Ułamki spotykasz codziennie: pół pizzy, ćwierć godziny, trzy czwarte tabliczki czekolady. W tym dziale nauczysz się je czytać, zapisywać, skracać, porównywać oraz dodawać i odejmować. Zobaczysz też, jak umieścić je na osi liczbowej.
Czym jest ułamek zwykły
Ułamek zwykły opisuje część całości, którą podzielono na równe części.
Zapisujemy go tak: $\frac{3}{4}$. Liczba pod kreską to mianownik. Mówi, na ile równych części podzielono całość. Liczba nad kreską to licznik. Mówi, ile takich części bierzemy.
Ułamek $\frac{3}{4}$ czytamy: „trzy czwarte”. Wyobraź sobie czekoladę z 4 równymi kawałkami. Zjadasz 3 z nich, czyli $\frac{3}{4}$ tabliczki.
Pamiętaj: części muszą być równe. Jeśli jeden kawałek jest dużo większy, nie możemy mówić o ćwiartkach.
Ułamek części figury
Gdy figura jest podzielona na równe części, liczymy wszystkie części (mianownik) i części zaznaczone (licznik).
Na rysunku prostokąt ma 8 równych części, a 3 z nich są zamalowane. Zamalowana część to $\frac{3}{8}$ prostokąta.
Ułamki właściwe, niewłaściwe i liczby mieszane
Ułamek właściwy ma licznik mniejszy od mianownika, np. $\frac{2}{5}$. Jest mniejszy od 1.
Ułamek niewłaściwy ma licznik większy lub równy mianownikowi, np. $\frac{7}{4}$ albo $\frac{5}{5}$. Jest równy co najmniej 1.
Liczba mieszana składa się z całości i ułamka właściwego, np. $1\frac{3}{4}$. Czytamy: „jeden i trzy czwarte”.
Jak zamienić liczbę mieszaną na ułamek niewłaściwy?
Zamiana liczby mieszanej na ułamek niewłaściwy
$$c\frac{a}{b} = \frac{c \cdot b + a}{b}$$
Całości zamieniamy na części: każda całość to $b$ części. Mamy $c$ całości, więc $c\cdot b$ części, i dodajemy jeszcze $a$ części.
Np. $2\frac{3}{5} = \frac{2\cdot 5+3}{5} = \frac{13}{5}$.
W drugą stronę dzielimy licznik przez mianownik z resztą: $\frac{13}{5}$: $13:5 = 2$ reszty $3$, więc to $2\frac{3}{5}$.
Ułamki równe: rozszerzanie i skracanie
Ta sama część całości może mieć różne zapisy. Np. połowa pizzy to $\frac{1}{2}$, ale też $\frac{2}{4}$ albo $\frac{4}{8}$.
Rozszerzanie to mnożenie licznika i mianownika przez tę samą liczbę $m$ (różną od zera):
$$\frac{a}{b} = \frac{a \cdot m}{b \cdot m}$$
Skracanie to dzielenie licznika i mianownika przez tę samą liczbę $k$:
$$\frac{a}{b} = \frac{a:k}{b:k}$$
Dlaczego to działa? Gdy każdą część pokroisz na $m$ mniejszych, to części jest $m$ razy więcej, ale ich wielkość jest odpowiednio mniejsza. Zajmowana część całości się nie zmienia.
Ułamek nieskracalny to taki, którego licznika i mianownika nie da się podzielić przez wspólną liczbę większą od 1. Wynik zawsze warto skrócić do takiej postaci.
Dodawanie i odejmowanie o jednakowych mianownikach
Dodajemy lub odejmujemy tylko liczniki. Mianownik zostaje taki sam, bo nadal mówimy o tych samych kawałkach, np. ósemkach. Jeśli masz 3 ósme i dodasz 2 ósme, masz 5 ósmych, tak jak 3 jabłka i 2 jabłka dają 5 jabłek.
Liczby mieszane: dodajemy osobno całości i osobno ułamki. Jeśli ułamki dają razem co najmniej 1, wydzielamy całość. Przy odejmowaniu, gdy ułamek odjemnika jest większy, pożyczamy całość: $3\frac{1}{5} = 2\frac{6}{5}$.
Mnożenie ułamka przez liczbę naturalną
$$\frac{a}{b}\cdot n = \frac{a\cdot n}{b}$$
To skrócony zapis dodawania tego samego ułamka $n$ razy: $\frac{2}{7}\cdot 3 = \frac{2}{7}+\frac{2}{7}+\frac{2}{7} = \frac{6}{7}$. Mnożymy licznik, mianownik zostaje.
Liczbę mieszaną możemy pomnożyć na dwa sposoby: osobno całość i ułamek albo po zamianie na ułamek niewłaściwy.
Porównywanie ułamków i oś liczbowa
Te same mianowniki: większy jest ten, który ma większy licznik. Np. $\frac{5}{9} > \frac{4}{9}$.
Te same liczniki: większy jest ten, który ma mniejszy mianownik. Np. $\frac{3}{4} > \frac{3}{8}$, bo ćwiartka to większy kawałek niż ósemka.
Oś liczbowa: odcinek między 0 a 1 dzielimy na tyle równych części, ile mówi mianownik. Licznik wskazuje, którą kreskę zaznaczyć. Na rysunku odcinek od 0 do 1 podzielono na 5 części i zaznaczono $\frac{3}{5}$. Dalej, między 1 a 2, leżą liczby mieszane, np. $1\frac{2}{5}$.
Błąd 1: $\frac{1}{5}+\frac{2}{5}=\frac{3}{10}$. Mianownika nie dodajemy! Poprawnie: $\frac{3}{5}$.
Błąd 2: zostawianie wyniku nieskróconego, np. $\frac{4}{8}$ zamiast $\frac{1}{2}$.
Błąd 3: myślenie, że większy mianownik oznacza większy ułamek. Tak nie jest: $\frac{1}{8}<\frac{1}{3}$.
Błąd 4: przy odejmowaniu liczb mieszanych odejmowanie mniejszego ułamka od większego „na odwrót”. Zamiast tego pożycz całość.
Podsumowanie: mianownik mówi, na ile części dzielimy, licznik – ile bierzemy. Przy dodawaniu i odejmowaniu działamy na licznikach. Wyniki skracamy. Ułamki niewłaściwe zamieniamy na liczby mieszane.
Zadania (27)
Zadanie 1 · trudność 1/3
Oblicz: $\frac{3}{8}+\frac{2}{8}$.
Podpowiedź 1
Mianowniki są równe, więc dodaj tylko liczniki.
Podpowiedź 2
Mianownik przepisz bez zmian.
Rozwiązanie
Dodajemy liczniki: $3+2=5$.
Mianownik zostaje taki sam: $\frac{3}{8}+\frac{2}{8}=\frac{5}{8}$.
Odpowiedź: 5/8
Zadanie 2 · trudność 1/3
Oblicz: $\frac{11}{12}-\frac{5}{12}$. Wynik skróć do najprostszej postaci.
Podpowiedź 1
Odejmij liczniki, mianownik zostaw.
Podpowiedź 2
Skróć wynik przez największy wspólny dzielnik.
Rozwiązanie
$\frac{11}{12}-\frac{5}{12}=\frac{6}{12}$.
Dzielimy licznik i mianownik przez 6: $\frac{6}{12}=\frac{1}{2}$.
Odpowiedź: 1/2
Zadanie 3 · trudność 1/3
Ania zjadła $\frac{3}{10}$ tabliczki czekolady, a Basia $\frac{4}{10}$ tej samej tabliczki. Jaką część tabliczki zjadły razem, a jaka część została? Podaj, ile zostało.
Podpowiedź 1
Najpierw dodaj części zjedzone przez dziewczynki.
Podpowiedź 2
Cała tabliczka to $\frac{10}{10}$.
Rozwiązanie
Razem zjadły $\frac{3}{10}+\frac{4}{10}=\frac{7}{10}$.
Zostało $\frac{10}{10}-\frac{7}{10}=\frac{3}{10}$ tabliczki.
Odpowiedź: 3/10
Zadanie 4 · trudność 1/3
Oblicz: $2\frac{5}{9}+1\frac{7}{9}-\frac{4}{9}$.
Podpowiedź 1
Dodaj osobno części całkowite i ułamkowe: $\frac{5}{9}+\frac{7}{9}=\frac{12}{9}$.
Podpowiedź 2
Zamień $\frac{12}{9}$ na liczbę mieszaną i odejmij $\frac{4}{9}$.
Rozwiązanie
Całości: $2+1=3$, ułamki: $\frac{5}{9}+\frac{7}{9}=\frac{12}{9}=1\frac{3}{9}$, razem $4\frac{3}{9}$.
Porównaj ułamki: $\frac{3}{8}$ i $\frac{5}{8}$. Wstaw znak $<$, $>$ lub $=$. Podaj większy z tych ułamków.
Podpowiedź 1
Mianowniki są takie same, więc porównaj liczniki.
Podpowiedź 2
Większy licznik oznacza większy ułamek.
Rozwiązanie
Oba ułamki mają mianownik 8, czyli całość jest podzielona na tyle samo równych części.
Ponieważ 3 < 5, to $\frac{3}{8}<\frac{5}{8}$. Większy jest $\frac{5}{8}$.
Odpowiedź: $\frac{3}{8}<\frac{5}{8}$, większy jest $\frac{5}{8}$
Zadanie 6 · trudność 1/3
Ola zjadła $\frac{4}{9}$ tabliczki czekolady, a Kuba $\frac{7}{9}$ takiej samej tabliczki. Kto zjadł więcej czekolady?
Podpowiedź 1
Ułamki mają ten sam mianownik, więc porównaj liczniki.
Podpowiedź 2
Porównaj 4 i 7.
Rozwiązanie
Porównujemy $\frac{4}{9}$ i $\frac{7}{9}$. Mianowniki są równe.
Ponieważ 7 > 4, to $\frac{7}{9}>\frac{4}{9}$, więc więcej zjadł Kuba.
Odpowiedź: Kuba
Zadanie 7 · trudność 1/3
Porównaj ułamki o tych samych licznikach: $\frac{5}{6}$ i $\frac{5}{11}$. Wstaw odpowiedni znak $<$, $>$ lub $=$ i podaj mniejszy z ułamków.
Podpowiedź 1
Liczniki są równe. Zastanów się, na ile części dzielimy całość.
Podpowiedź 2
Im więcej części, tym każda jest mniejsza.
Rozwiązanie
Oba ułamki mają licznik 5, czyli bierzemy po 5 części.
Części jedenastki są mniejsze niż części szóstki, więc $\frac{5}{11}<\frac{5}{6}$. Mniejszy jest $\frac{5}{11}$.
Odpowiedź: $\frac{5}{6}>\frac{5}{11}$, mniejszy jest $\frac{5}{11}$
Zadanie 8 · trudność 1/3
Ustaw ułamki w kolejności od najmniejszego do największego: $\frac{3}{7}$, $\frac{3}{4}$, $\frac{3}{10}$, $\frac{3}{5}$. Podaj, który ułamek jest największy.
Podpowiedź 1
Wszystkie liczniki są równe 3.
Podpowiedź 2
Im mniejszy mianownik, tym większy ułamek.
Rozwiązanie
Liczniki są równe, więc decyduje mianownik: im większy mianownik, tym mniejszy ułamek.
Mianowniki od największego: 10, 7, 5, 4. Stąd $\frac{3}{10}<\frac{3}{7}<\frac{3}{5}<\frac{3}{4}$. Największy to $\frac{3}{4}$.
Odpowiedź: $\frac{3}{10}<\frac{3}{7}<\frac{3}{5}<\frac{3}{4}$, największy $\frac{3}{4}$
Zadanie 9 · trudność 1/3
Prostokąt podzielono na 4 równe części. Zamalowano 3 z nich (rysunek). Jaką część prostokąta zamalowano?
Podpowiedź 1
Policz wszystkie równe części figury.
Podpowiedź 2
Policz części zamalowane i zapisz je jako licznik.
Rozwiązanie
Prostokąt ma 4 równe części, więc mianownik to 4.
Zamalowane są 3 części, więc licznik to 3.
Zamalowano $\frac{3}{4}$ prostokąta.
Odpowiedź: 3/4
Zadanie 10 · trudność 1/3
Koło podzielono na 8 równych części. Zamalowano 5 z nich (rysunek). Jaką część koła zamalowano?
Podpowiedź 1
Ile jest wszystkich równych części koła?
Podpowiedź 2
Ile z nich jest zamalowanych?
Rozwiązanie
Koło jest podzielone na 8 równych części.
Zamalowano 5 części.
Zamalowano $\frac{5}{8}$ koła.
Odpowiedź: 5/8
Zadanie 11 · trudność 1/3
Prostokąt podzielono na 12 równych kwadracików (3 rzędy po 4). Niezamalowane są 5 kwadraciki (rysunek). Jaką część prostokąta zamalowano?
Podpowiedź 1
Najpierw policz zamalowane kwadraciki: 12 − 5.
Podpowiedź 2
Zapisz ułamek: zamalowane/wszystkie.
Rozwiązanie
Wszystkich kwadracików jest 12.
Zamalowanych jest $12-5=7$.
Zamalowano $\frac{7}{12}$ prostokąta.
Odpowiedź: 7/12
Zadanie 12 · trudność 1/3
Prostokąt podzielono na 10 równych części (2 rzędy po 5). Zamalowano 6 części (rysunek). Jaką część prostokąta zamalowano? Zapisz ułamek w najprostszej postaci.
Podpowiedź 1
Zapisz ułamek 6 do 10.
Podpowiedź 2
Skróć licznik i mianownik przez 2.
Rozwiązanie
Zamalowano 6 z 10 części, czyli $\frac{6}{10}$.
Skracamy przez 2: $\frac{6}{10}=\frac{3}{5}$.
Odpowiedź: 3/5
Zadanie 13 · trudność 2/3
Zamień ułamek niewłaściwy $\frac{17}{5}$ na liczbę mieszaną.
Podpowiedź 1
Podziel licznik przez mianownik z resztą.
Podpowiedź 2
Iloraz to część całkowita, reszta to nowy licznik.
Rozwiązanie
Dzielimy: $17:5=3$ reszty $2$.
Zatem $\frac{17}{5}=3\frac{2}{5}$.
Odpowiedź: $3\frac{2}{5}$
Zadanie 14 · trudność 2/3
Zamień liczbę mieszaną $4\frac{3}{8}$ na ułamek niewłaściwy.
Podpowiedź 1
Pomnóż całość przez mianownik i dodaj licznik.
Podpowiedź 2
Mianownik pozostaje bez zmian.
Rozwiązanie
Liczymy: $4\cdot 8+3=32+3=35$.
Zatem $4\frac{3}{8}=\frac{35}{8}$.
Odpowiedź: $\frac{35}{8}$
Zadanie 15 · trudność 2/3
Pani Ania upiekła ciasta i pokroiła każde na 6 równych kawałków. Goście zjedli łącznie 29 kawałków. Ile ciast zjedli? Zapisz wynik jako liczbę mieszaną.
Podpowiedź 1
Jeden kawałek to $\frac{1}{6}$ ciasta, więc zjedzono $\frac{29}{6}$.
Podpowiedź 2
Podziel 29 przez 6 z resztą.
Rozwiązanie
Zjedzono $\frac{29}{6}$ ciasta.
$29:6=4$ reszty $5$, więc $\frac{29}{6}=4\frac{5}{6}$.
Odpowiedź: $4\frac{5}{6}$
Zadanie 16 · trudność 2/3
Zamień $7\frac{4}{9}$ na ułamek niewłaściwy, a następnie ułamek $\frac{100}{12}$ skróć i zamień na liczbę mieszaną. Podaj drugi wynik.
Podpowiedź 1
Najpierw skróć $\frac{100}{12}$ przez 4.
Podpowiedź 2
Potem podziel 25 przez 3 z resztą.
Rozwiązanie
Pierwszy wynik: $7\cdot 9+4=67$, czyli $\frac{67}{9}$.
Drugi: $\frac{100}{12}=\frac{25}{3}$, a $25:3=8$ reszty $1$, więc $8\frac{1}{3}$.
Odpowiedź: $8\frac{1}{3}$
Zadanie 17 · trudność 2/3
Mama upiekła ciasto i podzieliła je na 8 równych kawałków. Każdy z 3 gości zjadł $\frac{1}{8}$ ciasta, a Kasia zjadła $\frac{2}{8}$. Oblicz, jaką część ciasta zjedli goście, jeśli każdy z 3 gości zjadł $\frac{3}{8}$ ciasta. Wykonaj mnożenie $3\cdot\frac{3}{8}$.
Podpowiedź 1
Pomnóż licznik ułamka przez liczbę naturalną, mianownik zostaw bez zmian.
Po skróceniu przez 4: $\frac{19}{2}=9\frac{1}{2}$.
Odpowiedź: $9\frac{1}{2}$
Zadanie 21 · trudność 2/3
Skróć ułamek $\frac{18}{24}$ do postaci nieskracalnej.
Podpowiedź 1
Znajdź największą liczbę, która dzieli 18 i 24.
Podpowiedź 2
NWD(18, 24) = 6.
Rozwiązanie
Największy wspólny dzielnik liczb 18 i 24 to 6.
Dzielimy licznik i mianownik przez 6: $\frac{18:6}{24:6}=\frac{3}{4}$.
Liczby 3 i 4 nie mają wspólnego dzielnika większego niż 1, więc ułamek jest nieskracalny.
Odpowiedź: 3/4
Zadanie 22 · trudność 2/3
Rozszerz ułamek $\frac{5}{7}$ tak, aby w mianowniku otrzymać liczbę 56. Jaki będzie licznik nowego ułamka?
Podpowiedź 1
Przez jaką liczbę trzeba pomnożyć 7, aby otrzymać 56?
Podpowiedź 2
Tę samą liczbą pomnóż licznik.
Rozwiązanie
Ponieważ $56:7=8$, rozszerzamy ułamek przez 8.
$\frac{5\cdot 8}{7\cdot 8}=\frac{40}{56}$.
Licznik wynosi 40.
Odpowiedź: 40
Zadanie 23 · trudność 2/3
W klasie jest 36 uczniów, w tym 27 jeździ do szkoły autobusem. Zapisz ułamek uczniów jeżdżących autobusem w postaci nieskracalnej.
Podpowiedź 1
Zapisz ułamek $\frac{27}{36}$.
Podpowiedź 2
NWD(27, 36) = 9.
Rozwiązanie
Uczniowie jeżdżący autobusem stanowią $\frac{27}{36}$ klasy.
Dzielimy licznik i mianownik przez 9: $\frac{27:9}{36:9}=\frac{3}{4}$.
Ułamek $\frac{3}{4}$ jest nieskracalny.
Odpowiedź: 3/4
Zadanie 24 · trudność 2/3
Które z ułamków $\frac{42}{56}$ i $\frac{45}{60}$ są równe? Skróć oba do postaci nieskracalnej i podaj wspólną wartość.
Podpowiedź 1
NWD(42, 56) = 14, a NWD(45, 60) = 15.
Podpowiedź 2
Porównaj otrzymane ułamki nieskracalne.
Rozwiązanie
$\frac{42}{56}=\frac{42:14}{56:14}=\frac{3}{4}$.
$\frac{45}{60}=\frac{45:15}{60:15}=\frac{3}{4}$.
Oba ułamki mają tę samą postać nieskracalną, więc są równe $\frac{3}{4}$.
Odpowiedź: Są równe: 3/4
Zadanie 25 · trudność 2/3
Na osi liczbowej jednostkę od 0 do 1 podzielono na 5 równych części. Punkt B leży na czwartej kresce od zera. Który ułamek przedstawia punkt B? Podaj ułamek zwykły.
Podpowiedź 1
Jedna część ma długość $\frac15$.
Podpowiedź 2
Punkt B jest o 4 części od zera.
Rozwiązanie
Każda z 5 części ma długość $\frac15$.
Punkt B leży po 4 częściach, więc $B=\frac45$.
Odpowiedź: 4/5
Zadanie 26 · trudność 2/3
Na osi liczbowej zaznaczono 0, 1 i 2. Każdą jednostkę podzielono na 3 równe części. Punkt C leży na czwartej kresce od zera. Jaką liczbę mieszaną przedstawia punkt C?
Podpowiedź 1
Jedna część to $\frac13$.
Podpowiedź 2
Trzy części dają całość, czyli punkt 1.
Rozwiązanie
Czwarta kreska to $\frac43$.
Ponieważ $\frac43=1\frac13$, punkt C przedstawia liczbę $1\frac13$.
Odpowiedź: 1 1/3
Zadanie 27 · trudność 2/3
Na osi liczbowej zaznaczono 0, 1, 2 i 3. Każdą jednostkę podzielono na 4 równe części. Punkt D leży na 10. kresce od zera (zero to kreska numer 0). Jaką liczbę mieszaną przedstawia punkt D?
Podpowiedź 1
Jedna część to $\frac14$, więc punkt D to $\frac{10}{4}$.
Podpowiedź 2
Wydziel całości: 4 części to 1.
Rozwiązanie
Punkt D to $\frac{10}{4}$.
$\frac{10}{4}=2\frac24=2\frac12$.
Odpowiedź: 2 1/2
Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.