wierzchołkami w jednym punkcie. Utworzą kąt półpełny, czyli $180^\circ$.
W czworokącie suma kątów to $360^\circ$, bo przekątna dzieli go na dwa trójkąty.
Klasyfikacja czworokątów
- Kwadrat: wszystkie boki równe, wszystkie kąty proste. Przekątne są równe, prostopadłe i przecinają się w połowie.
- Prostokąt: cztery kąty proste, przeciwległe boki równe. Przekątne są równe i przecinają się w połowie.
- Romb: wszystkie boki równe, przeciwległe boki równoległe. Przekątne są prostopadłe i przecinają się w połowie.
- Równoległobok: przeciwległe boki równoległe i równe. Przekątne przecinają się w połowie.
- Trapez: co najmniej jedna para boków równoległych.
Kwadrat jest jednocześnie prostokątem, rombem i równoległobokiem.
Symetria osiowa
Figura ma oś symetrii, jeśli po złożeniu wzdłuż tej prostej obie połowy dokładnie na siebie przypadają.
Liczba osi symetrii: kwadrat – 4, prostokąt – 2, romb – 2, trójkąt równoboczny – 3, trójkąt równoramienny – 1, okrąg – nieskończenie wiele. Zwykły równoległobok (nie romb i nie prostokąt) nie ma żadnej osi symetrii.
Wysokość w trójkącie i równoległoboku
Wysokość to odcinek poprowadzony z wierzchołka prostopadle do prostej zawierającej przeciwległy bok (podstawę).
W trójkącie rozwartokątnym lub w skośnym równoległoboku wysokość często pada poza figurę. Wtedy trzeba przedłużyć podstawę i dopiero na tej przedłużonej prostej oprzeć wysokość. Wysokość nie jest bokiem ukośnym. Tworzy z podstawą kąt $90^\circ$.
Warunek istnienia trójkąta i konstrukcja
Trójkąt o bokach $a, b, c$ istnieje, gdy suma dwóch krótszych boków jest większa od najdłuższego.
1. Narysuj odcinek $AB$ o długości $c$.
2. Cyrklem o rozwartości $b$ narysuj łuk ze środkiem w $A$.
3. Cyrklem o rozwartości $a$ narysuj łuk ze środkiem w $B$.
4. Punkt przecięcia łuków to wierzchołek $C$. Połącz go z $A$ i $B$.
Obwód wielokąta
Obwód to suma długości wszystkich boków.
$$\text{obwód prostokąta} = 2a + 2b$$
$$\text{obwód kwadratu} = 4a$$
Pamiętaj, że wynik podajesz w jednostkach długości, np. cm czy m.
Przykłady rozwiązane
Przykład 1. W trójkącie dwa kąty mają $47^\circ$ i $68^\circ$. Ile ma trzeci?
Przykład 2. Dwie proste przecinają się. Jeden kąt ma $118^\circ$. Jakie są pozostałe?
Kąt wierzchołkowy też ma $118^\circ$. Kąty przyległe mają $180^\circ - 118^\circ = 62^\circ$ (dwa takie kąty).
Przykład 3. Prostokątna działka ma jeden bok o 5 m dłuższy od drugiego. Jej obwód to 50 m. Jakie ma boki?
Krótszy bok to $x$, dłuższy $x+5$. Równanie: $2x + 2(x+5) = 50$, czyli $4x + 10 = 50$, więc $4x = 40$ i $x = 10$. Boki mają 10 m i 15 m. Sprawdzenie: $2\cdot10+2\cdot15=50$. ✓
Typowe błędy
- Mylenie wysokości z bokiem ukośnym. Wysokość zawsze tworzy kąt prosty z podstawą.
- Zapominanie o przedłużeniu podstawy, gdy wysokość pada poza figurę.
- Podawanie 4 osi symetrii dla prostokąta. Ma tylko 2, a jego przekątne nie są osiami.
- Brak sprawdzenia warunku trójkąta przed konstrukcją.
- Odczytywanie kąta z złej skali kątomierza. Zacznij od zera na tym ramieniu, które leży na linii podstawy, i sprawdź, czy kąt jest ostry czy rozwarty.
Podsumowanie: suma kątów w trójkącie to $180^\circ$, w czworokącie $360^\circ$. Kąty przyległe dają $180^\circ$, wierzchołkowe są równe. Trójkąt istnieje, gdy dwa krótsze boki w sumie przewyższają najdłuższy. Obwód to suma wszystkich boków.
Zadania (17)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Czworokąt na rysunku ma wszystkie cztery boki równej długości (po 4 cm) i wszystkie kąty proste. Jak nazywa się ta figura?
Podpowiedź 1
Zwróć uwagę na boki i kąty jednocześnie.
Podpowiedź 2
Figura z czterema równymi bokami i czterema kątami prostymi to szczególny prostokąt i romb.
Rozwiązanie
Wszystkie boki mają po 4 cm, więc są równe.
Wszystkie kąty są proste.
Czworokąt o równych bokach i kątach prostych to kwadrat.
Odpowiedź: kwadrat
Zadanie 2 · trudność 1/3
Czworokąt ABCD ma dwie pary boków równoległych: AB ∥ CD oraz AD ∥ BC. Boki AB i CD mają po 6 cm, a boki AD i BC po 3 cm. Kąty nie są proste. Jak nazywa się ta figura?
Podpowiedź 1
Sprawdź, ile par boków równoległych ma figura.
Podpowiedź 2
Kąty nie są proste, boki nie są wszystkie równe.
Rozwiązanie
Obie pary przeciwległych boków są równoległe.
Kąty nie są proste, więc to nie prostokąt, a boki nie są wszystkie równe, więc to nie romb.
Zatem jest to równoległobok.
Odpowiedź: równoległobok
Zadanie 3 · trudność 1/3
Czworokąt ma wszystkie boki równe po 5 cm, jego przekątne mają 6 cm i 8 cm i przecinają się pod kątem prostym. Kąty czworokąta nie są proste. Jak nazywa się ta figura?
Podpowiedź 1
Wszystkie boki są równe, a kąty nie są proste.
Podpowiedź 2
W tej figurze przekątne są prostopadłe.
Rozwiązanie
Cztery równe boki oznaczają romb lub kwadrat.
Kąty nie są proste, więc to nie kwadrat.
Jest to romb (przekątne 6 i 8 tworzą trójkąty o bokach 3, 4, 5).
Odpowiedź: romb
Zadanie 4 · trudność 1/3
Czworokąt KLMN ma tylko jedną parę boków równoległych: KL ∥ MN, przy czym KL = 8 cm, MN = 4 cm. Pozostałe boki mają po 3 cm i nie są równoległe. Jak nazywa się ta figura?
Podpowiedź 1
Ile par boków równoległych ma figura?
Podpowiedź 2
Zwróć uwagę, że ramiona mają równą długość.
Rozwiązanie
Tylko jedna para boków jest równoległa, więc to trapez.
Ramiona mają równe długości (po 3 cm).
Zatem jest to trapez równoramienny.
Odpowiedź: trapez równoramienny
Zadanie 5 · trudność 2/3
Na rysunku punkty A, O, B leżą na jednej prostej. Kąt AOC ma miarę $65^\circ$. Oblicz miarę kąta COB.
Podpowiedź 1
Kąty AOC i COB są przyległe.
Podpowiedź 2
Suma kątów przyległych wynosi $180^\circ$.
Rozwiązanie
Kąty AOC i COB są przyległe, więc ich suma to $180^\circ$.
$\angle COB = 180^\circ - 65^\circ = 115^\circ$.
Odpowiedź: 115°
Zadanie 6 · trudność 2/3
W trójkącie ABC kąt A ma miarę $48^\circ$, a kąt B jest o $20^\circ$ większy od kąta A. Oblicz miarę kąta C.
Podpowiedź 1
Najpierw oblicz kąt B.
Podpowiedź 2
Suma kątów trójkąta wynosi $180^\circ$.
Rozwiązanie
$\angle B = 48^\circ + 20^\circ = 68^\circ$.
$\angle C = 180^\circ - 48^\circ - 68^\circ = 64^\circ$.
Odpowiedź: 64°
Zadanie 7 · trudność 2/3
Trójkąt KLM jest równoramienny, ramiona KM i LM mają równe długości, a kąt przy wierzchołku M ma miarę $40^\circ$. Oblicz miarę kąta KLM.
Podpowiedź 1
Kąty przy podstawie KL są równe.
Podpowiedź 2
Odejmij $40^\circ$ od $180^\circ$ i podziel na dwa.
Rozwiązanie
Suma kątów przy podstawie: $180^\circ - 40^\circ = 140^\circ$.
Kąty są równe, więc $\angle KLM = 140^\circ : 2 = 70^\circ$.
Odpowiedź: 70°
Zadanie 8 · trudność 2/3
Obwód prostokąta wynosi 36 cm. Jeden bok ma długość $x$, a drugi jest od niego o 4 cm dłuższy (patrz rysunek). Ułóż równanie i oblicz długość krótszego boku.
Podpowiedź 1
Obwód prostokąta to $2\cdot(a+b)$, gdzie boki to $x$ i $x+4$.
Podpowiedź 2
Zapisz: $2(x+x+4)=36$.
Rozwiązanie
Boki prostokąta: $x$ oraz $x+4$.
Równanie: $2(x+x+4)=36$, czyli $4x+8=36$.
Stąd $4x=28$, więc $x=7$ cm.
Sprawdzenie: boki 7 i 11, obwód $2\cdot18=36$.
Odpowiedź: 7 cm
Zadanie 9 · trudność 2/3
Trójkąt równoramienny ma obwód 50 cm. Każde z ramion ma długość $x$, a podstawa jest o 4 cm krótsza od ramienia (patrz rysunek). Ułóż równanie i oblicz długość ramienia.
Podpowiedź 1
Podstawa ma długość $x-4$.
Podpowiedź 2
Obwód: $x+x+(x-4)=50$.
Rozwiązanie
Boki trójkąta: $x$, $x$, $x-4$.
Równanie: $3x-4=50$.
Stąd $3x=54$, więc $x=18$ cm.
Podstawa ma 14 cm; $18+18+14=50$.
Odpowiedź: 18 cm
Zadanie 10 · trudność 2/3
Działka ma kształt czworokąta o bokach: $x$, $x+3$, $2x$ i $x+5$ (w metrach, patrz rysunek). Do ogrodzenia całej działki potrzeba 68 m siatki. Ułóż równanie i oblicz długość najdłuższego boku.
Podpowiedź 1
Dodaj wszystkie cztery boki: $x+(x+3)+2x+(x+5)$.
Podpowiedź 2
Przyrównaj sumę do 68 i rozwiąż równanie.
Rozwiązanie
Obwód: $x+x+3+2x+x+5=5x+8$.
Równanie: $5x+8=68$, więc $5x=60$ i $x=12$ m.
Boki: 12, 15, 24, 17 m.
Najdłuższy bok ma $2x=24$ m.
Odpowiedź: 26 m
Zadanie 11 · trudność 2/3
Na rysunku trójkąt ABC ma podstawę AB = 8 cm i wierzchołek C leży nad odcinkiem AB. Spodek wysokości poprowadzonej z wierzchołka C na bok AB leży w punkcie D. Odcinek CD ma długość 5 cm. Oblicz pole trójkąta ABC.
Podpowiedź 1
Wysokość jest prostopadła do podstawy, tu CD ⟂ AB.
Podpowiedź 2
Pole trójkąta to $\frac{1}{2}\cdot a\cdot h$.
Rozwiązanie
Wysokością trójkąta opuszczoną na bok AB jest odcinek CD, bo jest prostopadły do AB.
Podstawa a = 8 cm, wysokość h = 5 cm.
$P=\frac{1}{2}\cdot 8\cdot 5=20$ cm².
Odpowiedź: 20 cm²
Zadanie 12 · trudność 2/3
Na rysunku przedstawiono równoległobok ABCD o podstawie AB = 10 cm. Z wierzchołka D poprowadzono wysokość DE na bok AB (E leży na prostej AB). Długość DE wynosi 4 cm. Oblicz pole równoległoboku.
Podpowiedź 1
Wysokość równoległoboku jest prostopadła do podstawy.
Podpowiedź 2
Pole równoległoboku to $a\cdot h$.
Rozwiązanie
Wysokość DE jest prostopadła do boku AB i ma długość 4 cm.
Podstawa AB = 10 cm.
$P=10\cdot 4=40$ cm².
Odpowiedź: 40 cm²
Zadanie 13 · trudność 2/3
Trójkąt ABC jest rozwartokątny: kąt przy wierzchołku A jest rozwarty. Podstawa BC = 9 cm, a wysokość poprowadzona z A na prostą BC ma długość 6 cm. Wysokość ta leży na zewnątrz? Nie – sprawdź: tutaj rozwarty jest kąt przy B, a wysokość z wierzchołka C opuszczona na prostą AB ma spodek D poza odcinkiem AB (na przedłużeniu za punkt B). Dane: AB = 6 cm, CD = 4 cm. Oblicz pole trójkąta ABC.
Podpowiedź 1
Gdy kąt przy B jest rozwarty, spodek wysokości z C leży na przedłużeniu boku AB.
Podpowiedź 2
Za podstawę przyjmij AB, a wysokością jest CD.
Rozwiązanie
Przedłużamy bok AB poza punkt B i prowadzimy z C prostopadłą CD do tej prostej.
Podstawa AB = 6 cm, wysokość CD = 4 cm.
$P=\frac{1}{2}\cdot 6\cdot 4=12$ cm².
Odpowiedź: 12 cm²
Zadanie 14 · trudność 2/3
Równoległobok ABCD ma boki AB = 12 cm i AD = 5 cm. Wysokość opuszczona na bok AB ma długość 4 cm. Oblicz pole równoległoboku, a następnie długość wysokości opuszczonej na bok AD.
Podpowiedź 1
Najpierw policz pole z podstawą AB: $P=a\cdot h$.
Podpowiedź 2
Potem to samo pole zapisz jako $5\cdot h_2$.
Rozwiązanie
Pole: $P=12\cdot 4=48$ cm².
Dla podstawy AD = 5 cm: $5\cdot h_2=48$.
$h_2=48:5=9{,}6$ cm.
Odpowiedź: 48 cm²; 9,6 cm
Zadanie 15 · trudność 3/3
Dane są odcinki: 2 cm, 5 cm i 8 cm. Czy można z nich zbudować trójkąt? Odpowiedz TAK lub NIE. Rysunek pokazuje próbę ułożenia tych odcinków.
Podpowiedź 1
Dodaj dwa krótsze odcinki.
Podpowiedź 2
Porównaj ich sumę z najdłuższym odcinkiem.
Rozwiązanie
Dwa krótsze odcinki: 2 + 5 = 7 cm.
Najdłuższy odcinek ma 8 cm, a 7 < 8.
Odcinki się nie spotkają, więc trójkąta nie można zbudować.
Odpowiedź: NIE
Zadanie 16 · trudność 3/3
Dwa boki trójkąta mają 6 cm i 9 cm. Trzeci bok ma długość całkowitą w centymetrach. Ile jest takich możliwych długości trzeciego boku? Rysunek przedstawia trójkąt z tymi bokami.
Podpowiedź 1
Trzeci bok x musi spełniać: x < 6 + 9 oraz 9 < 6 + x.
Podpowiedź 2
Wypisz liczby całkowite z przedziału od 4 do 14.
Rozwiązanie
Warunki: x < 15 oraz x > 9 − 6 = 3.
Zatem x może być równe 4, 5, ..., 14.
Takich liczb jest 11.
Odpowiedź: 11
Zadanie 17 · trudność 3/3
Ola ma patyczki o długościach 2 cm, 4 cm, 6 cm i 7 cm. Z trzech wybranych patyczków chce ułożyć trójkąt. Ile różnych trójek patyczków może wybrać? Rysunek pokazuje patyczki.
Podpowiedź 1
Sprawdź wszystkie 4 trójki.
Podpowiedź 2
Dla każdej porównaj sumę dwóch krótszych z najdłuższym.
Rozwiązanie
(2,4,6): 2+4=6, nie jest większe od 6 – nie.
(2,4,7): 6<7 – nie. (2,6,7): 8>7 – tak.
(4,6,7): 10>7 – tak. Są 2 trójki.
Odpowiedź: 2
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.