Liczydłomatematyka · webp.pl

Ułamki dziesiętne — klasa 4

Ułamki dziesiętne spotykasz codziennie: w cenach w sklepie, na wadze, na linijce. W tym dziale nauczysz się je zapisywać, porównywać, dodawać i odejmować. Pokażę Ci też, jak szybko mnożyć i dzielić je przez 10, 100 i 1000.

Czym jest ułamek dziesiętny?

Ułamek dziesiętny to liczba zapisana z przecinkiem, np. $3,25$. Przecinek oddziela część całkowitą (po lewej) od części ułamkowej (po prawej).

W liczbie $3,25$: część całkowita to $3$, a część ułamkowa to $25$ setnych.

Tak samo jak w zapisie liczb naturalnych, ważne jest miejsce cyfry. Każde miejsce w prawo od przecinka jest dziesięć razy mniejsze od poprzedniego.

Części dziesiąte, setne, tysięczne

Pierwsze trzy miejsca po przecinku to:

- 1. miejsce: części dziesiąte, - 2. miejsce: części setne, - 3. miejsce: części tysięczne.

Związek z ułamkami zwykłymi:

$$\frac{1}{10}=0,1 \qquad \frac{1}{100}=0,01 \qquad \frac{1}{1000}=0,001$$

Liczbę $4,306$ czytamy: cztery całe trzysta sześć tysięcznych. Rozkładamy ją tak: $4 + \frac{3}{10} + \frac{0}{100} + \frac{6}{1000}$.

Oś liczbowa

Na osi liczbowej odcinek od $0$ do $1$ dzielimy na 10 równych części. Każda część to $0,1$. Dzięki temu łatwo odczytasz, że punkt po szóstej kresce to $0,6$.

Gdy odcinek od $0$ do $0,1$ podzielimy znów na 10 części, każda ma długość $0,01$.

Zamiana ułamków zwykłych na dziesiętne i odwrotnie

Ułamek o mianowniku $10$, $100$ lub $1000$ zapisujemy od razu z przecinkiem. Liczba zer w mianowniku to liczba miejsc po przecinku.

$$\frac{7}{10}=0,7 \qquad \frac{23}{100}=0,23 \qquad \frac{9}{1000}=0,009$$

Odwrotnie: $0,45=\frac{45}{100}$, a po skróceniu przez $5$ dostajemy $\frac{9}{20}$.

Przykład. Zapisz $2\frac{3}{4}$ jako ułamek dziesiętny. Rozszerzamy: $\frac{3}{4}=\frac{75}{100}=0,75$. Zatem $2\frac{3}{4}=2,75$.

Porównywanie ułamków dziesiętnych

Porównujemy tak:

1. Najpierw części całkowite. Większa część całkowita oznacza większą liczbę. 2. Jeśli są równe, porównujemy cyfry po przecinku po kolei: dziesiąte, potem setne, potem tysięczne.

Można też dopisać zera na końcu części ułamkowej, by obie liczby miały tyle samo miejsc. Wartość się nie zmienia: $0,5=0,50=0,500$.

Przykład. Porównaj $0,8$ i $0,75$. Dopisujemy zero: $0,80$ i $0,75$. Skoro $80>75$, to $0,8>0,75$.

Dodawanie i odejmowanie pisemne

Wzory: $a,b + c,d$ oraz $a,b - c,d$. Zasada jest jedna: przecinek pod przecinkiem. Brakujące miejsca uzupełniamy zerami. Potem liczymy jak na liczbach naturalnych, a przecinek wpisujemy w wyniku dokładnie pod przecinkami.

Przykład 1. Oblicz $12,4+3,86$.

Dopisujemy zero: $12,40+3,86$.

- setne: $0+6=6$, - dziesiąte: $4+8=12$, piszę $2$, pamiętam $1$, - jedności: $2+3+1=6$, - dziesiątki: $1$.

Wynik: $16,26$.

Przykład 2. Oblicz $5-2,37$.

Zapisujemy $5=5,00$. Odejmujemy $5,00-2,37$: wychodzi $2,63$.

Sprawdzenie: $2,63+2,37=5,00$. Zgadza się.

Mnożenie i dzielenie przez 10, 100, 1000

Przy mnożeniu przecinek przesuwamy w prawo, przy dzieleniu w lewo. Liczba miejsc równa się liczbie zer.

$$3,47\cdot 10=34,7 \qquad 3,47\cdot 100=347 \qquad 3,47\cdot 1000=3470$$

$$56,2:10=5,62 \qquad 56,2:100=0,562 \qquad 5,6:1000=0,0056$$

Gdy brakuje cyfr, dopisujemy zera. Przykład: $0,7\cdot 100=70$, bo $0,70$ po przesunięciu o dwa miejsca to $70$.

Jednostki miar i wyrażenia dwumianowane

Wyrażenie dwumianowane ma dwie jednostki, np. $3\text{ m }25\text{ cm}$. Zamieniamy je na ułamek dziesiętny, korzystając z tego, że $1\text{ m}=100\text{ cm}$, $1\text{ kg}=1000\text{ g}$, $1\text{ zł}=100\text{ gr}$.

Przykład 1. $3\text{ m }25\text{ cm}=3,25\text{ m}$, bo $25$ cm to $25$ setnych metra.

Przykład 2. $2\text{ kg }40\text{ g}$. Gramy to tysięczne części kilograma, więc $40\text{ g}=0,040\text{ kg}$. Wynik: $2,040\text{ kg}=2,04\text{ kg}$. Zero po lewej od $40$ jest konieczne!

Przykład 3. Zamień $5,7\text{ km}$ na metry. $5,7\cdot 1000=5700\text{ m}$.

Typowe błędy

- Brak wyrównania przecinka. Niepoprawnie: $2,5+1,25=1,50$. Przecinek musi być pod przecinkiem: $2,50+1,25=3,75$. - Więcej cyfr, więc większa liczba? Nie! $0,3>0,29$, bo $0,30>0,29$. - Gubienie zer przy jednostkach. $2\text{ kg }5\text{ g}=2,005\text{ kg}$, a nie $2,5\text{ kg}$. - Zły kierunek przesunięcia przecinka. Mnożenie powiększa liczbę (w prawo), dzielenie zmniejsza (w lewo). - Dopisywanie zer na początku części ułamkowej zmienia wartość: $0,5\neq0,05$. Zera możemy dopisywać tylko na jej końcu.

Podsumowanie

- Pierwsze miejsca po przecinku to dziesiąte, setne, tysięczne. - $\frac{1}{10}=0,1$, $\frac{1}{100}=0,01$, $\frac{1}{1000}=0,001$. - Porównuj po kolei: część całkowita, potem dziesiąte, setne. - Dodając i odejmując, pisz przecinek pod przecinkiem i dopisuj zera. - Mnożenie przez $10,100,1000$: przecinek w prawo. Dzielenie: w lewo. - Przy zamianie jednostek pilnuj zer.

Zadania (23)

Zadanie 1 · trudność 1/3

Oblicz pisemnie: $3{,}4 + 2{,}5$.

Podpowiedź 1

Zapisz liczby pod sobą tak, aby przecinek był pod przecinkiem.

Podpowiedź 2

Dodaj najpierw setne i dziesiąte, potem jedności.

Rozwiązanie

Zapisujemy liczby pod sobą: przecinek pod przecinkiem.

Dziesiąte: 4 + 5 = 9. Jedności: 3 + 2 = 5.

Wynik: 5,9.

Odpowiedź: 5,9

Zadanie 2 · trudność 1/3

Oblicz pisemnie: $12{,}75 - 4{,}3$.

Podpowiedź 1

Dopisz zero: $4{,}3 = 4{,}30$.

Podpowiedź 2

Odejmuj od prawej strony, pamiętaj o przecinku.

Rozwiązanie

Wyrównujemy liczbę cyfr po przecinku: 12,75 − 4,30.

Setne: 5 − 0 = 5. Dziesiąte: 7 − 3 = 4.

Jedności: 12 − 4 = 8. Wynik: 8,45.

Odpowiedź: 8,45

Zadanie 3 · trudność 1/3

Ania kupiła zeszyt za $6{,}85$ zł i długopis za $3{,}40$ zł. Zapłaciła banknotem 20 zł. Ile reszty dostała?

Podpowiedź 1

Najpierw oblicz, ile kosztują oba zakupy razem.

Podpowiedź 2

Odejmij sumę od 20 zł, zapisując $20 = 20{,}00$.

Rozwiązanie

Suma zakupów: 6,85 + 3,40 = 10,25 zł.

Reszta: 20,00 − 10,25 = 9,75 zł.

Ania dostała 9,75 zł reszty.

Odpowiedź: 9,75 zł

Zadanie 4 · trudność 1/3

Oblicz pisemnie: $25{,}6 - 8{,}47 + 3{,}815$.

Podpowiedź 1

Dopisz zera, aby każda liczba miała trzy cyfry po przecinku.

Podpowiedź 2

Wykonuj działania od lewej do prawej.

Rozwiązanie

25,600 − 8,470 = 17,130.

17,130 + 3,815 = 20,945.

Wynik: 20,945.

Odpowiedź: 20,945

Zadanie 5 · trudność 1/3

Oblicz: $3{,}47 \cdot 10$.

Podpowiedź 1

Mnożenie przez 10 przesuwa przecinek o 1 miejsce w prawo.

Podpowiedź 2

Przesuń przecinek w liczbie 3,47 o jedno miejsce.

Rozwiązanie

Mnożąc przez 10, przesuwamy przecinek o jedno miejsce w prawo.

$3{,}47 \cdot 10 = 34{,}7$.

Odpowiedź: 34,7

Zadanie 6 · trudność 1/3

Kasia kupiła 100 jednakowych zeszytów po $2{,}85$ zł. Ile zapłaciła za wszystkie zeszyty?

Podpowiedź 1

Mnożenie przez 100 przesuwa przecinek o 2 miejsca w prawo.

Podpowiedź 2

Oblicz $2{,}85 \cdot 100$.

Rozwiązanie

Cena całości to $2{,}85 \cdot 100$.

Przesuwamy przecinek o dwa miejsca w prawo: $285$ zł.

Odpowiedź: 285 zł

Zadanie 7 · trudność 1/3

Oblicz: $7{,}5 : 100$.

Podpowiedź 1

Dzielenie przez 100 przesuwa przecinek o 2 miejsca w lewo.

Podpowiedź 2

Brakujące miejsca uzupełnij zerami: 7,5 → 0,075.

Rozwiązanie

Dzieląc przez 100, przesuwamy przecinek o dwa miejsca w lewo.

Z $7{,}5$ otrzymujemy $0{,}075$.

Odpowiedź: 0,075

Zadanie 8 · trudność 1/3

Oblicz: $0{,}0462 \cdot 1000 + 58{,}3 : 100$.

Podpowiedź 1

Najpierw wykonaj osobno mnożenie i dzielenie przez potęgi 10.

Podpowiedź 2

$0{,}0462\cdot1000=46{,}2$, a $58{,}3:100=0{,}583$.

Rozwiązanie

$0{,}0462 \cdot 1000 = 46{,}2$ (przecinek o 3 miejsca w prawo).

$58{,}3 : 100 = 0{,}583$ (przecinek o 2 miejsca w lewo).

Suma: $46{,}2 + 0{,}583 = 46{,}783$.

Odpowiedź: 46,783

Zadanie 9 · trudność 1/3

Porównaj liczby: $0{,}6$ i $0{,}59$. Która z nich jest większa?

Podpowiedź 1

Zapisz obie liczby z tą samą liczbą miejsc po przecinku: $0{,}60$ i $0{,}59$.

Podpowiedź 2

Porównaj setne części.

Rozwiązanie

Dopisujemy zero: $0{,}6=0{,}60$.

Porównujemy $60$ setnych i $59$ setnych.

Ponieważ $60>59$, więc $0{,}6>0{,}59$.

Odpowiedź: 0,6 jest większe od 0,59

Zadanie 10 · trudność 1/3

Wstaw znak $<$, $>$ lub $=$ w miejsce kropek: $3{,}407 \ldots 3{,}47$.

Podpowiedź 1

Dopisz zero do liczby $3{,}47$, aby miała trzy miejsca po przecinku.

Podpowiedź 2

Porównaj tysięczne, czyli części po przecinku jako liczby trzycyfrowe.

Rozwiązanie

Zapisujemy $3{,}47=3{,}470$.

Części całkowite są równe, więc porównujemy $407$ tysięcznych i $470$ tysięcznych.

Ponieważ $407<470$, więc $3{,}407<3{,}47$.

Odpowiedź: <

Zadanie 11 · trudność 1/3

Ustaw liczby od najmniejszej do największej: $2{,}3;\ 2{,}03;\ 2{,}33;\ 2{,}303$. Podaj, która liczba jest druga w kolejności.

Podpowiedź 1

Zapisz wszystkie liczby z trzema miejscami po przecinku.

Podpowiedź 2

Porównaj liczby $2300$, $2030$, $2330$, $2303$ tysięcznych (po części całkowitej).

Rozwiązanie

Zapis: $2{,}300;\ 2{,}030;\ 2{,}330;\ 2{,}303$.

Porównujemy części po przecinku: $030<300<303<330$.

Kolejność: $2{,}03<2{,}3<2{,}303<2{,}33$.

Druga w kolejności jest liczba $2{,}3$.

Odpowiedź: 2,3

Zadanie 12 · trudność 1/3

W sklepie w Gdańsku kupiono trzy rodzaje wstążki: niebieska ma $1{,}09$ m, czerwona $1{,}9$ m, a zielona $1{,}090$ m. Czy niebieska i zielona wstążka mają taką samą długość i która wstążka jest najdłuższa? Podaj długość najdłuższej wstążki w metrach.

Podpowiedź 1

Dopisz zera: $1{,}09=1{,}090$.

Podpowiedź 2

Porównaj $1{,}090$ z $1{,}900$.

Rozwiązanie

Dopisanie zera nie zmienia wartości: $1{,}09=1{,}090$, więc niebieska i zielona mają tę samą długość.

Porównujemy $1{,}090$ i $1{,}900$: $090<900$.

Najdłuższa jest czerwona wstążka: $1{,}9$ m.

Odpowiedź: Niebieska i zielona są równe, najdłuższa jest czerwona: 1,9 m

Zadanie 13 · trudność 2/3

Zapisz ułamek zwykły $\frac{7}{10}$ w postaci ułamka dziesiętnego.

Podpowiedź 1

Mianownik 10 oznacza dziesiąte części, czyli jedną cyfrę po przecinku.

Podpowiedź 2

Licznik 7 wpisz na miejscu dziesiątych.

Rozwiązanie

Ułamek ma mianownik 10, więc zapisujemy go z jedną cyfrą po przecinku.

$\frac{7}{10}=0{,}7$.

Odpowiedź: 0,7

Zadanie 14 · trudność 2/3

Zapisz ułamek dziesiętny $0{,}39$ w postaci ułamka zwykłego.

Podpowiedź 1

Dwie cyfry po przecinku oznaczają mianownik 100.

Podpowiedź 2

Licznikiem jest liczba utworzona z cyfr po przecinku.

Rozwiązanie

Zapis $0{,}39$ oznacza 39 setnych.

$0{,}39=\frac{39}{100}$. Ułamek jest nieskracalny, bo 39 = 3·13 i nie dzieli się przez 2 ani 5.

Odpowiedź: 39/100

Zadanie 15 · trudność 2/3

Zapisz liczbę $2\frac{3}{4}$ w postaci ułamka dziesiętnego, a następnie liczbę $1{,}35$ w postaci liczby mieszanej z ułamkiem nieskracalnym. Podaj jako wynik pierwszą liczbę.

Podpowiedź 1

$\frac{3}{4}=\frac{75}{100}$.

Podpowiedź 2

$0{,}35=\frac{35}{100}$, skróć przez 5.

Rozwiązanie

$\frac{3}{4}=\frac{75}{100}=0{,}75$, więc $2\frac{3}{4}=2{,}75$.

$1{,}35=1\frac{35}{100}=1\frac{7}{20}$ po skróceniu przez 5.

Odpowiedź: 2,75; 1 7/20

Zadanie 16 · trudność 2/3

Zapisz 3 zł 45 gr w postaci ułamka dziesiętnego (w złotych).

Podpowiedź 1

1 gr = 0,01 zł.

Podpowiedź 2

45 gr to 0,45 zł.

Rozwiązanie

1 zł ma 100 gr, więc 45 gr = 0,45 zł.

Dodajemy: 3 zł + 0,45 zł = 3,45 zł.

Odpowiedź: 3,45 zł

Zadanie 17 · trudność 2/3

Zamień 2 m 7 cm na metry i zapisz jako ułamek dziesiętny.

Podpowiedź 1

1 cm = 0,01 m.

Podpowiedź 2

Pamiętaj, że 7 cm to 0,07 m, a nie 0,7 m.

Rozwiązanie

7 cm = 7 · 0,01 m = 0,07 m.

2 m + 0,07 m = 2,07 m.

Odpowiedź: 2,07 m

Zadanie 18 · trudność 2/3

Zapisz 4,35 kg w postaci dwumianowanej: kilogramy i dekagramy. (Podaj liczbę dekagramów.)

Podpowiedź 1

1 kg = 100 dag, więc 0,01 kg = 1 dag.

Podpowiedź 2

Część po przecinku: 0,35 kg.

Rozwiązanie

Część całkowita to 4 kg.

0,35 kg = 35 · 0,01 kg = 35 dag, czyli 4,35 kg = 4 kg 35 dag.

Odpowiedź: 4 kg 35 dag

Zadanie 19 · trudność 2/3

Zamień 5 km 80 m na kilometry. Zapisz wynik jako ułamek dziesiętny.

Podpowiedź 1

1 m = 0,001 km.

Podpowiedź 2

80 m = 0,080 km.

Rozwiązanie

80 m = 80 · 0,001 km = 0,08 km.

5 km + 0,08 km = 5,08 km.

Odpowiedź: 5,08 km

Zadanie 20 · trudność 2/3

Na osi liczbowej jednostka (od 0 do 1) jest podzielona na 10 równych części. Punkt A leży na szóstej kresce za zerem. Jaką liczbę dziesiętną przedstawia punkt A?

Podpowiedź 1

Każda kreska oznacza jedną dziesiątą, czyli 0,1.

Podpowiedź 2

Policz kreski od zera do punktu A.

Rozwiązanie

Odcinek od 0 do 1 jest podzielony na 10 równych części, więc jedna część to 0,1.

Punkt A leży na 6. kresce, więc odpowiada liczbie 6 · 0,1 = 0,6.

Odpowiedź: 0,6

Zadanie 21 · trudność 2/3

Na osi liczbowej zaznaczono 0 i 1, a odcinek między nimi podzielono na 10 równych części. Punkt B leży na 3. kresce za zerem, a punkt C na 8. kresce za zerem. Podaj liczby odpowiadające punktom B i C oraz oblicz, o ile C jest większa od B.

Podpowiedź 1

Jedna kreska to 0,1.

Podpowiedź 2

Odejmij liczbę B od liczby C.

Rozwiązanie

B leży na 3. kresce, więc B = 0,3.

C leży na 8. kresce, więc C = 0,8.

Różnica: 0,8 − 0,3 = 0,5.

Odpowiedź: B = 0,3; C = 0,8; różnica 0,5

Zadanie 22 · trudność 2/3

Na osi liczbowej zaznaczono liczby 2 i 3. Odcinek między nimi podzielono na 10 równych części. Punkt D leży na 4. kresce za liczbą 2, a punkt E na 9. kresce za liczbą 2. Jakie liczby dziesiętne odpowiadają punktom D i E?

Podpowiedź 1

Odcinek od 2 do 3 ma długość 1, więc jedna kreska to 0,1.

Podpowiedź 2

Do 2 dodaj tyle dziesiątych, ile kresek.

Rozwiązanie

Jedna kreska to 0,1.

D: 2 + 4 · 0,1 = 2,4.

E: 2 + 9 · 0,1 = 2,9.

Odpowiedź: D = 2,4; E = 2,9

Zadanie 23 · trudność 2/3

Na osi liczbowej odcinek od 0 do 0,1 podzielono na 10 równych części (rysunek). Punkt F leży na 7. kresce za zerem, a punkt G na 3. kresce. Jakie liczby odpowiadają punktom F i G? Która z nich jest większa?

Podpowiedź 1

Jedna kreska to 0,1 : 10 = 0,01.

Podpowiedź 2

Policz kreski od zera.

Rozwiązanie

Odcinek od 0 do 0,1 podzielony na 10 części: jedna część to 0,01.

F = 7 · 0,01 = 0,07, G = 3 · 0,01 = 0,03.

Ponieważ 0,07 > 0,03, większa jest liczba F.

Odpowiedź: F = 0,07; G = 0,03; większa jest F

Treść własna Liczydła — teoria i zadania napisane od zera i sprawdzone.

Ucz się tego działu w aplikacji Interaktywnie: podpowiedzi, sprawdzanie, powtórki i korepetytor AI.